Ermənistanın baş nazirinin Moskvaya səfəri və onun Rusiya prezidenti ilə görüşü gözlənilmədən təkcə diplomatik hadisəyə deyil, açıq siyasi duelə çevrildi. Canlı yayımda göstərilən iyirmi dəqiqəlik polemika bir həqiqəti ortaya qoydu: Moskva artıq narazılığını gizlətmir və Ermənistanda təsir uğrunda açıq mübarizəyə hazırdır.
Müzakirənin xarakterinə əsasən, Rusiya lideri görüşə əvvəlcədən hazırlanmış tezislərlə gəlmişdi. Üstəlik, bu tezislər diplomatiya üçün qeyri-adi dərəcədə sərt formada səsləndirildi — halbuki bu cür siqnallar adətən qapalı qapılar arxasında verilir. Lakin bu dəfə açıq nümayişə üstünlük verildi. Bu isə təsadüfi deyil.
İki aydan sonra Ermənistanda parlament seçkiləri keçiriləcək və bu seçkilər yalnız Paşinyanın siyasi gələcəyini deyil, bütövlükdə ölkənin strateji kursunu müəyyən edə bilər. Söhbət dövlətin inkişaf modelindən, onun xarici siyasət istiqamətindən və nəhayət, Cənubi Qafqazda qüvvələr balansından gedir.
Hazırda Moskva ilə İrəvan arasında münasibətlər, bəlkə də, Ermənistanın müstəqilliyi dövründə ən gərgin mərhələsini yaşayır. Halbuki Rusiya hələ də Ermənistan üçün həm iqtisadi, həm də hərbi-texniki baxımdan bir nömrəli tərəfdaş olaraq qalır.
Dönüş nöqtəsi İkinci Qarabağ müharibəsi oldu. Azərbaycanın qələbəsi regiondakı status-kvonu tamamilə dəyişdi. Bakı uzun illər Ermənistanın işğalı altında olan ərazilər üzərində nəzarəti bərpa etməklə yanaşı, hərbi uğurunu siyasi, diplomatik və iqtisadi gücə çevirməyi bacardı və Cənubi Qafqazın tamhüquqlu liderinə çevrildi. Bu gün Moskvanın Bakı üzərində təsiri xeyli azalıb və Azərbaycanın mövqeyi gücləndikcə bu tendensiya daha da dərinləşir.
Ermənistan isə əksinə, böyük ölçüdə Rusiyadan asılı vəziyyətdə qalıb. İrəvanın xarici siyasəti diversifikasiya etmək və Avropada alternativlər axtarmaq cəhdləri hələlik daha çox deklarativ xarakter daşıyır. Lakin hətta bu addımlar belə Kremldə narazılıq doğurur — bu da Moskva görüşündə açıq şəkildə hiss olundu.
Əlavə siqnal Rusiya baş nazirinin müavini Aleksey Overçukun məqaləsinin dərc olunması oldu. Həmin yazıda Ermənistanın Avropa İttifaqı ilə yaxınlaşacağı təqdirdə mümkün iqtisadi nəticələr barədə faktiki xəbərdarlıqlar yer alırdı. Burada qaz qiymətlərindən tutmuş, erməni məhsullarının Rusiya bazarına çıxışı və Moskvanın digər təsir rıçaqları geniş şəkildə vurğulanırdı.
Daha bir diqqətçəkən detal isə bu oldu: Vladimir Putin faktiki olaraq rusiyalı, erməni əsilli biznesmen Samvel Karapetyanın seçkilərdə iştirakını açıq şəkildə dəstəklədi və onu şəxsən Ermənistana göndərdi. Bu, həm erməni cəmiyyətinə, həm də siyasi elitaya ünvanlanmış açıq mesaj idi — Moskvanın kimə üstünlük verdiyini göstərən siqnal.
Görünür, Ruben Vardanyanla bağlı tarix Moskva üçün dərs olmayıb. Xatırladaq ki, vaxtilə bu rusiyalı, erməni əsilli biznesmen Qarabağa göndərilmiş, oradan Ermənistana keçərək Paşinyanı devirmək planlaşdırılmışdı. Lakin bu plan baş tutmadı və Ruben Vardanyan bu gün törətdiyi cinayətlərə görə Bakı həbsxanasında cəza çəkir.
Paşinyan isə öz növbəsində Rusiya prezidentinə kifayət qədər təmkinli, bəzi məqamlarda isə ironik cavab verdi. O, Ermənistan qanunvericiliyinin ikili vətəndaşlığı olan şəxslərin parlamentə seçilməsini qadağan etdiyini xatırladaraq Putinin təzyiqini incə şəkildə neytrallaşdırdı.
Ayrı mövzu kimi İrəvanın Qarabağ məsələsinə münasibəti də gündəmə gəldi. Rusiya prezidenti Paşinyanın regionu Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi tanımasından narazılığını ifadə etdi və bununla Moskvanın vasitəçi rolunun zəiflədiyini vurğuladı. Cavabında Ermənistanın baş naziri bildirdi ki, bu səhifə artıq bağlanıb və İrəvan Bakı ilə sülh sazişinə doğru irəliləyir.
Məhz burada əsas ayrım xətti keçir. Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibəsindən sonra Moskvanın postsovet məkanında təsiri tədricən azalır. Keçmiş ittifaq respublikaları daha çox müstəqillik nümayiş etdirir və Cənubi Qafqaz da bu tendensiyadan kənarda qalmayıb.
Ermənistan və Azərbaycan ATƏT-in Minsk qrupunun vasitəçiliyindən imtina edərək birbaşa dialoqa başladılar. Ardınca 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda ABŞ prezidentinin iştirakı ilə sülh sazişi paraflandı — bu addım Moskvanın açıq narazılığına səbəb oldu.
Paşinyan daha da irəli gedərək referendum keçirmək və Ermənistanın yeni Konstitusiyasını qəbul etmək niyyətini açıqladı. Həmin Konstitusiyada Azərbaycan və Türkiyəyə qarşı hər hansı ərazi iddialarının aradan qaldırılması nəzərdə tutulur. Paralel olaraq kommunikasiya xətləri açılmağa başlayıb, Azərbaycan ərazisi vasitəsilə Ermənistana neft məhsulları çatdırılır, üçüncü ölkələrdən yüklərin tranziti bərpa olunub.
Bütün bunlar Ermənistanda sülh tərəfdarlarının mövqelərini gücləndirir və Qarabağ faktorunun xarici təsir aləti kimi əhəmiyyətini azaldır. Bu isə Moskvanın əsas təzyiq rıçaqlarından birinin zəifləməsi deməkdir.
Lakin digər rıçaqlar — ilk növbədə iqtisadi alətlər — hələ də qalır və görünən odur ki, Ermənistanın siyasi gələcəyi uğrunda qarşıdakı mübarizədə əsas rol məhz onlar oynayacaq.
Faktiki olaraq Ermənistan strateji seçim qarşısındadır: ya sülh kursunu davam etdirərək yeni regional reallıqlara inteqrasiya olunmaq, ya da qonşularla qarşıdurmaya və Rusiyadan əvvəlki asılılıq modelinə qayıtmaq.
Yaxınlaşan seçkilər əsas suala cavab verəcək: Ermənistan öz siyasətinin subyekti olacaq, yoxsa başqalarının siyasətinin obyekti. Bu seçim artıq indi edilməlidir və onun nəticələri uzunmüddətli olacaq. Corc Oruellin dəqiq ifadə etdiyi kimi: “Əgər sən öz taleyini müəyyən etmirsənsə, bunu sənin əvəzinə başqaları edəcək.”
Ramiz Yunus
siyasi elmlər professoru
“Xəzər” Beynəlxalq Universiteti
