Donald Tramp 2026-cı ilin mart ayının sonunda poçt vasitəsilə səsverməni məhdudlaşdırmağa yönəlmiş icra sərəncamı imzalayıb. Bu qərar əsasən ABŞ-da keçiriləcək aralıq seçkilər fonunda qəbul olunub və ciddi siyasi mübahisələrə səbəb olub.
Sərəncama görə, poçtla səsvermə yalnız xüsusi şəkildə təsdiqlənmiş seçicilərlə məhdudlaşdırılmalıdır. Federal qurumlara vətəndaşların vahid siyahısını hazırlamaq tapşırılıb və yalnız həmin siyahıda olan şəxslərə bülleten göndərilməsi nəzərdə tutulur. Bundan əlavə, poçtla göndərilən bülletenlər üçün əlavə təhlükəsizlik tədbirləri tətbiq edilməsi planlaşdırılır.
Bu addım əsasən Trampın uzun müddətdir poçtla səsverməyə qarşı çıxması ilə əlaqələndirilir. O, əvvəlki illərdə bu üsulun saxtakarlığa açıq olduğunu iddia edib, lakin bu iddialar geniş şəkildə sübut olunmayıb.
Qərar dərhal tənqid olunub. Hüquqşünaslar bildirirlər ki, ABŞ-da seçkilərin təşkili əsasən ştatların və Konqresin səlahiyyətindədir və prezidentin bu sahəyə birbaşa müdaxiləsi məhdud hesab olunur. Bu səbəbdən sərəncamın konstitusiyaya uyğunluğu sual altına alınıb.
Demokratlar və vətəndaş hüquqları təşkilatları bu qərara qarşı olaraq məhkəməyə müraciət ediblər. Onlar bunu seçici hüquqlarının məhdudlaşdırılması kimi qiymətləndirir və qərarın ləğvini tələb edirlər. Ümumilikdə, bu məsələ ABŞ-da seçki sistemi və federal səlahiyyətlər mövzusunda ciddi hüquqi və siyasi mübahisə yaradıb.
Poçtla seçki prosesinə qatılmaq Amerika seçki sistemində çoxdan istifadə olunan bir texnologiyadır. Həm də bu texnologiyanın tətbiqi ilə bağlı seski prosesinə hər hansi fəsadın olması ilə bağli elə ciddi bir məlumat da yoxdur. İlk dəfə poçtla səsverməni Tramp məhdudlaşdırır və bu işdə niyyət nədən ibarətdir?
ABŞ-da poçtla səsvermə (mail-in voting) əslində çoxdan istifadə olunur və xüsusilə COVID-19 pandemiyası dövründə daha geniş yayılıb. Bu üsul yaşlılar, hərəkət məhdudiyyəti olanlar və seçki günü məntəqəyə gedə bilməyənlər üçün əlçatanlıq yaradır. Aparılan araşdırmalar göstərir ki, bu sistemdə genişmiqyaslı saxtakarlıq halları çox nadir olur.
Trampın bu məsələyə qarşı çıxmasının əsas səbəbi siyasi və strateji yanaşma ilə izah olunur. O və tərəfdarları hesab edirlər ki, poçtla səsvermə nəzarəti çətinləşdirir və potensial olaraq sui-istifadəyə açıqdır. Bu iddialar xüsusilə 2020-ci ildə Birləşmiş Statuslarda prezidenti seçkilərindən sonra daha çox səsləndirilib, amma məhkəmələr və müstəqil araşdırmalar bu iddiaları geniş şəkildə təsdiqləməyib.
Digər tərəfdən, tənqidçilər belə təşəbbüslərin arxasında siyasi motivlərin dayandığını deyirlər. Çünki statistik olaraq poçtla səsvermədən daha çox istifadə edən qruplar (məsələn, şəhər əhalisi, yaşlılar və bəzi hallarda Demokrat seçicilər) müəyyən siyasi nəticələrə təsir edə bilər. Bu baxımdan, məhdudiyyətlər bəzi seçici qruplarının iştirakını azalda bilər. Bu halda Tramp komandası müəyyən uduş əldə edə bilər.
Hüquqi tərəfdən isə məsələ daha mürəkkəbdir. ABŞ-da seçkilərin təşkili əsasən ştatların səlahiyyətindədir və federal səviyyədə prezidentin birbaşa bu sahəyə müdaxiləsi məhduddur. Bu səbəbdən belə bir sərəncam olsa belə, onun dərhal tətbiqi yox, uzun məhkəmə mübahisələri ilə qarşılaşması ehtimalı yüksəkdir.
Qısaca desək, burada əsas məsələ təkcə “təhlükəsizlik” deyil, həm də siyasi strategiya, seçici davranışı və federal-ştat səlahiyyətlərinin balansıdır. Bu mövzu ABŞ-da uzun müddətdir davam edən daha geniş bir mübahisənin, seçkiyə çıxışın artırılması ilə təhlükəsizlik narahatlıqları arasında balansın bir hissəsidir.
Akif NƏSİRLİ
