Suriyada BƏƏS rejiminin devrilməsindən sonra ölkə on ildən artıq davam edən vətəndaş müharibəsindən sonra milli birlik və mərkəzi hakimiyyətə əsaslanan yeni mərhələyə qədəm qoydu. Yeni administrasiya dövlət suverenliyini bərpa etməyə çalışarkən, ən ciddi maneələrdən biri YPG terror təşkilatının “İŞİD-lə mübarizə” adı altında qurduğu faktiki paralel idarəetmə sistemi idi.
“Bir dövlət, bir suverenlik” mesajı
Prezident Əhməd əl-Şaranın rəhbərliyi altında formalaşan yeni Suriya hökuməti ölkə ərazisində silahlı qruplara və paralel strukturlara yer olmayacağını açıq şəkildə bəyan etdi. Rəsmi Dəməşq müxtəlif etnik və məzhəb qruplarının bərabər hüquqlu vətəndaş kimi siyasi proseslərdə iştirakını təşviq etsə də, silahlı muxtariyyət iddialarını qəbuledilməz hesab etdiyini bildirdi.
Bu çağırış, xüsusilə ərəb qəbilələri və yerli icmalar tərəfindən geniş dəstək qazandı. İllərdir YPG-nin nəzarəti altında yaşayan bölgələrdə sosial narazılıq artıq açıq etiraza çevrilmişdi.
YPG-nin “İŞİD-lə mübarizə” pərdəsi
YPG və onun çətir strukturu olan SDF, vətəndaş müharibəsinin ən xaotik dövründə özünü “İŞİD-ə qarşı yerli qüvvə” kimi təqdim edərək Suriyanın şimal və şərqində geniş ərazilərə nəzarət etdi. Lakin zaman keçdikcə bu narrativ yerli əhali üçün inandırıcılığını itirdi.
Deyr əz-Zor, Rakka və Həsəkə bölgələrində:
məcburi hərbi çağırışlar,
uşaqların silahlı dəstələrə cəlb edilməsi,
qəbilə liderlərinin sıxışdırılması,
yerli iradənin nəzərə alınmaması
YPG-yə qarşı dərin ictimai narazılıq formalaşdırdı.
Neft və qaz üzərində qurulan iqtisadi hegemonluq
YPG-nin nəzarət etdiyi ərazilər təsadüfi deyildi. Təşkilat Suriyanın ən zəngin neft və təbii qaz yataqlarının yerləşdiyi Deyr əz-Zor–Həsəkə xəttini əsas dayağa çevirmişdi. Bu resurslar həm hərbi fəaliyyətin maliyyələşdirilməsinə, həm də “muxtar idarəetmə” iddialarının iqtisadi əsasına xidmət edirdi.
Lakin yerli əhali üçün bu, öz torpaqlarındakı sərvətlərin silahlı bir qurum tərəfindən istismar edilməsi demək idi. “Sərvətlərimiz oğurlanır” fikri qəbilə şuralarında açıq şəkildə səsləndirilməyə başladı.
ABŞ dəstəyi və yaranan illüziya
YPG-nin illərlə ayaqda qalmasının əsas səbəblərindən biri ABŞ-ın hərbi və siyasi dəstəyi idi. Bu dəstək təşkilatda “daimi struktur” illüziyası yaratmışdı. Lakin Əsəd rejiminin devrilməsi və Suriyanın ərazi bütövlüyü ideyasının yenidən güclənməsi bu illüziyanı dağıtdı.
Xarici dəstəyin dəyişkən olduğu ortaya çıxdıqda, YPG-nin sosial dayaqlarının nə qədər zəif olduğu qısa müddətdə üzə çıxdı.
Qəbilələr niyə üz döndərdi?
Şərqi Suriyada baş verən sürətli çökmənin əsas səbəbi hərbi məğlubiyyət deyil, ərəb qəbilələrinin açıq şəkildə mövqe dəyişməsi oldu. Əl-Əqidat, Əl-Baqqara, Əl-Bu Həmid, Əl-Şaytat kimi nüfuzlu qəbilələr YPG-nin siyasətini rədd etdiklərini elan etdilər.
Xüsusilə:
məcburi hərbi xidmət,
uşaqların silah altına alınması
qəbilə şərəfinə zidd hesab edildi və “qırmızı xətt” kimi qəbul olundu.
Bu sosial qopma YPG-nin logistika və kəşfiyyat imkanlarını iflic etdi. Bir çox nəzarət məntəqəsi döyüşsüz tərk edildi.
48 saatlıq süqut və yeni razılaşma
Yığılan sosial narazılıq, qəbilə dəstəyinin itirilməsi və maksimalist siyasi tələblər YPG-nin cəmi 48 saat ərzində faktiki olaraq dağılması ilə nəticələndi.
Prezident Əhməd əl-Şara daha sonra Suriya hökuməti ilə SDF arasında atəşkəs və tam inteqrasiya haqqında razılaşma imzalandığını açıqladı.
Razılaşmaya əsasən:
bütün cəbhələrdə atəşkəs elan olunur,
SDF qüvvələri Fəratın şərqinə çəkilir,
neft və qaz yataqları dövlət nəzarətinə qaytarılır,
sərhəd keçidləri Dəməşqin nəzarətinə verilir,
SDF üzvləri fərdi şəkildə Müdafiə və Daxili İşlər nazirliklərinə inteqrasiya olunur,
PKK-nın qeyri-suriyalı üzvləri ölkədən çıxarılır,
İŞİD məhbusları və düşərgələr üzərində tam məsuliyyət hökumətə keçir.
Nəticə: silahlı paralel strukturlar dövrü başa çatdı
YPG-nin sürətli çöküşü Suriyada yeni mərhələnin sərhədlərini müəyyən etdi. Xarici dəstəyə arxalanaraq “dövlət içində dövlət” qurmaq dövrü sona çatdı. Yeni dövr mərkəzi hakimiyyət, milli birlik və suverenlik üzərində formalaşır.
