Kulis.az yazıçı Rüstəm Dastanoğlu ilə müsahibəni təqdim edir.
– Rüstəm bəy, siz Qərbi Azərbaycandan – Göyçədənsiniz. İstərdim söhbətə elə oradan, uşaqlıq illərinizdən başlayaq. Uşaqlığınız harada və necə keçib? Necə bir ailədə böyümüsünüz?
– Mən Qərbi Azərbaycanda, Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunun Daşkənd kəndində anadan olmuşam. Uşaqlığım da orada keçib. Göyçə Azərbaycanımızın çox gözəl təbiətə malik bir guşəsi idi. İnşallah, yenə də olacaq. Göyçə mahalı dəniz səviyyəsindən təxminən 2200–2500 metr yüksəklikdə yerləşir. Bütün ərazi alp çəmənlikləri ilə zəngindir. Bildiyiniz kimi, Göyçənin adı “Dədə Qorqud” dastanında da çəkilir. Qədimdən böyük türk yurdu olub.
Mən sadə və zəhmətkeş bir ailədə böyümüşəm. Orta məktəbin 8-ci sinfinə qədər Daşkənd kəndində oxumuşam. Daha sonra 9–10-cu sinifləri Bakıda davam etdirmişəm. Həmin dövrdə Bakıda kimya-biologiya təmayüllü çox məşhur bir məktəb fəaliyyət göstərirdi və mən də təhsilimi orada başa vurmuşam.
– Bakıya köçmüşdünüz?
– Xeyr, köçməmişdim. Sadəcə, Bakıya gəlib həmin məktəbə qəbul olunmuşdum. Ora qəbul imtahanla idi. Məktəbə düşmək üçün attestatın bütün qiymətləri “5” olmalı və əlavə imtahan verməli idin. Qəbul olmaq çox çətin idi – hər 10–15 nəfərdən ən yaxşı halda bir nəfər qəbul olunurdu.
Təsəvvür edin, bir sinifdə 28–30 nəfər oxuyurdu və onların əksəriyyəti əlaçı idi. Sən həmin “5” alanların içində də seçilməli idin. Kənd məktəbində oxuyarkən vəziyyət bir qədər fərqli idi: məsələn, 30 nəfərin içində iki-üç nəfər daha yaxşı oxuyan olurdu və fərqlənmək nisbətən asan idi. Amma Bakıda təmayüllü məktəbdə rəqabət tamam başqa idi.
Göyçə isə elə bil bir saz-söz akademiyasıdır. Orada insan uşaqlıqdan sözün, dastanın, nağılın içində böyüyür. Sözün çox böyük dəyəri var. Bizim kənddə vaxtilə Şair Məmmədhüseyn yaşayıb. Belinə samovar bağlanması ilə məşhur olan Aşıq Nəcəf də bizim kənddən olub. Alqayıt müəllim – tanınmış el şairi, Şərraf Şiruyə, Həsən Xəyallı və başqa söz adamları həmin mühitdə yetişiblər.
Ümumiyyətlə, kənd elə bir mühit idi ki, bəlkə də, yüzlərlə şair vardı. Amma özünü təsdiqləmək asan deyildi. Ağsaqqalların, saz-söz adamlarının yanında sözünü deməli, məclisdə şeir söyləyəcək səviyyəyə çatmalı idin ki, adın çəkilsin, “bu şairdir” desinlər.
Bu baxımdan, Göyçədə insanlar sözün bir neçə qatını anlayan, dəyərini bilən adamlar idi. İnşallah, hələlik gedə bilmirik, amma ümid edirəm ki, yenə o yerləri görmək qismət olacaq.
– Elə insanlar var ki, çox böyük ağrı-acılar yaşayıblar. Məsələn, Qarabağdan olan bəzi insanlar ora gedə bilmirlər – o həsrəti, o dəhşəti yenidən yaşamamaq üçün. Siz necə, məsələn, sabah sülh olsa, Göyçəyə gedib-gələ bilərsinizmi?
– Əlbəttə, istərdim. Türk dünyasının böyük yazıçısı Çingiz Aytmatovun çox gözəl bir sözü var. Deyir, insan vətənini ona görə sevir ki, “vətən” deyəndə onun itirilmiş uşaqlığı yada düşür.
Uşaqlıq insan ömrünün ən vacib, ən yaddaqalan dövrüdür. İnsan məhz orada formalaşır: dünyanı tanıyır, təbiəti kəşf edir, ağacı, otu, daşı, torpağı öyrənir. İlk dəfə isti ilə soyuğu, sevinc ilə kədəri ayırd edir. Valideynlərini, ətrafını, həyatın özünü tanımağa başlayır.
Ona görə də insan üçün doğulduğu yer hədsiz dərəcədə əziz olur. Hər kəs ürəyində ora qayıtmaq istəyir. Mənim də yazılarımda, xatirələrimdə Göyçə mövzusu tez-tez ortaya çıxır. Harada yazıramsa, istər-istəməz o yerlərə qayıdıram. Çünki insanın uşaqlığına qayıtmaq istəyi heç vaxt bitmir.
– Həmin köç hadisəsini – 1988-ci ildə baş verənləri necə xatırlayırsınız?
– Bununla bağlı hətta bir ssenari də yazmışam. Mövzunu filmə çevirmək istəmişəm, layihə ARKA-ya da təqdim olunub. Hələ də üzərində iş gedir, bəlkə, nə vaxtsa o film çəkildi.
1988-ci ildə köç baş verəndə mən Kiyevdə idim. Bakıya qayıdanda artıq ailəm, qohumlarım kənddən çıxmışdı. Amma hər şey orada qalmışdı – ev-eşik, əşyalar, xatirələr... İnsanlar sadəcə canlarını götürüb gəlmişdilər.
Sonra bir neçə əmioğlumla birlikdə qərara gəldik ki, kəndə gedək – heç olmasa, son dəfə oranı görək, ziyarət edək. Atam orada dəfn olunmuşdu, qəbrini ziyarət etmək istəyirdim. Dekabr ayının əvvəlində getdik. Çox riskli bir səfər idi. Çətin yollarla, təhlükəli istiqamətlərdən keçərək kəndə çatdıq. Atamın qəbrini ziyarət etdik. İstədik ki, heç olmasa, bir neçə xırda əşya götürək.
Qayıdış daha təhlükəli oldu. Yolda maşını daşlayırdılar. Gecə ilə, böyük çətinliklə hərəkət edirdik. Açığı, sağ qayıtmağımız bir möcüzə idi. Bəlkə də əsas səbəb o idi ki, həmin günlərdə Ermənistanda məşhur Spitak zəlzələsi baş verdi. Minlərlə insanın həyatına son qoyan o dəhşətli zəlzələ onların diqqətini öz dərdlərinə yönəltdi və biz də bundan istifadə edib geri dönə bildik.
Köçmək çox ağır idi. Uşaqlar, anam... Onlar o torpaqlarda yüz illərlə yaşamışdılar. Ev-eşik qurulmuşdu, qəbiristanlıq vardı, insanlar bir-birini tanıyırdı. Bir gecənin içində bütün bağlar qopdu. Qohumlar pərən-pərən düşdü, əlaqələr kəsildi, kəndin bütöv bir dünyası sanki yerindən qoparıldı.
O günlər çox ağrılı, çox sarsıdıcı günlər idi.
– Siz harada məskunlaşdınız?
– Bizim kəndin bir hissəsi hələ 1948–1953-cü illərdə, Stalinin dövründə Bərdəyə köçürülmüşdü. Kəndimizin adı Daşkənd idi. Bərdədə isə yeni salınan yaşayış məntəqəsinə Yeni Daşkənd adı verilmişdi. 1953-cü ildə kəndimizin təxminən yarısı ora köçürülmüşdü.
Ümumiyyətlə, 1948–1953-cü illərdə Qərbi Azərbaycandan köçürülən əhalini adətən müxtəlif kəndlərə paylayırdılar. Amma nadir hallardan biri oldu – bizim kənd camaatı kompakt şəkildə bir yerdə məskunlaşa bildilər. Deyilənə görə, orada yeddi çinar ağacı var imiş. Kənd camaatı həmin çinarların altında toplaşıb qərara gəlib ki, sıfırdan da olsa, kəndi birlikdə quracaqlar.
O vaxt partiya komitəsinin nümayəndələri onlara deyiblər ki, bu çox çətin olacaq – nə su var, nə yol, nə də hazır infrastruktur. Təklif ediblər ki, onları ayrı-ayrı kəndlərə yerləşdirsinlər. Amma camaat razı olmayıb. Deyiblər, bütün çətinliklərə dözərik, yetər ki, kəndimiz bir yerdə olsun.
Beləcə, çinarların altından başlayaraq yavaş-yavaş kəndi qurublar. Əvvəl heç məktəb də olmayıb. Sonradan öz gücləri ilə məktəb tikiblər. Hətta bir müddət sonra ətraf kəndlərdə 10 illik məktəb olmadığı halda, Yeni Daşkənddə tam orta məktəb fəaliyyət göstərib və digər kəndlərin uşaqları da gəlib orada oxuyublar.
Biz isə sonradan Bakıya köçdük və burada məskunlaşdıq. Hər şey sıfırdan başladı – nə şərait vardı, nə də imkan. Amma zəhmətlə, səbrlə addım-addım yolumuzu qurduq.
Əsas olan ailə içindəki mehribançılıq idi. Anam heç vaxt bizə evdə nəyinsə çatmadığını hiss etdirməzdi. Məsələn, evdə bir-iki yumurta olardısa, onu bişirib süfrəyə qoyar, amma heç vaxt “evdə nəsə yoxdur” deməzdi.
Məndən böyük bacılarım var idi. Anam onlara nəsə ilə bağlı sual verəndə deyərdi: “Gedin Rüstəmdən soruşun.” Mən yaşca bacılarımdan kiçik idim, amma bu sözlə hiss edirdim ki, məsuliyyət mənim üzərimdədir. O, məni danlamazdı, göstəriş verməzdi, sadəcə etibar edərdi.
Hətta mən bir az çox işləyib daha artıq pul qazananda da narahat olardı. Deyərdi: “Bu pul bizə nə üçündür? Şükür Allaha, çörəyimiz var, başımızın üstündə bir daxmamız var.” Onun üçün əsas olan ruziyə şükür etmək idi.
Beləcə, mehribanlıq və qarşılıqlı anlayış olan yerdə həyat yavaş-yavaş qurulur. Biz də o ruhla yaşadıq.
– Bayaq vurğuladınız ki, Göyçə saz-söz yeridir. “Rüstəm Dastanoğlu” deyəndə də adamın ağlına ilk növbədə şair gəlir. Sizi nəsrə gətirən nə oldu?
– Birincisi, Dastan mənim atamın adıdır.
Mən hələ 5–6-cı sinifdə oxuyanda öz aləmimdə şeir yazırdım. Elə bilirdim ki, dünyanın ən güclü şeirini yazmışam. Şeiri bir-iki sinif yoldaşıma oxudum və gözləyirdim ki, heyran qalacaqlar. Amma gördüm ki, heç bir təsir etmədi. O vaxt uşaq ağlı ilə belə nəticəyə gəldim ki, deməli, şeir başa düşülmür, nəsr yazmaq lazımdır.
Əlbəttə, bu, təkcə mənim qərarım deyildi, mühitin də təsiri vardı. İlk hekayəm 1989-cu ildə “Ulduz jurnalı”nda çap olundu. O vaxt jurnal 70 min tirajla çap olunurdu. Təsəvvür edin, bir hekayə ilə demək olar ki, tanınmağa başlayırdın.
Redaksiyada böyük ədiblərlə görüşmək şansım oldu. Yusif Səmədoğlu ilə orada tanış oldum. Baş redaktor Abbas Abdulla idi. Nəsr şöbəsində Mövlud Süleymanlı, Ağamalı Sadiq, Məmməd Oruc kimi imzalar çalışırdı. Onlar hekayəmi bəyəndilər, dilimi və üslubumu fərqli saydılar.
Mən o vaxt bilmirdim ki, “Ulduz”da çap olunmaq nə qədər çətindir. Minlərlə yazı arasından seçilmək, peşəkarların süzgəcindən keçmək böyük məsuliyyət idi. Çap olunmaq artıq bir səviyyə göstəricisi sayılırdı.
Bu gün də düşünürəm ki, Azərbaycanda güclü, brend səviyyəsində ədəbi jurnallar və saytlar formalaşmalıdır. Elə platformalar olmalıdır ki, orada çap olunmaq yazıçının səviyyəsini təsdiqləsin. Necə ki, dünyada brendlər keyfiyyət və prinsip üzərində qurulur – istər geyim sahəsində, istər restoranda – ədəbiyyatda da belə olmalıdır.
Brend təsadüfi yaranmır. Onu qorumaq, səviyyəni saxlamaq, təsadüfi yazılara yer verməmək lazımdır. Əgər bir jurnal və ya sayt bu nüfuzu qazana bilsə, orada çap olunan müəllif də artıq müəyyən mərhələni keçmiş sayılar. Məncə, ədəbi mühitdə belə sağlam rəqabət və seçim meyarlarının formalaşması çox vacibdir.
- Yaradıcılığınıza ən çox təsir edən müəlliflər kimlər olub? Həm dünya, həm də Azərbaycan ədəbiyyatından...
– Mən Kiyevdə oxumuşam, ixtisasca atom fizikiyəm. Amma tələbəlik illərindən ədəbiyyata böyük marağım olub. Məsələn, Ernest Heminqueyi sevə-sevə oxumuşam, demək olar ki, bütün əsərlərini mütaliə etmişəm.
Təbii ki, Fyodor Dostoyevski, Lev Tolstoy kimi klassikləri də dönə-dönə oxumuşam. Qabriel Qarsíya Markes ən çox sevdiyim yazıçılardandır – onun sehrli realizmi, təhkiyə üslubu mənə çox təsir edib.
Sovet dövründə rus və postsovet məkanının ədəbiyyatını da diqqətlə izləyirdik. Valentin Rasputin, Fazil İskəndər, Çingiz Aytmatov, Nodar Dumbadze – bunların hər biri öz üslubu, öz dünyası ilə maraqlı idi.
O dövrdə yazıçılar arasında ciddi ədəbi rəqabət vardı. Hansısa bir roman çıxanda böyük səs-küy yaradırdı, tənqidçilər geniş müzakirələr aparırdı. Belə bir mühit yazıçıları daim formada saxlayırdı.
Ümumiyyətlə, o dövrün ədəbi ab-havası fərqli idi. Dünya ədəbiyyatında nə çıxırdısa, oxumağa çalışırdıq. Bu geniş mütaliə dairəsi də istər-istəməz yaradıcılığıma təsir göstərib.
– Bizdə belə bir bölgü var: kitabdan gələn yazıçılar və həyatdan gələn yazıçılar. Sizin yaradıcılığınızda daha çox hansı rol oynayıb – oxuduqlarınız, yoxsa yaşadıqlarınız?
– Əlbəttə, kitab oxumaq vacibdir. Yazıçı mütləq mütaliə etməlidir. Amma yazıçılıq, şairlik – ümumiyyətlə, yaradıcılıq – bir az da anadangəlmədir. Mən düşünmürəm ki, kimsə hansısa yazıçıya oxşamaqla yazıçı olur.
Oxuduqların sənə təsir edə bilər, müəyyən üslub çalarları ötürə bilər. Dünya gör-götür dünyasıdır. Məsələn, Ernest Heminqueyin sərt realizmi, dialoqlarının lakonikliyi adama təsir edir. Amma bütün hallarda yazıçının öz səsi olmalıdır. Əsas məsələ o səsi tapmaqdır.
Məncə, yazı daha çox həyatdan gəlir. Oxuduqların sənə forma, texnika verə bilər, amma məzmunu yaşadıqların doldurur. İnsan yazmağa niyə başlayır? Özünə bu sualı verirsən: mən niyə yazmalıyam?
Cavab çox sadədir – yazmasan, sanki yaşamağı bacarmırsan. Yazmaq səni xoşbəxt edir. Beynində fırlanan, dərk etdiyin, hiss etdiyin şeyləri kağıza köçürəndə və onları duyduğun kimi ifadə edə biləndə rahatlıq tapırsan.
Yəni mənim üçün yazı həm həyatın içindən gəlir, həm də daxili ehtiyacdır. Yazmaq – özünü ifadə etmək və bununla xoşbəxt olmaqdır.
İnsan ən çox kimi oxuyur? Elə yazıçını ki, oxuyanda deyirsən: “Bunu mən də yaza bilərdim.” Oxuduqca sanki özünü daha yaxşı tanıyırsan. Bəzən bir romanı oxuyursan və hiss edirsən ki, müəllif sənin içində adını qoya bilmədiyin duyğuları ifadə edib.
– Yəni insan özünü kəşf edir.
– Bəli, özünü daha dərindən kəşf edir. Ona görə də həmin yazıçıya təkrar-təkrar qayıdırsan. Məsələn, psixoloji qatlara enmək baxımından Fyodor Dostoyevskini hər dəfə oxuyanda yeni nəsə tapırsan. Eyni şeyi Çingiz Aytmatov və ya Uilyam Folkner haqqında da demək olar.
Tutaq ki, bir roman 400–500 səhifədir. Amma həmin müəllifi böyük yazıçı edən o 400 səhifənin hamısı deyil. Bəlkə də 20–30, uzaqbaşı 50 səhifədir. Qalan hissəni yaxşı, hətta ortabab bir yazıçı da yaza bilər. Amma o 50 səhifə var ki, onu yalnız Dostoyevski, Folkner, Aytmatov yaza bilər.
Yazıçını yazıçı edən məhz o dərin qatlara enmək bacarığıdır – insan psixologiyasının ən incə məqamlarını açmaq, sözlə ifadəsi çətin olan hissləri dilə gətirmək. O istedadı görəndə anlayırsan ki, bu, artıq adi mətn deyil. Bu, müəllifin özünəməxsus dünyasıdır.
– “Kulis”də dərc olunan hekayənizdə qəhrəman yuxudan oyanır, televizoru açır və müharibə kadrlarını görür. Orada belə bir cümlə var: “Bəlkə də bu yuxudan oyanmağımın səbəbi elə bu filmi izləmək idi”. Bir yazıçı kimi yuxu sizin üçün nə ifadə edir?
– Yuxu, ümumiyyətlə, tam açılması mümkün olmayan bir mövzudur. Nə qədər araşdırmalar aparılsa da, hətta Ziqmund Frey kimi alimlər yuxunu izah etməyə çalışsa da, bu sirr sona qədər çözülmür.
Yuxu zamanı insan sanki başqa bir hala keçir, başqa bir ölçüyə düşür. Zaman, məkan, sürət anlayışı dəyişir. Amma eyni zamanda yuxu həyatın davamıdır, onun başqa bir qatıdır. Bəzən elə hadisələr olur ki, təsadüf kimi görünür, amma insan hiss edir ki, sanki hansısa daxili köklənmə onu müəyyən bir istiqamətə aparır. Həmin hekayədə dediyim kimi, “bəlkə də oyanmağımın səbəbi elə o filmi izləmək idi” – yəni insanı hansısa görünməz axın müəyyən məqama yönəldir. Bu, yuxu vasitəsilə də ola bilər, başqa formada da.
Mənə görə, insanın varlığında nə varsa, kainatda da onun əksi var. Əgər insanın daxili köklənməsi doğru olsa, o, kainatdakı hadisələrlə daha həssas təmas qura bilər. Məsələn, deyirlər ki, heyvanlar zəlzələni əvvəlcədən hiss edir. Çünki onlar təbiətlə harmoniyadadır, şüurun yaratdığı süni qatlarla yüklənməyiblər. İnsan isə maddi qayğılarla, düşüncələrlə o təbii köklənməni itirir.
Yuxu da bir növ həmin harmoniyaya qayıdışdır. Məsələn, mən Göyçəyə fiziki olaraq gedə bilmirəm. Amma yuxularımda o yerlərə qayıdıram. Uşaqlığımın keçdiyi məkanları yenidən gəzir, sanki hər şeyi təzədən yaşayıram.
O baxımdan yuxu mənim üçün həm sirrdir, həm də itirilmiş zamanla əlaqə qurmağın bir yoludur.
–Bugünkü yaradıcı mühitlə bağlı fikiriniz nələrdir?
– Bilirsiniz, birinci Azərbaycanın yaxın keçmişinə baxaq. Məsələn, Çar Rusiyası dövrünə, Azərbaycan da onun tərkibində idi. O zaman çox sayda ziyalımız yetişib: Mirzə Fətəli Axundov, Həsən bəy Zərdabi, Nəcəf bəy Vəzirov, Üzeyir bəy Hacıbəyli… Üzeyir bəy Qori Seminariyasında oxuyub, sonra Sovet dövründə fəaliyyət göstərib.
Sonra gəlib Sovet dövrü. O dövrdə də şəxsiyyətlər yetişib: İsa Hüseynov, Çingiz Hüseynov, Sabir Əhmədov, Anar, Elçin, Əkrəm Əylisli… Daha sonra Mövlud Süleymanlı, Ramiz Rövşən, Vaqif Cəbrayılzadə… Hər biri sanballı əsərlər yazıb, dilimizi inkişaf etdirib. Rəssamlıq sahəsində Tahir Salahov, Toğrul Nərimanbəyov, musiqidə Qara Qarayev, Fikrət Əmirov, Cövdət Hacıyev… Vokal sahəsində Rəşid Behbudov, Müslüm Maqomayev. Bütün bu şəxsiyyətlər müstəqil olmadan, yəni Çar Rusiyası və Sovet dövründə yetişiblər.
İndi biz müstəqil dövlətik, 35 il keçib. Amma bu müddətdə hansı böyük yazıçımız, bəstəkarımız, rəssamımız yetişib ki, 35 il sonra tarixə baxanda biz onu Qara Qarayev səviyyəsində tanıyaq? Belə baxanda, bu dövrdə yetişən böyük sənətkarlar çox azdır. 35 ildə bir nəfər də mədəniyyət xadimi yetişməyib.
Təsəvvür edin, Heydər Əliyev Rəşid Behbudovun 100 illiyində çıxış edirdi. Dedi ki, biz 100 ildir dünyaya neft satırıq, amma Azərbaycanı dünyaya tanıda bilmədik. Bir Rəşid Behbudov Azərbaycanı dünyaya tanıtdı. Mən bunu ona görə deyirəm ki, mədəniyyət adamlarının dövtətçilikdə rolu çox vacibdir.
– Məsələn, hazırda yaşayanlardan kimin təbliğatını qura bilərik ki, “Nobel” ala bilsin?
– Çətin məsələdir. Mən Ramiz Rövşəni namizəd kimi görürəm. Məsələn, “Avroviziya”nı udmaq üçün illərlə iş aparılır, nəticə nəhayət, əldə edilir. Eyni şəkildə Ramiz Rövşənin “Nobel”ə çıxışı üçün də onun əsərləri, fəaliyyəti təbliğ olunmalıdır. Əsas odur ki, material var, əsərlər mövcuddur. Belə bir uğur Azərbaycanın təbliğatı baxımından böyük rol oynayar və həm də yeni yazıçıların, şairlərin yetişməsinə təkan verər.
Baxın, Azərbaycan indi şahmat ölkəsi kimi də dünyada tanınır. Niyə? Məsələn, Heydər Əliyevin vaxtında Kasparov dünya çempionu oldu. Bu, Azərbaycanda şahmat məktəblərinin açılmasına və yeni şahmatçıların yetişməsinə böyük təkan verdi. İnsanlarda inam yarandı ki, mən də dünya çempionu ola bilərəm. Bu təbliğat yeni nəsil şahmatçıların formalaşmasına çox böyük təsir göstərdi.
Eyni prinsipi futbol sahəsində də görürük. Sovet dövründə Azərbaycanda futbol arxada qalmışdı. Amma “Qarabağ” komandası Çempionlar Liqasında Avropanın 24 ən güclü komandası sırasında yer aldı. “Qarabağ” artıq bir brenddir. Ədəbiyyat sahəsində də eyni yanaşma olmalıdır: uğurlu nümunələr yaradıb onları dünya səviyyəsində tanıtmaq və yeni nəsli təşviq etmək.
– Şahmat və futbol sahəsində irəlilədiyimiz kimi ədəbiyyatda da inkişaf etməyimiz üçün hansı addımları atmalıyıq?
–Jurnallar, xüsusi ilə nəşriyyatlar istedadlı yazıçılara, şairlərə əsərlər sifariş etməlidirlər, onlarla müqavilə bağlayıb ilkin olaraq avans ödəməlidirlər. Nəşriyyatlar, həmin müəllifləri, onların əsərlərini reklam etməlidirlər,satışını təşkil etməlidirlər, həm özləri qazanmalıdırlar, həm də müəllifləri daim yaradıcılığa sövq etməlidirlər, qanararlar ödəməlidirlər.
Adlarını çəkdiyimiz Dostoyevskinin, Heminqueyin, Folknerin və digərlərinin yaradıcılığında nəşriyyatların çox böyük rolu olub.
Dövlət tərəfindən, məsələn, bəstəkarlara Zəfər günümüzlə bağlı operalar, baletlər, simfonik əsərlər sifariş oluna bilər. Eləcə də digər yaradıcı insanlara. Bununla yanaşı, istedadlı yazıçıların təbliğatı düzgün qurulmalıdır – radioda, televiziyada, saytlarda, bütün ictimai məkanda. Mədəniyyət xadimləri cəmiyyətdə hörmətli olduqda gənclər də yazıçı, şair olmağa həvəslənir. Əks halda, istedadlı gənclər belə yazıçı olmaqdan çəkinir.
Çörçillə danışarkən İngiltərənin mədəniyyət naziri deyir ki, müharibə gedir, mədəniyyət sahəsinin büdcəsi kəsilməlidir. Çörçill cavab verir: “Müharibə ona görə deyil ki, mədəniyyətimizi itirək. Əksinə, mədəniyyətimizi qorumaq üçün müharibə aparırıq.”
Bizim də tariximizdə mədəniyyətin əhəmiyyəti böyük olub. Çar Rusiyası dövründə Zaqafqaziyada aparıcı dil Azərbaycan dili idi. Hətta Tolstoyun “Hacı Murad” romanında Şeyx Şamilin toplantılarında türkcə, tatarca danışıldığı göstərilir. Bizim aşıqlarımız, mədəniyyətimiz bu dövrdə güclü idi.
Yüksək səviyyəli jurnallar, saytlar, mətbuat orqanları yaradılmalıdır. Həmin mətbuat orqanlarında yalnız yüksək səviyyəli yazıçının, şairin əsərləri çap olunmalıdır. Yoxsa “dostumdur, qohumumdur” deyərək hər kəsin əsərini vermək olmaz. Səbirlə düzgün təbliğat aparılsa, mütləq nəticəsi olacaq və yazıçılar, şairlər cəmiyyətdə daha nüfuzlu zümrəyə çevriləcəklər.
– Sizcə, Azərbaycanda ədəbiyyatın təbliğində dövlətin dəstəyi mütləqdir, yoxsa yazıçı tam müstəqil fəaliyyət göstərməlidir?
– Əlbəttə, mədəniyyət dövlətin çox aparıcı sahələrindən biridir. Ona görə də dövlətin dəstəyi vacibdir. Mədəniyyət sahəsində ənənələr qırılmamalıdır. Məsələn, bəstəkar məktəbi yaranır, amma arada bir boşluq olur, xətt qırılırsa, onu bərpa etmək çox çətin olur. Kinematoqrafiyada da eyni qayda var: kinostudiya dağıldısa, oradakı bütün qrimyorlardan tutmuş rəssamlara qədər ənənə itir və onu təzədən bərpa etmək çox çətindir.
Bu baxımdan dövlət dəstəyi mühümdür. Məsələn, qardaş Türkiyədə son vaxtlar kino sahəsində, xüsusilə serial istehsalında dövlət dəstəyi nəticəsində türk serialları dünyada məşhurlaşdı. Bu, həm də Türkiyənin dünyadakı nüfuzunun artmasına böyük təsir etdi. ABŞ-dən sonra ən çox serial satışı edən ölkələrdən biri Türkiyədir və bu, böyük iqtisadi gəlir gətirir. Oxşar şəkildə biz “Avroviziya”da qələbə qazandıq və bu tədbir Azərbaycanı dünyada daha çox tanıtdı.
Eyni yanaşmanı ədəbiyyat sahəsində də tətbiq etmək olar. Məsələn, Ramiz Rövşən və ya digər istedadlı şair və yazıçılar varsa, onların əsərlərini tərcümə etmək, dünyaya yaymaq, görüşlər təşkil etmək və “Nobel” komitəsinə təqdim etmək vacibdir. Belə bir uğur əldə olunsa, Azərbaycana böyük maraq yaranar. Əgər bir yazıçımız “Nobel” mükafatı alsa, bu həm də digər gənc yazıçı və şairlərin yetişməsinə də böyük təkan verəcək.
Bununla yanaşı, yazıçının özü də davamlı olmalı, öz xəttini saxlamalı və adını qoruyaraq irəliləməlidir. Sovet dövründə də adlarını sadaladığımız yazıçılar var idi, amma yüzlərlə başqa istedadlı şəxsin adı belə yaddaşlarda qalmadı. Dövlət dəstəyi ilə birlikdə davamlı, səviyyəli fəaliyyət yazıçının uğurunu təmin edir.
– Ölkədə həm ədəbiyyatın inkişafı, həm də kitaba marağın artması üçün təhsilin rolu nə qədərdir?
– Təhsil məsələsi doğrudan da çox ağrılıdır. İndi siz cavansınız, amma biz məktəbdə oxuyanda vəziyyət fərqli idi. Məsələn, riyaziyyatdan bir qayda öyrənirdik, evə bir məsələ verirdilər və o qaydanı tətbiq edərək yüzlərlə məsələni həll edə bilirdik. İndi isə bir qayda keçəndə 100-150 məsələ verirlər. Hər birinə üç dəqiqə sərf etsək, bu, 5-8 saat deməkdir. Azərbaycan dili və digər fənlər də eyni şəkildə yüklənib.
Nəticədə, uşaqlar evdə bütün günü dərslə məşğul olurlar, təbiətlə, bacı-qardaşla, valideynlərlə, nənə-baba ilə ünsiyyətə vaxt qalmır. Bu, onların nitq qabiliyyətinə, sağlamlığına və şəxsiyyət kimi formalaşmasına mənfi təsir göstərir. Yazıçı, yaradıcı insan insanların içində yetişir, təbiətlə ünsiyyət qurur, uşaqlığı sağlam keçir. Amma hazırkı sistemdə uşaqlar ağır yüklənir, təxəyyülə vaxtları olmur.
Məsələn, mən orta məktəbdə öyrəndiyim qaydaların 60-70%-ini indiyə qədər xatırlayıram. Amma indi 100-150 məsələ-misal həll edən uşaqların çoxu öyrəndiklərini tez unudur. Orqanizm bunu daşıya bilmir. Burada ciddi dəyişikliklər olmalıdır.
Finlandiya dünyada təhsil sahəsində birinci yerdədir. Uşaqları çox yükləmirlər. Yaponiyada və Çində də riyaziyyata ciddi yanaşırlar, amma o sahəyə marağı olan uşaqlar yalnız həmin sahəyə yönləndirilir. Amma bizdə hər uşaq eyni şəkildə bütün fənləri ağır şəkildə öyrənir, nəticədə, heç bir fayda görmür, sağlamlığına və yaradıcı inkişafına mənfi təsir edir.
Bədii ədəbiyyat oxumağa vaxt qalmır, şeir öyrənməyə vaxt yoxdur. Nitqin inkişafı üçün şeir və bədii əsərlər çox vacibdir. İdman və musiqiyə vaxt ayırmaq da mümkün deyil. Sovet dövründə belə deyildi – uşaqlar həm idmana, həm musiqiyə gedirdilər. İndi isə hər şey testlərlə, ev tapşırıqları ilə doludur, xəyallara vaxt qalmır.
Əlavə olaraq, məktəbin verdiyi təhsil universitetə qəbul üçün yetərli deyil. Uşaqlar repetitor yanına gedərək hazırlaşır. Bu da əlavə vaxt, əlavə xərc deməkdir. Məktəb uşağı universitetə hazırlamalıdır, amma hazırkı sistemdə bu, mümkün deyil.
Buna görə təhsil sistemində ciddi islahatlar olmalıdır. Məktəbin verdiyi təhsil ilə uşaqlar universitetə qəbul olmalıdır. Universitetlərdə sorğu aparmaq olar: “Siz məktəbin verdiyi təhsil iləmi, yoxsa hazırlıqla qəbul oldunuz?” Dövlət tərəfindən böyük məktəblərə investisiya yatırılır, amma əgər bu məktəblər tələb olunan səviyyəni verə bilmirsə, paralel hazırlıq sistemi yaranır.
– Hazırda kimləri oxuyursunuz?
– Mən daha çox əvvəllər oxuduğum əsərlərə qayıdıram. Məsələn, bu yaxınlarda Nodar Dumbadzenin hekayələrini təzədən oxudum. Onun dili zəngin, yanaşması səmimi və rahatdır. Oxuduqca insan özünə qayıdır, dostluğa, insani keyfiyyətlərə, münasibətlərə yenidən baxır. Məsələn, onun "Hellados" hekayəsi var. Hekayədə uşaq Gürcüstanda doğulub, amma atası onu Yunanıstana aparmaq istəyir. Uşaq getmək istəmir, amma zorla aparılır. Sonda gəmidən özünü atır. Millətcə yunandır, amma torpağa bağlılığı böyükdür.
Orxan Pamuku da tez-tez oxuyuram. Onun “Qar” romanında düşüncə tərzinin genişliyini, nəfəsinin miqyasını görürsən. Yazıçılar var ki, əsərdən tez qurtulmaq istəyir, amma Pamuk kimi müəlliflər öz əsərlərini uzun, araşdırılmış proseslə formalaşdırır. Bu, romanın dərinliyini, keyfiyyətini artırır. Mən də bu əsərləri dönə-dönə oxuyuram və çox enerji alıram.
– İndi hansı əsər üzərində işləyirsiniz?
– Bir neçə yazım var, onların üzərində xeyli vaxtdır çalışıram. Bir romanım da var, təxminən 300 səhifəlik. Hələ ürəyim istəyən formaya sala bilməmişəm. Əsərdə daxili atmosfer bütöv olmalıdır. Məsələn, Yusif Səmədoğlunun "Qətl günü" əsərini oxuyanda görürsən ki, yazı saz havasında köklənib. Hər bir yazıçı üçün dili birinci dərəcəli olmalıdır, amma bunu əldə etmək üçün sözləri dəfələrlə işləmək lazımdır.
– Romanı bu il oxuya biləcəyik?
– Dəqiq deyə bilmərəm. Hələ üzərində işləyirəm, inşallah, tamamlayaram.
Yazmaq istəyən hər bir müəllif üçün vacib olan hadisələri əks etdirməkdir. Hətta bugünkü reallıqlara baxırsan, görürsən ki, dünyanın nizamı pozulur, müharibələr baş verir. Atam İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmişdi, uşaqlıqda fikirləşirdim ki, insan bir də müharibə edə bilməz. Amma görürsən ki, insanlar yenə də müharibə edir, bu, yalnız texnologiya və inkişaf məsələsi deyil.
Bütün bunlarla bağlı bir-iki ssenari üzərində çalışırıq. Azərbaycanın öz mövzusu olmalıdır. Hazırda o mövzunu tapmışıq və bu mövzuda film çəkmək istəyirik. Digər ölkələrdə olduğu kimi. Məsələn, Qazaxıstan “Köçəri” filmini çəkmişdi. Mən hesab edirəm ki, Azərbaycan üçün ən uyğun mövzu neftdir. Bu mövzu həm tarixi, həm mədəni, həm də iqtisadi baxımdan əhəmiyyətlidir. Hazırda Türkiyə ilə birgə film çəkməyi planlaşdırırıq, amma bu, böyük komanda işi olduğundan, nəticəsi gələcəkdə məlum olacaq.
