Hər il 21 fevral tarixində dünyada Beynəlxalq Ana Dili Günü qeyd olunur. Bu günün məqsədi sadə, amma çox vacibdir: ana dillərinin qorunması, dil müxtəlifliyinə hörmət, təhsildə və ictimai həyatda dil hüquqlarının müdafiəsi. Ana dili yalnız danışıq vasitəsi deyil. Ana dili insanın dünyanı necə başa düşdüyünü, nəyi necə hiss etdiyini, fikrini necə qurduğunu müəyyən edən əsas dayaqlardan biridir. Bir dil zəifləyəndə, onunla birlikdə düşüncə tərzi, ifadə mədəniyyəti, minlərlə sözün daşıdığı həyat təcrübəsi də zəifləyir.
Beynəlxalq Ana Dili Günü niyə məhz 21 fevraldır?
Bu günün seçilməsi tarixi bir hadisəyə bağlıdır. 1952-ci ilin 21 fevralında indiki Banqladeş ərazisində (o vaxt Şərqi Pakistan) tələbələr və ictimaiyyət ana dilinin rəsmi status alması tələbi ilə etiraz aksiyası keçirirdi. Həmin mitinqlərdə ölənlər oldu. Bu hadisə “dil uğrunda mübarizə”nin dünyada ən tanınmış simvollarından birinə çevrildi. Sonralar 21 fevral UNESCO tərəfindən ana dilinə və dil müxtəlifliyinə həsr olunmuş beynəlxalq gün kimi qəbul edildi. Yəni bu gün “bayram” olmaqdan çox, dildə hüquq, dildə ədalət və mədəni müxtəlifliyin qorunması ideyasını daşıyır.
Dünyada dillər niyə yox olur?
Bugünkü dünyada dillərin yox olmasının əsas səbəbi bir yox, bir neçə amilin üst-üstə düşməsidir.
Birincisi, qloballaşma və miqrasiya. İnsanlar iş, təhsil, yaşayış üçün başqa ölkələrə köçür, övladları gündəlik həyatda daha dominant dildə böyüyür. Evdə ana dilində danışılmadıqda, uşaq dili “başa düşür”, amma danışmır. Nəticədə bir nəsil sonra dil sadəcə xatirəyə çevrilir.
İkincisi, şəhərləşmə və sosial prestij məsələsi. Bəzi mühitlərdə “daha nüfuzlu” sayılan dilə keçmək uğur əlaməti kimi təqdim olunur. Bu da ana dilinin məişətdə və ictimai münasibətlərdə rolunu azaldır.
Üçüncüsü, rəqəmsal məzmun problemi. Müasir insanın oxuduğu, dinlədiyi, izlədiyi məzmunun böyük hissəsi bir neçə böyük dildədir. Əgər ana dilində keyfiyyətli kontent azdırsa, dilin gündəlik istifadəsi azalır. Dil işlənməyəndə isə passivləşir.
Dördüncüsü, təhsil və institutlaşma. Dil məktəbdə düzgün, sistemli öyrədilmirsə, dilin yazı mədəniyyəti zəifləyir. Orfoqrafiya, üslub, mətn qurmaq bacarığı geriləyir. Bu da sonradan elmi, peşəkar və rəsmi dilin keyfiyyətinə təsir edir.
Dil müxtəlifliyi niyə hamını maraqlandırmalıdır?
Bəzən belə düşünülür: “Böyük dillər var, hamı onları öyrənsin, problem həll olsun.” Amma bu, mədəniyyətin necə işlədiyini anlamamaqdır. Dil təkcə ünsiyyət kodu deyil. Dil mədəniyyətin saxlandığı “anbar”dır. Atalar sözləri, bayatılar, xalq mahnıları, məhəlli ifadələr, humor, gündəlik etik davranış formaları, hətta bir xalqın “təbiətlə danışmaq tərzi” dilin içindədir. Dil gedəndə, həmin incə qatların çoxu başqa dilə tam tərcümə olunmur.
Dil müxtəlifliyi həm də elmi baxımdan dəyərlidir. Dillər fərqli qrammatik quruluşları, fərqli dünyagörüşü modellərini, fərqli düşünmə yollarını göstərir. Ona görə də bir dilin itməsi təkcə həmin xalq üçün yox, bəşəriyyət üçün də itkidir.
Azərbaycan üçün ana dilinin mənası
Azərbaycan dili bizim kimliyimizin əsas sütunlarından biridir. Bu dil yalnız evdə danışılan sözlər toplusu deyil. Azərbaycan dili ədəbiyyatımızı, musiqimizi, tariximizi, xalq yaddaşımızı daşıyan canlı sistemdir. Dilimizin gücü onun həm gündəlik danışıqda, həm elmdə, hüquqda, təhsildə, mətbuatda işlənmə səviyyəsi ilə ölçülür.
Bu gün Azərbaycan dili ilə bağlı əsas çağırışlardan biri “düzgün və keyfiyyətli dil mühiti”nin qorunmasıdır. Söhbət sadəcə orfoqrafiyadan getmir. Dilin məntiqi, aydınlığı, ifadə dəqiqliyi, düşüncənin səliqəsi də dil mədəniyyətidir. Sosial şəbəkələrdə, reklam dilində, televiziya çıxışlarında dilin bəzən səhlənkar işlənməsi cəmiyyətin ümumi dil zövqünə təsir göstərir. Xüsusilə gənclər “qısa, yarımçıq, qarışıq cümlə” üslubuna öyrəşəndə, fikri uzun və aydın şəkildə ifadə etmək çətinləşir.
Digər tərəfdən, xarici dil öyrənmək ana dilinə alternativ deyil. Əksinə, sağlam model budur: insan ana dilini möhkəm bilməlidir ki, başqa dilləri də daha asan və daha düzgün öyrənsin. Dil bazası güclü olan adam tərcüməni də, terminləri də, mətn məntiqini də daha yaxşı qurur. Yəni ana dilinə yatırım, ümumi intellektə yatırımıdır.
Ana dilini necə qorumaq olar?
Beynəlxalq Ana Dili Günü bir gün sosial şəbəkədə paylaşım edib keçmək üçün deyil. Bu gün cəmiyyətə güzgü tutmaq üçündür: biz ana dilimizlə necə davranırıq?
1. Evdə danışıq Ən birinci məktəb evdir. Uşaq ana dilini ən güclü şəkildə evdə qazanır. Valideyn “uşaq xarici dil öyrənsin” deyə evdə ana dilini kənara qoyursa, uşağın dil təməli boş qalır. Xarici dil öyrənə bilər, amma ana dili “yarımçıq” qalanda hər iki dildə ifadə zəifləyir.
2. Oxu mədəniyyəti Dil oxumadan böyümür. Xüsusilə bədii ədəbiyyat dilin gözəlliyini, üslub imkanlarını artırır. Uşaq və yeniyetmələrin yaşına uyğun Azərbaycan dilində kitabların oxunması həm söz ehtiyatını artırır, həm də düşüncəni dərinləşdirir.
3. Mətbuatda və mediada dil məsuliyyəti Qəzet, sayt, televiziya dili cəmiyyət üçün nümunə rolunu oynayır. Media dili səliqəli olanda, cəmiyyətin dil standartı da yüksəlir. Qarmaqarışıq, səthi, kobud mətnlər isə dili aşındırır.
4. Təhsil mühiti Məktəbdə ana dili dərsləri “quru qayda” kimi yox, düşüncə və üslub bacarığı kimi qurulmalıdır. Şagird mətn yazmağı, fikri ardıcıl çatdırmağı, arqument qurmağı öyrənməlidir. Bu bacarıqlar həm ana dilində, həm də gələcəkdə istənilən peşədə insanın keyfiyyətini artırır.
5. Rəqəmsal məzmun Ana dilində keyfiyyətli kontent çoxaldıqca dil yaşayır. Podkastlar, maarifləndirici videolar, yaxşı yazılmış bloqlar, texnoloji və elmi məqalələr, uşaqlar üçün interaktiv resurslar dilin müasir həyatla bağını gücləndirir.
6. Diasporada dilin ötürülməsi Xaricdə yaşayan azərbaycanlı ailələr üçün ana dili daha da həssas mövzudur. Bir çox ailədə uşaq məktəbə gedir və dominant dilə keçir. Bu proses təbiidir, amma evdə Azərbaycan dilinin qorunması üçün xüsusi səbr və sistem lazımdır. Həftəsonu dil dərnəkləri, evdə kitab oxuma saatları, nənə-baba ilə müntəzəm danışıq kimi sadə addımlar böyük nəticə verir.
Beynəlxalq Ana Dili Günü bizə bir şeyi açıq şəkildə xatırladır: dil öz-özünə yaşamır. Dilə sahib çıxmaq təkcə dövlətin işi deyil, hər gün danışan, yazan, oxuyan hər kəsin işidir. Ana dilinə hörmət hissi yalnız bayram sözlərində deyil, gündəlik vərdişlərdə görünür. Düzgün yazıda, aydın cümlədə, yaxşı kitabda, səliqəli mətndə, uşağa deyilən bir nağılda.
Dilimiz yaşadıqca, kimliyimiz də yaşayır. Və bu məsuliyyət hər birimizin payına düşür.
Gülnarə Allahverdiyeva,
ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi
