Qarşıdakı seçkilər Ermənistanın gələcək geosiyasi istiqamətini müəyyənləşdirəcək mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər"
Regionun gələcək taleyinin və davamlı sülhün təmin olunmasının Ermənistanda keçiriləcək seçkilərlə əlaqələndirilməsi siyasi-ictimai dairələrdə birmənalı qarşılanmır və mövcud reallıqlar fonunda gündəmdə qalmaqda davam edir. Belə yanaşmalar da səslənir ki, əgər Nikol Paşinyan seçkilərdə qalib gəlməzsə, Ermənistan sülh prosesində Azərbaycanın irəli sürdüyü şərtlərin icrasından yayına bilər. Müxalif qüvvələrin bu istiqamətdə aktiv fəaliyyət göstərdiyi də istisna edilmir.
Hafta.az-ın müsahibi politoloq Elxan Şahinoğludur:
– Ermənistanda parlament seçkilərinə 3 aydan az vaxt qalıb. Ölkə daxilində yaşanan prosesləri necə dəyərləndirmək olar?
– Ermənistanda hazırda seçkilər ərəfəsində ciddi siyasi gərginlik müşahidə olunur. Bir tərəfdə hakimiyyətini qorumağa çalışan Baş nazir Nikol Paşinyan və onun komandası dayanırsa, digər tərəfdə uzun illər ölkəni idarə etmiş və Rusiyaya daha yaxın olan köhnə siyasi elita mövcuddur.
Seçkilərə doğru ölkədə həm siyasi, həm də ideoloji qarşıdurma dərinləşir. Paşinyan komandasının əsas tezisi Ermənistanın regional reallıqlara uyğunlaşması, Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşdırılmasıdır. Müxalifət isə daha çox revanşist və emosional ritorika ilə çıxış edir və Paşinyanı “kapitulyasiya siyasəti” aparmaqda ittiham edir.
Bu baxımdan qarşıdakı seçkilər Ermənistanın gələcək geosiyasi istiqamətini müəyyənləşdirəcək mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər.
– Paşinyan və daha çox Rusiyanın nəzarətində olan revanşist siyasi qüvvələr arasında mübarizədə şansları necə dəyərləndirirsiz?
– Bu mübarizə, əslində, iki fərqli siyasi modelin toqquşmasıdır. Bir tərəfdə hakimiyyətdə olan Nikol Paşinyan və onun islahat və Qərbə inteqrasiya xətti, digər tərəfdə isə keçmiş hakimiyyətin təmsilçiləri – Robert Koçaryan və Serj Sarkisyan kimi siyasətçilərin təsir etdiyi revanşist blok dayanır.
Hazırkı mərhələdə Paşinyanın əsas üstünlüyü inzibati resurslara və seçicilərin müəyyən hissəsinin dəstəyinə sahib olmasıdır. Digər tərəfdən, müxalif qüvvələrin parçalanmış vəziyyətdə olması da onun şanslarını artırır.
Bununla belə, sosial narazılıq və təhlükəsizlik mövzularının seçkilərdə manipulyasiya edilməsi Paşinyan üçün risk yarada bilər.
– Paşinyan Avropa Parlamentində çıxışında açıq şəkildə bildirdi ki, Konstitusiyadan müstəqillik aktına istinad çıxarılmalıdır. Çünki orada Azərbaycana qarşı ərazi iddiası var. Bu açıqlamanın reallığa çevrilmək şansı nə qədərdir?
– Nikol Paşinyan son dövrlərdə Ermənistanın Konstitusiyasında dəyişikliklərin zəruriliyini daha açıq şəkildə dilə gətirir. Bu məsələ birbaşa olaraq Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə dair iddialarla bağlıdır.
Lakin Konstitusiya dəyişikliyi Ermənistanda həm parlament səsverməsi, həm də referendum tələb edə bilər. Bu isə daxili siyasi mübarizə şəraitində çox çətin prosesdir.
Real olaraq belə dəyişiklik yalnız iki halda mümkündür: Paşinyan seçkilərdə güclü mandat əldə edərsə; cəmiyyətin böyük hissəsi regionda sülh perspektivini dəstəkləyərsə… Əks halda, revanşist qüvvələr bu prosesi ciddi şəkildə bloklamağa çalışacaqlar.
– Hazırda Koçaryan–Sarkisyan cütlüyü, Karapetyan tərəfdarları və Kilsənin Ermənistan hakimiyyətinə qarşı fəal təbliğatını görürük. Bu qüvvələrin Paşinyana qarşı birləşmə şansı varmı?
– Nəzəri cəhətdən belə bir birlik mümkündür. Çünki həm Robert Koçaryan, həm Serj Sarkisyan, həm də iş adamı və keçmiş baş nazir Karen Karapetyan ətrafında toplaşan qrupların əsas məqsədi hakimiyyəti dəyişməkdir.
Bu qüvvələr arasında ciddi rəqabət və şəxsi ambisiyalar mövcuddur. Bundan əlavə, hər birinin elektoratı və siyasi strategiyası fərqlidir.
Ona görə də tam vahid blokun yaranması ehtimalı nisbətən zəifdir. Daha real ssenari seçkilərdən sonra koalisiya formasında əməkdaşlıqdır.
– Ermənistan vətəndaşlarının seçimi, sizcə, necə olacaq? Sülh, yoxsa müharibə?
– Ermənistan cəmiyyətində son illər müharibə yorğunluğu açıq şəkildə hiss olunur. Xüsusilə İkinci Qarabağ müharibəsi və sonrakı proseslər göstərdi ki, hərbi qarşıdurma ölkə üçün ağır nəticələr doğurur.
Bu səbəbdən, seçicilərin böyük hissəsi realist və sabitlik gətirə biləcək siyasətə üstünlük verə bilər. Başqa sözlə, cəmiyyətin əhəmiyyətli hissəsi sülhə yönəlmiş siyasəti daha məntiqli seçim kimi görür.
Revanşist qüvvələr emosional və millətçi ritorika ilə müəyyən elektoratı səfərbər etməyə çalışacaqlar. Buna görə də seçkilər Ermənistan cəmiyyətinin gələcək yolunu – regional əməkdaşlıq, yoxsa yenidən qarşıdurma xəttini – müəyyən edəcək mühüm siyasi sınaq olacaq.
– Ermənistan cəmiyyətində seçkilər ərəfəsində siyasi parçalanma hansı səviyyədədir və bu seçkilərin nəticələrinə necə təsir edə bilər?
– Ermənistan cəmiyyətində siyasi parçalanma kifayət qədər yüksək səviyyədədir. Bir tərəfdə hakimiyyətin təmsil etdiyi daha realist və regiondakı yeni geosiyasi vəziyyəti qəbul etməyə çalışan xətt, digər tərəfdə isə keçmiş hakimiyyətin təsirində olan revanşist qüvvələr dayanır. Bu qarşıdurma, əsasən, Baş nazir Nikol Paşinyan və keçmiş prezidentlər Robert Koçaryan və Serj Sarkisyan ətrafında formalaşır.
Bu parçalanma seçkilərin nəticələrinə birbaşa təsir edə bilər. Əgər müxalifət vahid blok yarada bilməzsə, hakimiyyət üçün üstünlük yaranacaq. Əks halda isə seçkilər daha gərgin və proqnozlaşdırılması çətin ola bilər.
– Seçkilərdə xarici faktorların – xüsusilə Rusiyanın və Qərbin – təsir imkanlarını necə qiymətləndirmək olar?
– Ermənistan geopolitik baxımdan həmişə böyük güclərin təsir dairəsində olub. Bu baxımdan seçkilərdə həm Rusiyanın, həm də Qərbin dolayısı ilə təsir imkanları mövcuddur. Rusiya ənənəvi olaraq Ermənistanda siyasi, hərbi və iqtisadi təsirə malikdir və bəzi müxalif qüvvələr bu təsirə daha yaxın hesab olunur. Digər tərəfdən isə Avropa İttifaqı və Qərb institutları Ermənistanda islahatların və demokratik proseslərin dəstəklənməsini önə çəkirlər. Buna baxmayaraq, seçkilərin yekun nəticəsini əsasən Ermənistan cəmiyyətinin daxili siyasi dinamika və sosial-iqtisadi vəziyyəti müəyyən edəcək.
– Ermənistanın təhlükəsizlik sistemində Rusiyanın rolu zəifləyirmi, yoxsa bu təsir hələ də həlledicidir?
– Son illər Ermənistanın təhlükəsizlik arxitekturasında müəyyən dəyişikliklər müşahidə olunur. Xüsusilə İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Ermənistan cəmiyyətində və siyasi dairələrdə təhlükəsizlik məsələləri yenidən müzakirə olunmağa başlayıb.
Buna baxmayaraq, Rusiya hələ də Ermənistanın təhlükəsizlik sistemində mühüm rol oynayır. Hərbi baza, müdafiə əməkdaşlığı və regional təsir mexanizmləri Moskvanın təsirinin tam aradan qalxmadığını göstərir. Lakin Ermənistan hakimiyyətinin alternativ təhlükəsizlik tərəfdaşları axtarması da açıq şəkildə görünür.
– Qeyd etdiyiniz kimi, Ermənistan hakimiyyəti son vaxtlar Qərbə inteqrasiya siyasətini daha açıq şəkildə nümayiş etdirir. Bu kurs seçicilər tərəfindən necə qarşılanır?
– Hakimiyyətin Qərbə inteqrasiya siyasəti cəmiyyətdə birmənalı qarşılanmır. Bir qrup seçici bunu Ermənistanın inkişafı və beynəlxalq inteqrasiyası üçün vacib addım hesab edir. Digər qrup isə bu kursun ölkənin ənənəvi müttəfiqləri ilə münasibətlərə zərər verəcəyini düşünür.
Bu siyasətin əsas təşəbbüskarlarından biri də Baş nazir Nikol Paşinyandır. Seçkilər zamanı bu məsələ mühüm müzakirə mövzularından biri olacaq.
– Ermənistan iqtisadiyyatının vəziyyəti seçkilərdə əsas faktor ola bilərmi?
– Bəli, iqtisadi vəziyyət seçkilərdə həmişə əsas faktorlar sırasında olur. Ermənistan cəmiyyətində sosial rifah, işsizlik, qiymət artımı və investisiya imkanları kimi məsələlər seçicilərin qərarına ciddi təsir edir.
Əgər hökumət iqtisadi sabitliyi və inkişaf perspektivlərini inandırıcı şəkildə təqdim edə bilsə, bu hakimiyyətin seçkilərdə mövqeyini gücləndirə bilər.
– Ermənistan cəmiyyətində Azərbaycanla sülh müqaviləsinin imzalanmasına münasibət necədir?
– Cəmiyyət daxilində bu məsələ ilə bağlı müxtəlif mövqelər mövcuddur. Müharibə yorğunluğu və sabitlik istəyi sülh ideyasına dəstək verənlərin sayını artırır. Digər tərəfdən isə revanşist qüvvələr kompromislərə qarşı çıxaraq daha sərt mövqe nümayiş etdirirlər.
Bu baxımdan, Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinin normallaşması məsələsi seçki kampaniyasında ən həssas mövzulardan biri olacaq.
– Əgər hakimiyyət dəyişərsə, bu Azərbaycan–Ermənistan sülh danışıqlarına necə təsir göstərə bilər?
– Hakimiyyət dəyişikliyi danışıqlar prosesinin tempinə və istiqamətinə təsir edə bilər. Əgər revanşist mövqedə olan qüvvələr hakimiyyətə gəlsə, danışıqlarda daha sərt ritorika və prosesin ləngiməsi ehtimalı arta bilər. Əksinə, mövcud hakimiyyət kursunu davam etdirərsə, sülh danışıqlarının müəyyən mərhələlərdə irəliləməsi mümkündür.
– Ermənistanın regional layihələrdə – xüsusilə nəqliyyat və enerji layihələrində iştirak perspektivləri seçkilərin nəticəsindən nə dərəcədə asılıdır?
– Regional layihələrə qoşulmaq Ermənistan üçün iqtisadi baxımdan böyük imkanlar yarada bilər. Bunun üçün regionda siyasi sabitlik və qonşularla münasibətlərin normallaşması vacibdir.
Bu baxımdan, seçkilərin nəticəsi ölkənin regional əməkdaşlığa açıq olub-olmayacağını müəyyən edən mühüm faktor olacaq.
– Ermənistanın Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşdırılması prosesi seçki kampaniyasında hansı mövqedə dayanır?
– Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşdırılması Ermənistan üçün həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan mühüm məsələdir. Hakimiyyət bu prosesi regionda sabitliyin bir hissəsi kimi təqdim edir. Müxalif qüvvələr bunu tez-tez tənqid edir və milli maraqlara zidd addım kimi qələmə verməyə çalışırlar. Bu səbəbdən Türkiyə ilə münasibətlər seçki kampaniyasında emosional və siyasi baxımdan həssas mövzulardan biri olaraq qalacaq.
– Ermənistan daxilində revanşist ideyaların sosial dayağı nə qədər güclüdür?
– Ermənistanda revanşist ideyalar müəyyən sosial dayağa malikdir, lakin onların cəmiyyətin böyük əksəriyyətini əhatə etdiyini demək çətindir. Bu ideyalar əsasən keçmiş hakimiyyət dövründə formalaşmış siyasi və ideoloji çevrələrdə daha güclüdür.
Bu xətt daha çox keçmiş prezidentlər – Robert Koçaryan və Serj Sarkisyan ətrafında formalaşan siyasi blok tərəfindən dəstəklənir. Onlar hakimiyyətin siyasətini “güzəştli və zəif” kimi təqdim etməyə çalışırlar. Müharibələrin yaratdığı sosial və psixoloji yorğunluq cəmiyyətin müəyyən hissəsinin daha realist yanaşmaya üstünlük verməsinə səbəb olur.
– Kilsənin siyasətə müdaxiləsi seçkilərin nəticələrinə real təsir göstərə bilərmi?
– Erməni Apostol Kilsəsi Ermənistan cəmiyyətində ənənəvi olaraq böyük nüfuza malik institutlardan biridir və bəzən siyasi proseslərdə dolayısı ilə rol oynayır.
Seçkilər ərəfəsində kilsənin bəzi nümayəndələrinin hakimiyyətə qarşı tənqidi mövqedən çıxış etməsi də müşahidə olunur. Bu, xüsusilə müxalif qüvvələr tərəfindən siyasi mobilizasiya vasitəsi kimi istifadə edilə bilər. Bununla belə, müasir Ermənistan cəmiyyətində seçicilərin qərarına təsir edən əsas faktorlar daha çox sosial-iqtisadi vəziyyət və təhlükəsizlik məsələləridir.
– Seçkilərdən sonra Ermənistanda siyasi sabitlik yaranacaq, yoxsa yeni daxili qarşıdurmalar mümkündür?
– Seçkilərdən sonra siyasi sabitliyin yaranması əsasən nəticələrin legitimliyi və siyasi qüvvələrin bu nəticələri qəbul edib-etməməsindən asılı olacaq. Əgər seçkilərin nəticələri ciddi mübahisələr doğurarsa, küçə etirazları və yeni siyasi gərginlik ehtimalı istisna edilmir. Ermənistanın siyasi tarixində belə hallar artıq bir neçə dəfə yaşanıb.
Digər tərəfdən, əgər hakimiyyət və müxalifət müəyyən siyasi kompromisə gələ bilsə, ölkədə nisbi sabitlik yaranması mümkündür. Lakin hazırkı gərgin siyasi mühitdə qısa müddətdə tam sabitliyin formalaşması çətin görünür.
Tahirə Qafarlı
