Bədəl Bədəlov
Milli Məclisin deputatı
XX əsrin sonlarında baş vermiş ən ağır faciələrdən biri olan Xocalı soyqırımı hər il ölkəmizdə dərin hüznlə yad edilir. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə törədilən bu qanlı soyqırımı insanlığa qarşı dəhşətli cinayətlərdən biri kimi tarixə düşüb.
Xocalı Qarabağ bölgəsində strateji əhəmiyyətə malik yaşayış məntəqələrindən biri idi. Şəhərin coğrafi mövqeyi, hava limanının burada yerləşməsi və bölgənin nəqliyyat yollarına nəzarət baxımından əhəmiyyəti bu ərazini hərbi baxımdan hədəfə çevirmişdi. 1992-ci ilin fevralında şəhər uzun müddət mühasirə şəraitində qalmışdı. Elektrik, ərzaq və tibbi yardım çatışmazlığı dinc əhalinin vəziyyətini son dərəcə ağırlaşdırmışdı. Fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələri keçmiş Sovet ordusunun Xankəndidə yerləşən 366-cı motoatıcı alayının iştirakı ilə şəhərə hücum etdi. Mühasirədə qalan əhali şəhəri tərk etməyə çalışsa da, qaçmağa çalışan insanlar pusquya salındı və amansız hücumlara məruz qaldı. Qadınlar, uşaqlar və yaşlılar da daxil olmaqla yüzlərlə insan qətlə yetirildi, çoxlu sayda sakin yaralandı və əsir götürüldü.
Rəsmi məlumatlara görə, bu faciə nəticəsində 613 nəfər həyatını itirdi. Onların 63 nəfəri uşaq, 106 nəfəri qadın, 70 nəfəri isə yaşlı insanlar idi. Bir neçə ailə tamamilə məhv edildi, yüzlərlə uşaq valideynlərindən birini və ya hər ikisini itirdi. Yaralananların və əsir götürülənlərin sayı isə daha çox idi. Şəhər tamamilə dağıdıldı, minlərlə fərdi yaşayış binası, həmçinin məktəblər, mədəniyyət müəssisələri və sosial obyektlər yerlə-yeksan edildi. Tarixi abidələr və qəbiristanlıqlar da vandalizmə məruz qaldı. Bütün bunlar yalnız hərbi əməliyyat deyil, dinc əhaliyə qarşı planlı və sistemli zorakılıq olduğunu göstərirdi.
Xocalı faciəsinə siyasi və hüquqi qiymətin verilməsi sonrakı illərdə mühüm məsələyə çevrildi. 1994-cü il fevralın 24-də parlament tərəfindən qəbul olunan qərarla 26 fevral tarixi Xocalı soyqırımı günü elan edildi. Bu qərar hadisələrin mahiyyətinin dövlət səviyyəsində tanınması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Soyqırımı anlayışı beynəlxalq hüquqda xüsusi məna daşıyır. BMT Baş Assambleyasının qəbul etdiyi “Soyqırımı cinayətinin qarşısının alınması və ona görə cəzalar haqqında” konvensiya hər hansı milli, etnik, irqi və ya dini qrupun tam və ya qismən məhv edilməsinə yönəlmiş hərəkətləri bu cinayət kateqoriyasına daxil edir. Xocalıda baş verən hadisələr həmin meyarların bir çoxuna uyğun gəlir və mülki əhaliyə qarşı məqsədli zorakılıq faktlarını ehtiva edir.
Son illər ərzində Xocalı soyqırımının beynəlxalq miqyasda tanıdılması istiqamətində geniş iş aparılıb. Bir sıra ölkələrin parlamentləri və müxtəlif beynəlxalq təşkilatlar faciə ilə bağlı sənədlər qəbul edib. Bu qərarlarda hadisələr pislənir və qurbanların xatirəsi yad edilir. Bundan başqa, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı da Xocalıda törədilən cinayətlərlə bağlı qətnamə qəbul edib. Həmin sənədlər faciənin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması və hüquqi-siyasi qiymətin verilməsi baxımından mühüm rol oynayır.
Faciə barədə beynəlxalq məlumatlılığın artırılması məqsədilə müxtəlif təşəbbüslər həyata keçirilib. Bu təşəbbüslərdən biri də Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyeva tərəfindən 2008-ci ildə başladılan “Xocalıya ədalət” kampaniyasıdır. Kampaniya dünyanın müxtəlif ölkələrində tədbirlər, sərgilər, konfranslar və məlumatlandırma layihələri vasitəsilə faciənin həqiqətlərini yaymağı məqsəd qoyub. Həmin təşəbbüs qısa müddətdə geniş beynəlxalq dəstək qazanıb və yüz minlərlə insanın diqqətini cəlb edib. Kampaniyanın əsas məqsədi hadisələrə obyektiv yanaşmanın təmin edilməsi və qurbanların xatirəsinin yaşadılmasıdır.
Hər il fevralın 26-da paytaxtda yerləşən Ana harayı abidəsi önündə faciə qurbanlarının xatirəsinə həsr olunmuş anım mərasimləri keçirilir. On minlərlə insan həmin gün qurbanların xatirəsini ehtiramla yad edir. Bu mərasimlər yalnız xatirə tədbiri deyil, həm də tarixi yaddaşın qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
2020-ci ildə baş verən Vətən müharibəsində Azərbaycan Ordusu 30 il işğal altında qalan torpaqları azad edərək yeni reallıq yaratdı. Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə 44 günlük müharibədə misilsiz igidlik nümayiş etdirən qəhrəman ordumuz Xocalı faciəsi qurbanlarının qisasını aldı. 2023-cü il sentyabrın 19-20-də Azərbaycan Ordusu Qarabağda keçirdiyi lokal xarakterli antiterror əməliyyatı nəticəsində Xocalı şəhərini separatçılardan tamamilə azad etdi. 2023-cü il oktyabrın 15-də dövlətimizin başçısı İlham Əliyev Xocalı şəhərində Dövlət Bayrağını ucaldaraq tarixi hadisəyə imza atdı.
Son illər ərzində Xocalıda həyatın yenidən bərpası istiqamətində mühüm addımlar atılır. İnfrastruktur layihələri həyata keçirilir, yaşayış məntəqələri bərpa olunur və məskunlaşma prosesi davam edir. Eyni zamanda, şəhərdə Xocalı Soyqırımı Memorial Kompleksi yaradılır. Bu kompleks faciə qurbanlarının xatirəsinin əbədiləşdirilməsi və hadisələrin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından mühüm mərkəz olacaqdır.
Xocalı soyqırımı tarixdə silinməyən bir faciə kimi qalır. Həmin hadisə yalnız keçmişin ağrılı xatirəsi deyil, həm də ədalət, yaddaş və insanlıq dərsidir. Bu faciənin dünya ictimaiyyəti tərəfindən tanınması isə hüquqi və mənəvi baxımdan önəm daşıyır.
