Boraltan Faciəsi, Türkiyə tarixinin ən kədərli və mübahisəli hadisələrindən biri hesab olunur.
II Dünya Müharibəsindən sonra Türkiyəyə sığınan azərbaycanlı sovet əsgərlərinin Sovet İttifaqına təhvil verilməsi və sərhədin o biri tərəfində güllələnməsi ilə nəticələnmişdir.
1944–1945-ci illərdə Sovet ordusunda xidmət etmiş, lakin müxtəlif səbəblərlə (Stalin zülmündən qaçma və ya əsir düşdükdən sonra tərəf dəyişmə kimi) Türkiyəyə sığınan təxminən 146–195 nəfər (mənbələrdə rəqəmlər fərqlidir) azərbaycanlı türk İğdırdakı sərhəd postlarına təslim olmuşdur.
Müharibənin qalibi olan Sovet İttifaqı (SSRİ) bu şəxslərin «vətən xaini» olduğunu iddia edərək Türkiyədən onların geri qaytarılmasını tələb etmişdir.
Həmin dövrdə SSRİ Türkiyədən Qars və Ərdahanı tələb edir, həmçinin boğazlarda hərbi baza istəyirdi.
Dövrün CHP hökuməti SSRİ ilə onsuz da gərgin olan münasibətləri daha da pisləşdirməmək və müharibə riskini azaltmaq məqsədilə qaçqınların iadesinə qərar verdi.
6 avqust 1945-ci ildə qaçqınlar Araz çayı üzərindəki Boraltan körpüsü vasitəsilə sovet səlahiyyətlilərinə təhvil verildi.
Rəvayət olunur ki, qaçqınlar onları təhvil verən türk əsgərlərinə ağlayaraq belə demişlər:
«Bizi siz vurun, öz bayrağımızın altında ölək, amma bizi onlara təslim etməyin!»
Təhvil verilən qaçqınlar körpünü keçən kimi türk əsgərlərinin gözləri önündə güllələnərək edam edilmişlər.
Hadisə baş verdiyi 1945-ci ildə dövlət siyasəti səbəbilə mətbuatda geniş yer almamış, hətta senzura olunmuşdur.
Lakin 1950-ci ildən sonra Demokrat Partiyasının (DP) hakimiyyətə gəlməsi ilə məsələ parlamentin gündəminə çıxarılmış və qəzetlərdə sərt başlıqlarla işıqlandırılmışdır.
Bəzi qəzet başlıqları:
• Son Saat (14–15 aprel 1950): «Ruslara təhvil verilərək ölümə göndərilən 160 insan»
• Milliyyət (26 may 1951): «Ruslara təhvil verilən qaçqınlar»
• Ədalət Qəzeti (7 oktyabr 1965): «İnönünün xidmət faturası» başlığı ilə hadisəni siyasi tənqid kimi təqdim etmişdir.
• Tasvir Qəzeti: Dövrün yazarı Ziyad Ebuzziya qaçqınların məktublarını və yaşadıqları faciəni köşəsində dərc etmişdir.
Azərbaycanlı şair Almas İldırım bu faciədən sonra türk millətinin və qaçqınların yaşadığı böyük ağrını belə misralarla əbədiləşdirmişdir:
⸻
Boraltan bir körpüdür, aşar keçər Arazı,
Yusan Araz suyuyla çıxmaz üzün qarası.
Qaradır üzün ey körpü, hanı qardaşların?
Hanı o gülərək keçən, o şən gedişlərin?
Düşmən gözləyir qarşıda, önünə qatdın məni,
Can fəda öz qardaşa, yar fəda, satma məni!
Əyil Araz, əyil keç, Türkün bağrı dəliniyor,
Qardaş qardaşı vursun, can cana veriliyor.
Bizi siz vursaydınız, şu al bayraq altında,
Ölsəydik kaş ki biz də, şu vətən torpağında!
⸻
Hadisədən illər sonra, 1951-ci ildə Demokrat Partiyasının millət vəkili Şevket Mocan bu faciəni parlament kürsüsündən belə təsvir etmişdir:
«Sərhəddə təhvil verilən bu qardaşlarımız Arazın o biri sahilinə keçən kimi, Türk bayrağının altındakı qardaşlarının gözləri önündə, hələ körpünün başındaykən avtomat silahlarla atəşə tutulmuşlar.
Bizim əsgərlərimiz silahları əllərində olduğu halda, əmrlərə tabe olmaq məcburiyyətində qaldıqları üçün bu səhnəni yalnız göz yaşları içində izləməklə kifayətlənmişlər.»
⸻
Mənbələr
📚 TBMM Tutanak Dergisi: 9-cu Dövr, 9-cu Cild, 101-ci iclas (Hadisənin 1951-ci ildə parlamentdə müzakirə olunduğu rəsmi qeydlər)
📚 Atatürk Araşdırma Mərkəzi Jurnalı: Dr. İsmayıl Köse, «Boraltan Faciəsi: Türk mənşəli Sovet vətəndaşı qaçqınların Sovet İttifaqına iadesi (1945)»
📚 Başbakanlıq Cümhuriyyət Arxivi (BCA): Fond Kodu: 030.10, Yer No: 100.648.5
📚 TBMM Tutanak Dergisi: 1951-ci il may ayı iclasları (9-cu Dövr)
📚 1945-ci il tarixli Nazirlər Kabineti Qərarı: Qaçqınların «vətən xaini» statusu ilə iadesini təsdiqləyən 3/3055 saylı qərar.
