Müharibələr, iqtisadi böhranlar, texnoloji sıçrayışlar və mədəni dəyişikliklər hər dövrdə fərqli insan tipləri yaradıb. Eyni illərdə doğulan, oxşar sosial və tarixi şəraitdə formalaşan bu insanlar “nəsil” anlayışı altında birləşir. İtirilmiş nəslin müharibədən sonrakı ruh düşkünlüyündən tutmuş, Alfa nəslinin rəqəmsal dünyaya doğulmasına qədər hər nəsil öz dövrünün aynasıdır.
Redaktor.az XX və XXI əsrdə formalaşmış əsas nəsillərin ən maraqlı və fərqləndirici xüsusiyyətlərini təqdim edir.
İtirilmiş nəsil
İtirilmiş nəsil 1883–1900-cü illər arasında doğulanları əhatə edir. "İtirilmiş nəsil" ifadəsi Birinci Dünya müharibəsindən sonra gəncliyini yaşamış insanlar nəslinə aid edilən bir termindir. Bu ifadədəki "itirilmiş" sözü müharibədən (1914-1918) sağ çıxmış gənclərin “yönünü itirmiş, sərgərdan düşmüş” bir nəslə çevrilməsinə işarə edir.
İfadənin yaranması amerikalı yazıçı Gertruda Staynın I Dünya müharibəsindən sonra Parisdə yaşayan gənc amerikalı yazarlara verdiyi xarakteristikadan götürülüb; Ernest Heminquey 1926-cı ildə yazdığı “Fiesta” romanının epiqrafında Gertruda Staynın “Siz hamınız itirilmiş nəsilsiniz” sözlərini sitat gətirməklə bu termini məşhurlaşdırıb. Beləliklə, “İtirilmiş nəsil” əsasən müharibənin dağıdıcı təsirinə məruz qalmış, müharibə sonrası dövrdə ideallarını itirmiş bir gənc nəsli ifadə edir.
İtirilmiş nəsil eyni zamanda Paris kafelərində toplaşan yazıçı və intellektuallar (Heminquey, F.S. Fiscerald, G.Steyn və s.) ilə simvollaşıb. Onların əsərlərində savaş sonrası boşboğazlıq, həvəs və içki dolu əyləncələr tərənnüm olunub. Bu nəsil modernizmə, caz musiqisinə bağlı idi.
Böyük nəsil
Böyük Nəsil (Greatest Generation) 1901–1927-ci illər arasında doğulanlardır. Onlar gənclikdə Böyük depressiyanın (1930-cu illər) ağır iqtisadi sınağını yaşayıb, sonradan İkinci Dünya müharibəsində cəbhəyə gedən və ya arxa cəbhədə zəhmət çəkən insanlardır.
Tom Brokav bu nəsli “ən böyük nəsil” adlandırıb, çünki onların gəncliyi bütün dünyanı silkələyən müharibələr və böhranlarla keçir. Böyük Nəsil üzvləri işgüzarlıq, vətənpərvərlik və ailəyə bağlılıq xüsusiyyətləri ilə tanınıb.
ABŞ prezidenti Con Kennedi və Birləşmiş Krallığın uzun müddət taxtda qalan kraliçası II Yelizaveta kimi liderlər, həmçinin idmançı Cim Ovens və müğənni Frak Sinatra bu nəslin nümayəndələri idi. Onlar yalnız döyüş meydanında deyil, həm də müharibədən sonra rifah yaratmaq üçün müəssisələr quraq, nəhəng infrastruktur işləri aparıb, cəmiyyətin sürətli inkişafında əhəmiyyətli rol oynayıblar.
Sakit nəsil
Sakit Nəsil 1928–1945-ci illər arasında doğulanlardır. Onlar II Dünya müharibəsi vaxtında uşaqlıq çağında olub, sonra postmüharibə dövründə gənclik illərini yaşayıblar. Adı “sakit” olan bu nəsil əslində, 1950-ci illərin anti-kommunist “Qırmızı həyəcanı” dövründə siyasi mübarizələrdən çəkinən, mühafizəkar meylli insanlar kimi xarakterizə edilib.
Ailə qurmaq və güclü işgüzarlıq ilə gələcəyə hazırlaşmaq bu nəslin dəyərlərinə daxildir. Bununla belə, Sakit Nəsil nümayəndələri sonradan qəddar ssenarini alt-üst etdi: 1950–60-cı illərdə bir çoxları Vətəndaş Hüquqları hərəkatının və rokn-roll inqilabının liderlərinə çevrilib. Məsələn, bu nəsildən olan Martin Lüter Kinq Jr. və Elvis Prisli kimi şəxsiyyətlər daha açıq ünsiyyəti və sosial dəyişimi təmsil ediblər. Qısaca desək, Sakit Nəsil ailə və ənənəvi dəyərlərə sədaqətlə bağlı olsa da, nisbətən sabit keçmişi sayəsində cəmiyyətə böyük liderlər və mədəni irs bəxş edib.
Beybi-Bumer nəsli
Beybi-Bumerlər 1946–1964-cü illər arasında doğulan böyük qruplardır. Beybi-bumer nəsli adını II Dünya müharibəsindən sonrakı illərdə baş verən demoqrafik “beybi bum”, yəni kütləvi uşaq doğumu artımından alır.
1946-cı ildən etibarən bir çox ölkədə (xüsusilə ABŞ, Kanada, Avstraliya və Qərbi Avropada) müharibənin bitməsi ilə əsgərlər evə döndü və evlənib ailə qurmaq, itirilmiş illəri bərpa etmək dalğası başlayıb. Nəticədə 1946–1964 arasında dünya üzrə doğum göstəriciləri kəskin şəkildə yüksəlib – bu dövrdə doğulan çoxsaylı uşaqlar nəsli sonradan “Baby Boomers” (yəni “Uşaq partlayışı” nəsli) adlandırılıb.
Onlar həmçinin feminizm, konyuktural musiqi və pop mədəniyyətinin genişlənməsinə öncüllük ediblər. Bu gün böyük əksəriyyəti yaşlanmış olsa da, Bumerlər sosial-iqtisadi baxımdan hələ də önəmli gücə malikdir. Qısacası, Beybi-Bumerlər nəsli nitq və tərbiyədəki liberallaşma, mədəniyyət inqilabı və iqtisadi güclənmə ilə yadda qalmış, həm möhkəm əmək əxlaqı, həm də gənclik üsyanı xüsusiyyətlərini bir arada daşıyan bir nəsildir.
X nəsli
X nəsli 1965–1980-ci illər arasında doğulanları əhatə edir. Nəslin adında “X” hərfi naməlum dəyişən kimi, yəni özündən əvvəlki bumer nəsildən sonra gələn və hələ tam anlaşılmayan yeni bir nəslə işarə edir. Onlar ilk fərdi kompüter və əyləncə kabel tv kanallarını görən nəsildir. Bu səbəbdən X nəsli “rəqəmsal immiqrantlar” kimi də tanınır – hələ internet yoxkən dünyaya gələn, lakin onun sürətlə dəyişən mühitinə tez uyğunlaşan ilk nəsildir.
X nəsli 1980-90-cı illərdə AİDS epidemiyasının, Soyuq müharibənin sona çatmasının (Berlin divarının yıxılması, SSRİ-nin dağılması) və kosmos elmi nailiyyətlərinin şahidi oldu. Ümumilikdə bu nəsil müstəqilliyi və praqmatikliyi ilə fərqlənir. Demək olar ki, hər X nümayəndəsi resurslara həssas yanaşır, texnologiyadan bacarıqla istifadə edir və iş-həyat balansını qorumağa can atır. X nəsli həm boomerlərin dünyagörüşünə qarşı çıxıb, həm də müasir informasiya dövründə körpü rolunu oynayaraq sonrakı nəslə yol açıb.
Y nəsli (Mileniallar)
Y nəsli, yaxud Mileniallar, 1981–1996-cı illərdə doğulan gənclərdir. “Y nəsli” ifadəsi isə əlifba sıralamasında X-dən sonrakı nəsil olduqlarını göstərir. Onlar XXI əsrə keçid dövründə böyüdüklərinə görə tamamilə rəqəmsal nəsil hesab edilirlər. Bir tərəfdən uşaqlıqlarını internetdən öncə, digər tərəfdən internet mövcud olduqdan sonra yaşamış, smartfon və sosial şəbəkələri erkən tanıyan ilk nəsildir.
11 sentyabr hadisələri, İraq-Əfqanıstan müharibələri və 2008-ci il böhranı kimi hadisələr onların gənclik illərini formalaşdırıb. Bu təcrübələr nəticəsində Y nəsli irqi, etnik və gender müxtəlifliyə açıq, ekoloji məsuliyyətli və sosial ədalətə önəm verən bir nəsil kimi şöhrət qazanıb.
Onlar iş həyatına tam qüvvə ilə qoşulmağa başladıqdan sonra (2010-cu illərdə) iş yerlərində yeni mədəniyyət formalaşdırıblar. Məsələn, gənc millenniallar ənənəvi 9-dan 5-ə iş formatını sorgulamağa, daha çevik iş qrafiki, distant iş imkanı tələb etməyə başlayıblar. Startup mədəniyyəti, innovativ texnologiya şirkətləri əsasən bu nəslin gəncləri tərəfindən idarə olunub və onlar formal geyim qaydalarını, bürokratik prosedurları rədd edən, kreativliyi önə çəkən bir korporativ mədəniyyət yaradıblar.
Z nəsli
Z nəsli 1997–2012-ci illər arasında doğulanları əhatə edir. Onlar birbaşa smartfon, sosial media və daim onlayn əlaqə dövründə dünyaya gəlib, bu səbəbdən də həqiqi rəqəmsal yerlilər sayılırlar. Z nəsli COVID-19 pandemiyasının içində uşaqlığa qədəm qoyub. Z nəsli cəmiyyətdə gender və ailə strukturundakı normaları yenidən təyin edir. Ən əsası, Z nəsli sosial və iqlim ədaləti uğrunda fəal mübarizə aparır - onlar iqlim tədbirləri, silahsızlanma və bərabərlik kimi məsələləri həm onlayn kampaniyalarla, həm də küçə etirazlarıyla qaldıran nəsildir. Bir sözlə, Z nəsli analoqlarından daha konservativ deyil: onlar öz internet bacarıqları və qlobal baxışları sayəsində indiki dünyanı formalaşdıran ciddi gücə çevriliblər.
Alfa nəsli
Alfa nəsli 2010–2025-ci illər arasında doğulan uşaqlardan ibarətdir. Alfa nəsli artıq doğuşdan etibarən internetə, planşetlərə və streaming xidmətlərinə məruz qalır. Alfa nəsli ilk dəfə uzaqdan təhsil, süni intellekt köməkçiləri (Siri, Alexa), robot təhsil platformaları və VR oyunları kimi vasitələri uşaq yaşlarında görən nəsildir.
COVID-19 pandemiyasının erkən yaşlarında baş verməsi Alfa nəsilini daha da fərqli edir: onlar təhsilini uzaqdan, evdə keçirilən dərslərlə tamamlayır, ibtidai təhsil illərini valideynləri ilə daha çox vaxt keçirərək başa vururlar. Son nəticədə Alfa uşaqları “pandemiya nəsli” adlandırılır - onların texnologiya ilə inteqrasiyası daha dərindir, sosial həyatla münasibətləri isə hələ tam müəyyənləşməyib.
