2 apreldə Bakıda Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) hökumət başçıları və vitse-prezidentlərinin, eləcə də müşahidəçi dövlətlər Türkmənistan və Şimali Kipr Türk Respublikasının ikinci görüşü keçirilib. ABŞ və İsrailin İranla qarşıdurması və ənənəvi marşrutların pozulması nəticəsində yaranan qarışıqlıq fonunda TDT siyasi bəyannamələrdən Avrasiya nəqliyyat arxitekturasının yaradılmasına doğru növbəti addəmını atıb. Prezident İlham Əliyev görüş iştirakçılarını qəbul edərkən bu barədə danışıb.
“Xarici siyasətimizdə Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrlə bizim əlaqələrimiz prioritet təşkil edir. Bu ölkələrlə bizim tarixi, mədəni, etnik köklərimiz gözəl təməl formalaşdırır və bu gün müstəqil dövlətlər kimi biz bütün beynəlxalq təşkilatlarda da vahid mövqedən çıxış edirik, bir-birimizi dəstəkləyirik. Yaxşı günlərdə, çətin günlərdə bir-birimizin yanındayıq” deyə Azərbaycan Prezidenti qeyd edib.
İlham Əliyev bildirib ki, iqtisadi məsələlərlə, sərmayə qoyuluşu məsələləri ilə yanaşı, bu gün bizim hamımızın qarşısında duran əsas məsələlərdən biri nəqliyyat, logistika, tranzit imkanlarımızı genişləndirməkdir: “Prinsip etibarilə buna hər zaman ehtiyac var. Çünki ölkələrimizdən keçən Orta Dəhliz hər birimizin marağına cavab verir. Xüsusilə indiki geosiyasi vəziyyətdə Orta Dəhliz, Trans-Xəzər dəhlizi, Zəngəzur dəhlizi, bu istiqamətdə olan digər layihələr daha böyük önəm daşıyır. Yəqin ki, bu gün Azərbaycan tərəfi bu məsələ ilə bağlı məlumat verəcək. Azərbaycan ərazisində işlərin böyük hissəsi artıq görülüb. Həm dəmir yolları, Bakı Ticarət Limanı, bizim avtomobil yollarımız, hava limanlarımız - bütün nəqliyyat infrastrukturu hazır vəziyyətə gətirilib. O ki qaldı, Zəngəzur dəhlizinin icrasına, orada avtomobil yolunun təqribən 90 faizi, dəmir yolunun isə təxminən 70 faizi hazırdır. Ümid edirəm ki, yaxın gələcəkdə bu layihə tam icra ediləcəkdir”.
Bu il TDT-yə sədrlik edən Azərbaycan niyyətlərdən sərt praktik mexanizmlərə keçid kursunu müəyyənləşdirir. Bu kurs 2025-ci ilin oktyabr ayındakı Qəbələ Bəyannaməsində təsbit edilib və hazırkı görüş onun birbaşa həyata keçirilməsində bir mərhələdir.
İclası açan Azərbaycanın Baş naziri Əli Əsədov vurğulayıb ki, Bakı həmrəyliyi gücləndirmək və birgə təşəbbüsləri irəli aparmaq üçün hər cür səy göstərəcək. Onun çıxışının əsas məqamı Zəngəzur Dəhlizinin həyata keçirilməsidir. Ə.Əsədov bildirib ki, Zəngəzur Dəhlizi sadəcə Naxçıvan Muxtar Respublikasını Azərbaycanın əsas hissəsi ilə birləşdirən bir marşrut deyil. Bu, Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutuna (TBNM) inteqrasiya edən və bütün türk dünyasını birləşdirən strateji bir layihədir. Onun sözlərinə görə, dəhliz bütün makroregion üçün yeni kommunikasiya imkanları yaradacaq və vahid infrastrukturun inkişafına kömək edəcək.
Azərbaycanın təşəbbüsünə dəstək Astanadan gəlib. Qazaxıstanın Baş naziri Oljas Bektenov ölkənin Zəngəzur Dəhlizi layihəsinə qoşulmağa hazır olduğunu rəsmi olaraq təsdiqləyib. O qeyd edib ki, qlobal qeyri-sabitlik şəraitində ərzaq və enerji təhlükəsizliyi birbaşa kommunikasiya marşrutlarının etibarlılığından asılıdır. Bu kontekstdə TBNM kimi də tanınan Orta Dəhliz ən təhlükəsiz tranzit marşrutuna çevrilir. Bektenov Astananın 2026-cı ildə Bakı ilə bu marşrutun statusunu yüksəldəcək hökumətlərarası saziş imzalamağı planlaşdırdığını açıqlayıb. "Qazaxıstan layihədə iştirak etməyə hazırdır. Bir sıra şirkətlərimiz artıq dəmir yolu infrastrukturunun tikintisi və modernləşdirilməsində maraqlı olduqlarını bildiriblər", - deyə Qazaxıstan hökumətinin başçısı yekunlaşdırıb.
Qırğızıstanın Baş naziri Adilbek Kasımalıyev xatırladıb ki, ötən il keçirilən "Orta Asiya - Asiya-Sakit Okean Regionu" görüşündə Prezident Sadır Japarovun "Zəngəzur Dəhlizi Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolunun məntiqi davamıdır" dediyini bildirib. Kasımalıyev əlavə edib ki, "Bu nəqliyyat əlaqəsi Çinin Sakit Okean sahillərini Orta Asiya, Xəzər regionu, Azərbaycan və Türkiyə vasitəsilə Avropa bazarları ilə birləşdirəcək və həmçinin regionda inteqrasiya olunmuş infrastrukturun inkişafına kömək edəcək".
Özbəkistanın Baş naziri Abdulla Aripov da layihəni dəstəkləyib və əlavə edib ki, Orta Dəhlizin inkişafı, yeni logistik imkanlar yaradan Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan və Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu layihələrinin həyata keçirilməsi də eyni dərəcədə vacibdir. Bakı, Astana, Bişkek və Daşkənd Avrasiya təhlükəsizliyi üçün yeni bir çərçivə formalaşdırır və iqtisadi inteqrasiya geosiyasi çağırışlara cavaba çevrilir.
Bakı sammitindən əsas xəbərdarlıq Türkiyənin vitse-prezidenti Cövdət Yılmazın açıqlaması olub: İran-İsrail-ABŞ üçbucağındakı qarşıdurma artıq lokal böhran olmaqdan çıxıb və bütün birləşmiş ərazi icması üçün birbaşa mövcudluq təhlükəsinə çevrilib. C.Yılmaz çıxışında qlobal institutların iflic vəziyyətinin geniş əraziləri bürümək təhlükəsi ilə üzləşən böhranların dayandırılmasına mane olduğunu vurğulayıb. "İran, İsrail və ABŞ arasında artan gərginlik bütün coğrafi ərazimizdə sülhü təhdid edir. Biz regionu tədricən qeyri-sabitlik girdabına çəkmək cəhdinin şahidi oluruq", - deyə Türkiyənin vitse-prezidenti bildirib və riskin episentrinin artıq Hörmüz boğazına keçdiyini vurğulayıb. Bu strateji arteriyadakı münaqişə təkcə regional təhlükəsizliyi deyil, həm də qlobal iqtisadiyyatın yaşamasını təhdid edir. "Kritik infrastruktur və enerji obyektlərinə hücumlar qlobal miqyasda dönməz fəlakətə səbəb ola bilər. Biz dərhal atəşkəsə və geri dönüş nöqtəsi qəbul edilməzdən əvvəl diplomatiya dilinə qayıtmağa çağırırıq", - deyə C.Yılmaz yekunlaşdırıb.
Türkmənistan TDT-nin siyasi dialoqlarında indiyədək az təmsil olunmasına baxmayaraq, təşkilatın inteqrasiyası çərçivəsində birləşmə proseslərinin praktik aspektləri ilə getdikcə daha çox maraqlanır. TDT sammiti üçün Bakıya gələn Türkmənistan rəsmilərinin əhəmiyyətli bir kontingentinin, o cümlədən Baş nazirin müavini Nökərqulu Ataquliyev, Türkmənistanın Dəmir Yolu Nəqliyyatı naziri Məmməd Akməmmədov və Ticarət və Xarici İqtisadi Əlaqələr naziri Nazar Ağaxanovun iştirakı deyilənləri bir daha sübut edir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu nümayəndə heyəti Bakıya səfər etməzdən əvvəl Gürcüstana səfər etmiş və orada Qara dəniz-Xəzər dənizi marşrutuna diqqət yetirərək Gürcüstanın logistika imkanları ilə tanış olmuşdular. Lakin bu səfərlərin məntiqi Türkmənistanın Orta Dəhlizin potensialından istifadə etmək və tədricən Qlobal Gateway kimi daha qlobal Aİ layihələrində iştirak etmək niyyətinin artdığını açıq şəkildə göstərir. Türkmənistan bu öhdəliyi bu həftə Səmərqənddə keçirilən Avropa İttifaqı-Mərkəzi Asiya Parlamentlərarası Forumunda, eləcə də 26 martda Aşqabadda Aİ Qlobal Gateway təşəbbüsü çərçivəsində keçirilən "Əlaqənin Gücləndirilməsi, İnvestisiyaların Cəlb Edilməsi və Davamlı İnkişaf üçün Yeni Üfüqlər" ixtisaslaşmış forumunda bir daha təsdiqləyib.
Transxəzər layihələrinin inkişafının dinc xarakter daşıması ilə bağlı israrlı bəyanatlarla əlaqədar olaraq, ekspert aşağıdakı vəziyyətə diqqət çəkib: təxminən iki həftədir ki, İsrail təyyarələri Xəzər dənizinin İran sahilindəki Ənzəli (Bəndar Ənzəli) limanını bombalayır. İsrail ənənəvi olaraq bu cür hərəkətlərə münasibət bildirmir, lakin bu yaxınlarda hava hücumlarının Rusiyadan İrana və əksinə silah daşınması üçün istifadə edildiyi iddia edilən liman obyektlərini hədəf aldığı bildirilib. Məlum olub ki, zərbələr ticarət limanının özünə deyil, İran Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Sefidrud çayı boyunca limanın yuxarı hissəsindəki lövbər salma məntəqələrinə, qayıqlarına və korvetlərinə yönəlib. Coğrafi və logistik səbəblərə görə, bu qayıqlar və korvetlər Körfəz müharibəsində iştirak edə və ya Amerika-İsrail koalisiyasını təhdid edə bilməzdi. Lakin Xəzərdə İran donanmasının məhv edilməsi İran tərəfinin Xəzər dənizindəki birtərəfli layihələrinə və hərəkətlərinə qəti şəkildə qarşı çıxdığı ölkələrin əlini tamamilə açır. İndi bu layihələr müvəqqəti olaraq İrandan gələn hipotetik təhdidlərdən və hücumlardan qorunur.
V.VƏLİLİ
