Tramp bir il ərzində xarici investisiyaları Amerika sənayesinə cəlb etməyə çalışıb. Bəs yerli müəssisələr rəqabətə tab gətirə bilməsə nə baş verər?
Morain, Ohayo ştatı. Prezident Tramp qloballaşma nəticəsində itirilmiş iş yerlərini geri qaytarmaq vədi ilə xarici investisiyaları ABŞ zavodlarına cəlb etməyə çalışırdı. Lakin Ohayonun mərkəzində avtomobil şüşəsi istehsal edən Çin zavodunun meydana çıxması riskləri üzə çıxardı: ABŞ-ın əsas iqtisadi rəqibi Amerika bazarında ciddi şəkildə möhkəmlənib.
On il əvvəl Çin şüşə sənayesi nəhəngi Fuyao tərk edilmiş General Motors zavodunu nəzarətə götürəndə ştat rəhbərliyi və federal qanunvericilər bu addımı alqışlamışdı. Ohayo vergi ödəyicilərinin vəsaiti hesabına maliyyələşdirilən layihə “Pas kəməri”nin dirçəldilməsi üçün fürsət kimi təqdim olunurdu. Bu gün isə bir çoxları aldadıldıqlarını düşünür.
Fuyao Glass America ilə rəqabət 1950-ci illərdən fəaliyyət göstərən ən qədim şüşə zavodlarından birində təxminən 250 iş yerinin ixtisarına səbəb ola bilər. Ohayonun Crestline şəhərindəki zavodun sahibi olan Vitro şirkətinin avtomobil şüşəsi bölməsinin rəhbəri Karlos Bernal bildirib ki, şirkət bir il ərzində zavodun bağlanmasını müzakirə edib.
Vitro 2026-cı ilin sonunda zavodun bağlanacağını elan etsə də, ötən ay işçilərə istehsalın davam etdiriləcəyi bildirilib. Buna baxmayaraq, müəssisənin uzunmüddətli perspektivi qeyri-müəyyəndir. Şirkət 2019-cu ildən bəri Pensilvaniya, Miçiqan və İndiana ştatlarında üç avtomobil şüşəsi zavodunu bağlayıb — şirkətin etirafına görə, bunun əsas səbəblərindən biri Çin istehsalçıları ilə rəqabət olub.
Bernalın sözlərinə görə, Çin şirkətlərinin ABŞ avtomobil bazarına daxil olması “yalnız daxili təchizat zəncirinin təhlükəsizliyini və dayanıqlığını təhdid etmir, həm də Amerika sənayesindəki iş yerlərindən asılı olan bütöv icmaları risk altına salır”.
Rəqiblər bildirirlər ki, Fuyao-nun aşağı qiymətləri ilə yarışa bilmirlər və şirkəti ədalətsiz biznes praktikalarında və əmək istismarında ittiham edirlər. Çin istehsalçısı GM, Ford, Stellantis və digər ABŞ avtomobil konsernlərinə şüşə tədarük edir.
Məsələ 2024-cü ildə federal orqanların Fuyao zavodunda axtarış aparmasından sonra Vaşinqtona qədər çatıb. ABŞ hakimiyyət orqanları Çin biznesmenlərini Ohayoda onlarla kommersiya müəssisəsindən ibarət şəbəkə yaratmaqda ittiham edir. İddialara görə, bu şəbəkə “qanunsuz miqrantların gizlədilməsi, daşınması və müxtəlif zavodlarda işlə təmin olunmasına” yardım edib, o cümlədən Fuyao-da. Keçən il federal dairə məhkəməsinə təqdim olunan mülki iddiaya əsasən, şirkət sxem iştirakçılarına 126 milyon dollar köçürüb. Hələlik cinayət ittihamları irəli sürülməyib.
Fuyao bütün pozuntuları inkar edir və uğurunu Çini qlobal istehsal liderinə çevirən istehsal üstünlükləri və miqyas effektləri ilə izah edir. Şirkət bildirib ki, Morain zavodunda 3 000-dən çox əməkdaş çalışır və onların əksəriyyəti yerli sakinlərdir, həmçinin müəssisə genişlənməyə davam edir.
Şirkətin nümayəndəsi Stella Çjan deyib: “İstənilən sahədə uzunmüddətli uğur yalnız qiymət hesabına mümkün deyil. Qiymətlərimiz məntiqlidir və müştərilər Fuyao-nu texnoloji bacarıqlar, məhsul keyfiyyəti, təchizat etibarlılığı və yüksək xidmət səviyyəsinə əsasən seçirlər”.
Çjan əlavə edib ki, bütün əməkdaşların ABŞ-da işləmək hüququ var və araşdırma şirkətin özünə deyil, tədarükçülərinə aiddir.
Vitro nümayəndələri və Vaşinqtondakı tərəfdarları hesab edirlər ki, Fuyao-nun uğuru Pekinin ABŞ-ın sənaye potensialını zəiflətmək və əsas sahələri sarsıtmaq strategiyasının əksidir.
Tənqidçilər bildirirlər ki, Çin şirkətləri istehsalı ABŞ-a köçürərək gömrük rüsumlarını ödəməkdən azad olur və daxili dempinq yolu ilə yerli istehsalçıları sıxışdırır. Vaşinqtondakı “şahinlər”in fikrincə, bu şirkətlər yüksək istehsal effektivliyi, ehtimal olunan qanunsuz əmək praktikaları və Pekin subsidiyaları hesabına rəqiblərini geridə qoyurlar.
“Bu, həqiqətən çirkli oyundur”, — deyə Demokratiyanın Müdafiəsi Fondu nəzdində İqtisadi və Maliyyə Gücü Mərkəzinin rəhbəri Eleyn Dezenski bildirib.
Fuyao-nun uğuru Konqresdə və bir sıra federal qurumlarda milli təhlükəsizlik baxımından narahatlıq yaradıb. Əsas qorxu budur ki, Çin ABŞ-da fəaliyyət göstərən müəssisələr vasitəsilə avtomobil sənayesində və digər strateji sahələrdə əhəmiyyətli bazar payı əldə edərək bazarı destabilizasiya edə bilər.
Tramp administrasiyasının ilk dövründə Çinlə bağlı tədbirlərə kuratorluq etmiş Ticarət Nazirliyinin sabiq rəsmisi Nazak Nikaktar bildirib: “Çin hökuməti sistemli şəkildə iqtisadiyyatımızı daxildən, öz sərhədlərimiz daxilində zəiflədir”.
Vaşinqtondakı Çin səfirliyi bu ittihamları rədd edib.
Son illərdə Çin investisiyalarının həcmi azalsa da, oxşar narahatlıqlar digər sahələrdə də səslənir. ABŞ-da mis sənayesi şirkətləri Ağ Evə və Ticarət Nazirliyinə müraciət edərək bildiriblər ki, ABŞ ərazisində yeni emal müəssisələri quran Çin firmaları onların mövqelərini zəiflədə bilər. Bu narahatlıqlar Tramp administrasiyasında Çin şirkətlərinin fəaliyyətinin necə tənzimlənməsi barədə müzakirələrə səbəb olub.
Ağ Evin nümayəndəsi Kuş Dasay bildirib ki, administrasiya milli və iqtisadi təhlükəsizliyə zərər vermədən, həmçinin immiqrasiya və antimonopoliya qanunlarını pozmadan Amerika istehsalına daha çox investisiya cəlb etmək niyyətindədir.
Vitro zavodunun rəhbərləri bildirirlər ki, bir neçə onillikdir fəaliyyət göstərən müəssisənin səmərəliliyini artırmaq üçün yeni avadanlıq quraşdırıblar və ştatı ixtisar ediblər. Lakin buna baxmayaraq, Fuyao-nun qiymətləri ilə rəqabət apara bilmirlər.
“Son yeddi ildə istehsal həcmi 50 faiz azalıb”, — deyə Crestline zavodunun meneceri Riç Parron bildirib.
Fuyao qiymətləri açıqlamaqdan imtina edib. Lakin son müqavilələr barədə məlumatlı mənbə bildirib ki, Fuyao-nun qiymətləri adətən rəqiblərdən təxminən 10 faiz aşağı olur.
Maaşlar təhlükə altındadırÇandra Jarvis Crestline zavodunda 13 il işləyib. Əhalisi təxminən 4 500 nəfər olan bu kiçik şəhər Fuyao zavodundan təxminən iki yarım saatlıq məsafədə yerləşir. 48 yaşlı tək ana həmkarlar ittifaqı maaşı sayəsində qızının tibb bacısı məktəbində, oğlunun isə orta məktəbdə təhsilini maliyyələşdirə bilib. O deyir ki, zavoddakı iş həm maddi sabitlik, həm də icma hissi verir. İndi isə çoxları qorxu içindədir.
Çandra Jarvis“Balaca uşaqları olan ailələr var, onları dolandırmaq lazımdır”, — deyə Jarvis bildirib. Onun sözlərinə görə, zavod bağlanarsa, iş yerləri “yoxa çıxacaq”.
Şüşə əridən sobanın operatoru Roy Dent müəssisənin 1970-ci illərdəki çiçəklənmə dövrünü xatırlayır. O zaman Pittsburgh Plate Glass şirkəti təxminən min nəfəri işə götürür və zavod sutka boyu işləyərək Detroytdakı və digər şəhərlərdəki avtomobil zavodlarını təchiz edirdi.
“Mən işlədiyim dövrdə elə günlər olub ki, məhsulu götürmək üçün vertolyotlar birbaşa dayanacağa enirdi”, — deyə Dent xatırlayır.
Trampın tarif siyasəti həmin “şanlı dövrləri” geri qaytarmağı hədəfləyir. Vitro işçilərinin çoxu prezidentin Amerika istehsalını dirçəltmək istəyini dəstəkləyir. Eyni zamanda, Fuyao üçün qapıların açılmasına görə hökumətə qəzəblidirlər.
“Əgər işiniz təhlükə altındadırsa, siz də qəzəblənməzdinizmi?” — deyə 25 ildir zavodda çalışan Kim Samner sual edir.
Hətta Tramp və vitse-prezident Cey Di Vensın tərəfdarları da məyusluq ifadə edirlər: niyə onlara kömək edilmədi?
“Onlar deyirlər ki, Amerikanı yenidən böyük edəcəklər — bəs bizim dəstəyimiz haradadır?” — deyə Jarvis həmkarları ilə görüşdə bildirib və sözləri razılıqla qarşılanıb.
Məlumatlı mənbələrin sözlərinə görə, bəzi administrasiya rəsmiləri milli təhlükəsizlik səbəbilə Çin investisiyalarının məhdudlaşdırılması yollarını müzakirə edirlər.
Müzakirə olunan tədbirlər arasında avtomobil sənayesi, mis, polad, alüminium və kritik minerallar kimi strateji sahələrdə xarici investisiyalara daha sərt nəzarət də var. Lakin ABŞ Pekinlə investisiya sazişi bağlayarsa, prezident yeni məhdudiyyətləri bloklaya bilər. Apreldə Trampın Si Cinpinlə görüşü gözlənilir.
Tramp isə bildirib ki, ticarət gərginliyinə baxmayaraq, Çin şirkətlərinin ABŞ-da investisiyalarını alqışlayır: “Əgər gəlib zavod tikmək, sizi və qonşularınızı işlə təmin etmək istəyirlərsə — bu, əladır. Qoy Çin gəlsin”.
Bir neçə gün sonra Kanadanın baş naziri Mark Karni Pekinlə razılaşma əldə edib və 49 000 Çin elektromobilinə tətbiq edilən 100 faizlik rüsumu 6,1 faizə endirib. Tramp əvvəlcə “Əgər Çinlə razılaşa bilirsinizsə, razılaşın” desə də, sonradan daha geniş saziş olacağı halda Ottavaya 100 faizlik rüsum tətbiq etməklə hədələyib.
Dayton Ticarət Palatasının prezidenti Kris Kerşner xarici investisiyaları dəstəkləyir, lakin yalnız “etibarlı” ölkələrdən. O, Vitro-nun şikayətlərinə skeptik yanaşır: “Görünür, rəqib bazar payını itirdiyi üçün narazıdır”.
Kris Kerşner Xarici işçi qüvvəsi2024-cü ilin iyulunda İmmiqrasiya və Gömrük Mühafizəsi, FTB, Daxili Gəlirlər Xidməti, Sərhəd Patrulu və yerli hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşları Fuyao zavoduna və onunla əlaqəli ondan çox müəssisəyə daxil olublar.
ABŞ tərəfi iddia edir ki, Fuyao və törəmə şirkətləri avtomobil şüşəsi sənayesinə işçilərin gətirilməsi üçün kanal yaradıblar. Onlara ailə tipli otellərdə yaşayış və zavoda nəqliyyat təmin edilib.
Federal iddiada qeyd olunur ki, törəmə strukturlar “iş adamlarının qanunsuz miqrantların gizlədilməsi, daşınması və işə götürülməsi məqsədilə sövdələşməsini ört-basdır etmək üçün yaradılıb”. Bəzi işçilər hüquq-mühafizə orqanlarına bildiriblər ki, onlar ABŞ-Meksika sərhədini qanunsuz keçiblər.
Şikayətə əsasən, Fuyao işçilərinin demək olar hamısının ABŞ-da işləmək hüququnu təsdiqləyən sənədləri olub. 2025-ci maliyyə ilində şirkət Ohayodakı müəssisələri üçün 33 H-1B vizası alıb ki, bu da yerli heyətin təxminən 1 faizinə bərabərdir.
Federal iddiada bildirilir ki, araşdırmada adı keçən tədarükçülərin bir çox əməkdaşları reyd günü işə çıxmayıb və onların heç birinin qanuni iş icazəsi olmayıb.
Fuyao nümayəndəsi Stella Çjan bildirib ki, şirkətin bütün əməkdaşları ABŞ-da işləmək hüququna malikdir və şirkət tədarükçülər üzrə yoxlamaları sərtləşdirib. Fuyao Ohayo zavoduna ekskursiya və işçilərlə müsahibə üçün müraciətləri rədd edib.
Vaşinqtondakı Çin səfirliyinin nümayəndəsi isə Çin şirkətlərinin ABŞ-da iş yerlərinin yaradılmasına və iqtisadi inkişafa “əhəmiyyətli töhfə verdiyini” bildirib.
Vitro (baş ofisi Monterreydə, Meksikada yerləşir) bildirir ki, Crestline zavodunda çalışan 13 meksikalı mühəndisin hamısı ABŞ-da qanuni işləmək hüququna malikdir.
Ohayodan respublikaçı senator Berni Moreno Fuyao zavodunun sahibinin dəyişdirilməsinin tərəfdarıdır. Senator Con Hasted isə insan alveri ilə bağlı ittihamlardan narahat olduğunu bildirib.
Kentukki ştatından konqresmen Hal Rodjers dövlət maliyyələşdirmə qanununa düzəliş daxil edib və Ədliyyə Nazirliyindən avtomobil şüşəsi sənayesində ehtimal olunan insan alverinə qarşı görülən tədbirlər barədə hesabat tələb edib — əgər buna Çin Kommunist Partiyası ilə əlaqəli şirkət cəlb olunubsa.
Vitro zavodunda UAW həmkarlar ittifaqının sədri Brays Börçett həmkarlarının Fuyao-nun subsidiyalar və qeyri-qanuni işçi qüvvəsi ilə bağlı şikayətlərini dəstəkləyir.
“Əgər bizdə də onların malik olduğu imkanlar olsaydı, qiymətdə onlara çata bilərdik”, — deyə üç uşaq atası olan 31 yaşlı Börçett bildirib. “Amma indi bunu bacarmırıq”.
