Bakı, 20 yanvar, AZƏRTAC
XX əsrin sonlarında baş vermiş 20 Yanvar faciəsi Azərbaycan təsviri sənətində təkcə tarixi hadisənin vizual təsviri kimi deyil, həm də milli kollektiv yaddaşın, travmatik təcrübənin və ideoloji özünüdərkin bədii təcəssümü kimi formalaşıb. Bu mövzuya müraciət edən rəssamlar realist dokumentalizmlə kifayətlənməyərək, ekspressiv, simvolik və monumental üslub elementləri vasitəsilə faciənin emosional və psixoloji qatlarını ön plana çıxarmışlar. Əyyub Hüseynovun “20 Yanvar. Bakı gecəsi” əsəri də bu kontekstdə milli faciənin yalnız faktoloji deyil, dərin mənəvi-estetik interpretasiyasını təqdim edən mühüm sənət nümunəsidir. Bu fikirlər Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü, sənətşünas Kəmalə Mustafayevanın Əməkdar incəsənət xadimi Əyyub Hüseynovun – “20 Yanvar. Bakı gecəsi” əsərinə həsr olunmuş yazısında yer alıb. AZƏRTAC yazını təqdim edir.
Əyyub Hüseynovun “Bakıda 20 Yanvar faciəsi” tablosu çoxfiqurlu, dinamik və sıxlaşdırılmış kompozisiya üzərində qurulmuşdur ki, bu da təsvir olunan hadisələrin miqyasını və xaotik xarakterini vurğulayır. 20 Yanvar faciəsi Azərbaycan xalqı üçün təkcə fiziki itkilərlə ölçülən bir hadisə deyil, milli şüurun sarsılması və eyni zamanda, onun yenidən formalaşması ilə səciyyələnən dərin dramatik mərhələdir. Bu faciə totalitar zorakılığın dinc əhaliyə qarşı yönəlməsi nəticəsində xalqın öz azadlıq iradəsinin qanla sınağa çəkildiyi tarixi dönüm nöqtəsi olmuşdur. Əyyub Hüseynovun əsərində bu dramatiklik yalnız ölən və yaralanan insan fiqurları ilə deyil, ümidsizlik, qorxu və eyni zamanda, müqavimət ruhunun vizual gərginliyi ilə ifadə edilir. Rəssam faciəni sadəcə keçmişin ağrılı xatirəsi kimi deyil, xalqın kollektiv yaddaşında silinməz iz buraxan mənəvi sarsıntı və milli oyanışın bədii simvolu kimi təqdim edir. Bu baxımdan “20 Yanvar. Bakı gecəsi” əsəri Azərbaycan xalqının tarixi taleyində 20 Yanvarın dramatik və dönüş yaradan mahiyyətini dərin emosional-estetik müstəvidə ümumiləşdirir.
Kompozisiyanın ön planında yerə sərilmiş insan fiqurları, yaralı və hərəkətsiz bədənlər yerləşdirilmişdir. Bu fiqurlar anatomiya baxımından idealizə olunmur, əksinə, qəsdən deformasiyaya uğradılmış, plastika baxımından sərtləşdirilmişdir. Rəssam bu yolla fiziki ölüm faktını deyil, zorakılığın insan bədəni və şüuru üzərində yaratdığı dağıdıcı təsiri ön plana çəkir. Ön plan faciənin kulminasiya nöqtəsi kimi çıxış edir və tamaşaçını hadisə ilə bilavasitə emosional təmasa məcbur edir. Orta planda təsvir olunan fiqurlar – qışqıran, kömək istəyən, əllərini havaya qaldıran insanlar – kollektiv panika və ümidsizlik atmosferini formalaşdırır. Bu fiqurlar fərdi portret xarakteri daşımır; onlar ümumiləşdirilmiş tipajlar kimi təqdim olunur və bütövlükdə xalqın kollektiv obrazını simvolizə edir. Burada rəssam fərdi faciədən ümummilli faciəyə keçidi bədii vasitələrlə reallaşdırır. Fiqurların jest və mimikaları güclü ekspressivlik daşıyır və ekspressionist təsvir prinsipinin dominantlığını göstərir.
Arxa planda Bakı şəhərinin silueti və qaranlıq, alovvari səma təsvir edilmişdir. Şəhər burada sadəcə məkan funksiyası daşımır; o, hadisələrin passiv fonu deyil, faciənin iştirakçısına çevrilmiş metaforik obraz kimi çıxış edir. Memarlıq kütlələrinin sərt və qaranlıq siluetləri şəhərin sarsılmış vəziyyətini, səmanın qızılı-qırmızı tonları isə qan, yanğın və dağıntı assosiasiyalarını gücləndirir. Məkanın dərinliyi klassik perspektiv qaydaları ilə deyil, rəng və faktura vasitəsilə qurulur ki, bu da təsvirə dramatik gərginlik qatır.
Kolorit baxımından əsər əsasən tünd qırmızı, qəhvəyi, qara və torpaq tonları üzərində qurulmuşdur. Qırmızı rəng burada həm fiziki qanı, həm də metaforik mənada şəhidlik və qurban ideyasını simvolizə edir. İşıq-kölgə münasibətləri realist məntiqə deyil, emosional təsir prinsipinə tabedir; işıq mənbəyi qeyri-müəyyəndir və bu qeyri-müəyyənlik hadisələrin mənəvi qaranlığını daha da dərinləşdirir. Fakturanın kobudluğu və fırça vuruşlarının aydın hiss olunması əsərin emosional intensivliyini artırır.
Üslub baxımından “20 Yanvar. Bakı gecəsi” realist təsvir elementlərini ekspressionist deformasiya və monumental ümumiləşdirmə ilə birləşdirir. Əyyub Hüseynov bu əsərdə hadisəni illüstrativ formada təqdim etməkdən imtina edərək, onu emosional və ideoloji yüklənmiş vizual manifest səviyyəsinə yüksəldir. Əsər sənətkarın mövqeyini açıq şəkildə ifadə edir və tamaşaçıya yalnız baxmaq deyil, düşünmək və hiss etmək məsuliyyəti yükləyir.
Nəticə etibarilə, “20 Yanvar. Bakı gecəsi” Azərbaycan təsviri sənətində milli faciənin bədii yaddaşını formalaşdıran mühüm nümunələrdən biridir. Əsər həm formal-plastik keyfiyyətlərinə, həm də ideya-məzmun dərinliyinə görə 20 Yanvar mövzusunun sənətdə monumental və emosional interpretasiyası kimi dəyərləndirilə bilər.
