Son illərdə dünyanın müxtəlif bölgələrində müşahidə olunan ekstremal hava hadisələri iqlim dəyişikliklərinin artıq gələcəyin deyil, bu günün reallığına çevrildiyini göstərir. Bir tərəfdə dağıdıcı daşqınlar və güclü leysan yağışları, digər tərəfdə isə aylarla davam edən quraqlıq, quruyan çaylar və azalan su ehtiyatları müşahidə olunur. Bu paradoksal mənzərə bir çox suallar doğurur: Əgər yağıntılar artırsa, niyə su ehtiyatları azalır? Niyə yeraltı suların səviyyəsi aşağı düşür? Və ən əsası, yeraltı çaylar adlandırılan qrunt suları əvvəlki kimi öz dövriyyəsini davam etdirə bilirmi?
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, qlobal istiləşmə təkcə havanın temperaturunu artırmır, həm də Yer kürəsinin min illər ərzində formalaşmış su dövranını dəyişdirir. Bu dəyişikliklərin nəticələri isə həm insanların gündəlik həyatında, həm kənd təsərrüfatında, həm də bütövlükdə qlobal iqtisadiyyatda hiss olunmağa başlayıb.
İqlim dəyişiklikləri su dövranını necə dəyişdirir?
Təbiətdə suyun dövranı milyonlarla il ərzində sabit mexanizm əsasında fəaliyyət göstərib. Okean və dənizlərdən buxarlanan su atmosferə qalxır, buludlara çevrilir, yağış və qar şəklində yenidən yer səthinə qayıdır. Yağan yağıntının bir hissəsi çaylar vasitəsilə dənizlərə axır, digər hissəsi isə torpağa hoparaq yeraltı su ehtiyatlarını formalaşdırır.
Lakin son onilliklərdə temperaturun artması bu tarazlığı pozmağa başlayıb. Atmosfer daha çox su buxarı saxlaya bilir. Nəticədə qısa müddətdə daha intensiv yağıntılar baş verir. Bir neçə saat ərzində aylıq normaya bərabər yağışın yağması artıq nadir hadisə hesab edilmir.
Problemin əsas tərəfi ondadır ki, güclü leysanlar torpağın suyu hopdurmasına imkan vermir. Su torpağın dərin qatlarına süzülmək əvəzinə səth axınına çevrilərək çaylara, oradan isə dənizlərə yönəlir. Beləliklə, yağışın həcmi artsa da, yeraltı su ehtiyatlarının qidalanması zəifləyir.
Bu proses xüsusilə quraq və yarımquraq iqlim qurşaqlarında daha aydın müşahidə olunur. Torpaq quruduqca onun su udma qabiliyyəti də azalır. Nəticədə yağışlar yeraltı su ehtiyatlarını artırmaq əvəzinə daşqınlara səbəb olur.
Yeraltı çaylar niyə zəifləyir?
Ədəbiyyatda və xalq arasında tez-tez “yeraltı çaylar” ifadəsi işlədilir. Əslində bunlar torpaq və süxurlar arasında toplanan qrunt sularıdır. Bəzi hallarda bu sular həqiqətən də müəyyən istiqamətdə hərəkət edərək yeraltı axınlar yaradır və bulaqların, kiçik çayların formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Yeraltı su ehtiyatlarının azalmasının bir neçə əsas səbəbi var. Birinci səbəb iqlim dəyişiklikləridir. Qar örtüyünün azalması, yağıntı rejiminin dəyişməsi və temperaturun yüksəlməsi yeraltı su ehtiyatlarının yenilənmə sürətini aşağı salır.
İkinci mühüm səbəb insan fəaliyyətidir. Dünyanın bir çox ölkələrində kənd təsərrüfatı və sənaye məqsədləri üçün yeraltı sulardan intensiv istifadə edilir. Bəzi bölgələrdə yüz illər ərzində formalaşmış su ehtiyatları bir neçə onillik ərzində tükənmək həddinə çatıb.
Üçüncü səbəb isə urbanizasiyadır. Şəhərlərin genişlənməsi nəticəsində torpağın təbii örtüyü asfalt və betonla əvəz olunur. Belə ərazilərdə yağış suları torpağa hopmur və kanalizasiya sistemləri vasitəsilə birbaşa axıdılır. Bu isə yeraltı su ehtiyatlarının təbii qidalanmasını zəiflədir.
Məhz bu səbəbdən bir çox mütəxəssislər son illərdə müşahidə olunan bulaq qurumalarını yeraltı su ehtiyatlarında baş verən mənfi proseslərin ilkin xəbərdarlığı hesab edirlər.
Quruyan bulaqlar təhlükə siqnalıdır
Dünyanın müxtəlif bölgələrində yüz illər boyu fasiləsiz axan bulaqların quruması artıq nadir hadisə deyil. Avropa, Asiya, Afrika və Amerika qitələrinin müxtəlif ölkələrində aparılan müşahidələr göstərir ki, son illərdə minlərlə kiçik su mənbəyinin debiti azalıb və ya tamamilə dayanıb.
Bulaqlar yeraltı suların səthə çıxmasının təbii göstəriciləridir. Buna görə də onların azalması adətən yeraltı su səviyyəsinin aşağı düşməsi ilə əlaqələndirilir.
Azərbaycan da bu prosesdən kənarda deyil. Son illərdə bəzi dağlıq və dağətəyi ərazilərdə mövsümi bulaqların quruması, bəzi daimi bulaqlarda isə su sərfinin azalması müşahidə olunur. Xüsusilə yay aylarında temperaturun uzun müddət yüksək qalması və yağıntının azalması bu prosesləri sürətləndirir.
Bulaqların quruması yalnız içməli su ehtiyatlarının azalması demək deyil. Bu hadisə həm də yerli ekosistemlərə təsir göstərir. Çünki bir çox bitki və heyvan növləri məhz həmin su mənbələrindən asılı vəziyyətdə yaşayır.
Ərzaq təhlükəsizliyi üçün yeni risklər
Yeraltı suların azalması ilk növbədə kənd təsərrüfatına təsir edir. Dünyada istehsal olunan kənd təsərrüfatı məhsullarının əhəmiyyətli hissəsi suvarma hesabına yetişdirilir. Bir sıra ölkələrdə isə suvarmanın əsas mənbəyi məhz yeraltı sulardır.
Düyü, çəltik, pambıq, şəkər qamışı və digər susevən bitkilər xüsusilə risk altındadır. Son illərdə bir sıra iri kənd təsərrüfatı ölkələrində müşahidə olunan quraqlıqlar məhsuldarlığın azalmasına səbəb olub. Bu isə qlobal bazarlarda qiymət artımı yaradıb.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, əgər yeraltı su ehtiyatlarının azalması eyni templə davam edərsə, gələcəkdə bəzi regionlarda ərzaq istehsalı ciddi problemlərlə üzləşə bilər. Əhalinin sayının artması fonunda ərzağa olan tələbat yüksəldiyi halda məhsuldarlığın azalması bazarlarda qiymət təzyiqini daha da gücləndirəcək.
BMT-nin müxtəlif hesabatlarında da vurğulanır ki, quraqlıq və su çatışmazlığı XXI əsrin əsas ərzaq təhlükəsizliyi risklərindən biri hesab olunur. Bir çox ekspertlər gələcəkdə enerji və neft qədər su ehtiyatlarının da strateji resursa çevriləcəyini istisna etmirlər.
Meşələr və ekosistemlər də təhlükə altındadır
Yeraltı suların azalması təkcə kənd təsərrüfatına deyil, təbii ekosistemlərə də ciddi təsir göstərir. Xüsusilə dərin kök sisteminə malik ağaclar uzun müddət qrunt sularından qidalanır. Su səviyyəsi aşağı düşdükdə isə ağacların inkişafı zəifləyir, xəstəliklərə davamlılığı azalır və quruma prosesi sürətlənir.
Meşələr karbon qazının udulmasında mühüm rol oynayır. Onların zəifləməsi isə qlobal istiləşməni daha da sürətləndirən əlavə amilə çevrilir. Beləliklə, iqlim dəyişiklikləri və meşələrin məhvi bir-birini gücləndirən qapalı dövr yaradır.
Bundan əlavə, torpağın rütubətinin azalması səhralaşma proseslərini sürətləndirir. Dünyanın bir çox bölgələrində məhsuldar torpaqların tədricən yararsız vəziyyətə düşməsi artıq müşahidə olunur. Bu proses həm kənd təsərrüfatına, həm biomüxtəlifliyə, həm də insanların yaşayış şəraitinə mənfi təsir göstərir.
Çıxış yolu haradadır?
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, problemin həlli üçün ilk növbədə su resurslarının daha səmərəli idarə olunması vacibdir. Müasir damcı suvarma sistemlərinin tətbiqi, su itkilərinin azaldılması, yağış sularının toplanması və təkrar istifadəsi bu istiqamətdə mühüm addımlar hesab olunur.
Bir çox ölkələr artıq süni yeraltı su qidalandırma layihələri həyata keçirir. Belə layihələr çərçivəsində yağış və daşqın suları xüsusi hövzələrə yönəldilərək torpağın dərin qatlarına süzülməsi təmin edilir. Məqsəd yeraltı su ehtiyatlarının yenidən bərpasıdır.
Eyni zamanda meşələrin qorunması və yeni yaşıllıq zolaqlarının salınması da su dövranının sabitləşməsinə kömək edir. Ağaclar torpağın rütubətini qoruyur, eroziyanı azaldır və yağıntıların torpağa hopmasını asanlaşdırır.
Yeraltı çayların taleyi gələcəyimizin göstəricisidir
Yeraltı çaylar və ya qrunt suları görünməsə də, planetin həyat sisteminin əsas sütunlarından biridir. Onlar bulaqları qidalandırır, çayların axımını dəstəkləyir, meşələri yaşadır və milyonlarla insanın içməli su tələbatını təmin edir. Bu ehtiyatların azalması yalnız hidroloji problem deyil, həm də iqtisadi, sosial və ekoloji təhlükəsizlik məsələsidir.
Bu gün dünyanın müxtəlif bölgələrində quruyan bulaqlar, azalan çaylar və dərinləşən quraqlıqlar təbiətin göndərdiyi xəbərdarlıq siqnalları kimi qiymətləndirilə bilər. Əgər su ehtiyatlarının qorunması istiqamətində ciddi tədbirlər görülməzsə, gələcəkdə su çatışmazlığı ayrı-ayrı ölkələrin deyil, bütövlükdə bəşəriyyətin qarşılaşacağı əsas problemlərdən birinə çevrilə bilər.
Bu baxımdan “yeraltı çaylar daha dənizə axmırmı?” sualı sadəcə elmi maraq doğuran mövzu deyil. Bu sual əslində Yer kürəsinin dəyişən iqlim şəraitində öz təbii tarazlığını nə dərəcədə qoruyub saxlaya bildiyinin göstəricisidir. Yeraltı suların taleyi isə bir çox hallarda insanların gələcək rifahının və ərzaq təhlükəsizliyinin taleyi ilə birbaşa bağlıdır.
Qeyd: Yazı “Rəvan” Gəncliyə Dəstək İctimai Birliyi Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi “Gənclər arasında sudan qənaətlə istifadənin təşviqi” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.
