Bakı, 26 yanvar, AZƏRTAC
Müasir kitabxana artıq səssiz oxu zallarından və rəflərlə dolu məkanlardan ibarət deyil. O, sürətlə dəyişən rəqəmsal dünyanın fəal iştirakçısına çevrilir. Bu transformasiyanın mərkəzində isə süni intellekt texnologiyaları dayanır. Süni intellektin kitabxanalara tətbiqi təkcə texniki yenilənmə deyil, biliklə insan arasındakı münasibətin yenidən qurulması deməkdir.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında AMEA-nın Mərkəzi Elmi Kitabxanasının Rəqəmsal kitabxana və süni intellekt şöbəsinin baş mütəxəssisi Azad Qurbanov söyləyib. O bildirib ki, ənənəvi kitabxana modeli informasiya toplamaq, qorumaq və təqdim etmək üzərində qurulmuşdu. Bu gün isə informasiya həddindən artıq çoxdur və əsas problem onu tapmaq deyil, düzgün seçmək, anlamaq və kontekstə yerləşdirməkdir. Süni intellekt məhz bu nöqtədə kitabxananın funksiyasını köklü şəkildə dəyişir. Axtarış sistemləri artıq sadə açar sözlərə deyil, məzmunun mənasına əsaslanır, oxucunun maraqlarını, oxu tarixçəsini və informasiya ehtiyaclarını təhlil edərək fərdiləşdirilmiş tövsiyələr təqdim edir. Beləliklə, kitabxana passiv resurs deposundan aktiv “bilik məsləhətçisinə” çevrilir.
A.Qurbanov qeyd edib ki, süni intellekt texnologiyaları kitabxanalarda kataloqlaşdırma və təsnifat proseslərini də sürətləndirir: “Əvvəllər uzun vaxt və insan əməyinə ehtiyac duyan bu proseslər indi avtomatik alqoritmlər vasitəsilə daha dəqiq və çevik şəkildə həyata keçirilir. Mətndəki anlayışların tanınması, mövzuların avtomatik müəyyənləşdirilməsi, hətta köhnə əlyazmaların oxunması və rəqəmsallaşdırılması süni intellektin kitabxana praktikasına gətirdiyi mühüm yeniliklərdəndir. Bu, xüsusilə mədəni irsin qorunması və elmi tədqiqatların sürətləndirilməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Oxucu ilə kitabxana arasındakı ünsiyyət də dəyişir. Virtual köməkçilər və intellektual çat-botlar istifadəçilərin suallarını sutkanın istənilən vaxtında cavablandırır, lazımi mənbələri tapmağa yardım edir və kitabxana xidmətlərinə çıxışı sadələşdirir. Bu, kitabxananı daha açıq, daha əlçatan və daha demokratik edir”.
O əlavə edib ki, informasiya artıq yalnız müəyyən saatlarda və fiziki məkanda mövcud olan resurs deyil, daimi və canlı bir xidmətə çevrilir. Lakin bu proses birmənalı şəkildə problemsiz də deyil. Süni intellektin tətbiqi etik suallar doğurur, oxucu məlumatlarının qorunması, alqoritmlərin qərəzsizliyi, intellektual azadlığın təmin edilməsi kimi məsələlər kitabxana mühitində xüsusi həssaslıq tələb edir. Kitabxanalar tarixən etibarlı və neytral informasiya məkanları olub. Bu statusu qorumaq üçün süni intellekt alətləri şəffaf, izah edilə bilən və insan nəzarəti altında tətbiq edilməlidir.
“Gələcək perspektivlərə baxdıqda aydın olur ki, kitabxanalar süni intellekt sayəsində təkcə informasiya mərkəzi deyil, həm də intellektual laboratoriyalara çevrilə bilər. Burada böyük mətn korpusları üzərində analitik tədqiqatlar aparıla, tarixi mənbələr arasında əlaqələr qurula, elmi biliklərin inkişaf trayektoriyaları izlənilə bilər. Kitabxanaçı peşəsi də dəyişir, o, artıq yalnız fond mühafizəçisi deyil, məlumat analitiki, rəqəmsal kurator və intellektual bələdçi rolunu oynayır. Nəticə etibarilə süni intellekt kitabxanaları zənginləşdirir, onların cəmiyyətdəki rolunu genişləndirir və biliklə insan arasındakı məsafəni azaldır. Doğru strategiya və etik yanaşma ilə bu texnologiyalar kitabxananı gələcəyin ən etibarlı və ən ağıllı ictimai institutlarından birinə çevirə bilər. Kitabxanalar dəyişir, amma onların əsas missiyası – bilik vasitəsilə cəmiyyəti gücləndirmək yeni texnoloji mühitdə daha da aktuallaşır”, - deyə Azad Qurbanov bildirib.
