Modern.az saytından verilən məlumata əsasən, ain.az məlumatı açıqlayır.
İrina Tsukerman: "Amerika jurnalistləri dünyanın bir çox yerindəki həmkarlarının malik olmadığı imkanlara sahibdir""Azərbaycan ABŞ üçün daha mühüm strateji tərəfdaşa çevrilə bilər"
Modern.az saytı xarici jurnalistlərlə silsilə müsahibələri davam etdirir. Bu müsahibələrdə həmin jurnalistlərin Azərbaycan və azərbaycanlılar barədə təsəvvürlərini öyrənməyə, iki ölkə arasında ortaq cəhətləri araşdırmağa çalışır, digər məsələlər barədə fikir mübadiləsi aparırıq.
Budəfəki müsahibimiz Amerikadan olan jurnalist İrina Tsukermandır. O, "The Washington Outsider" qəzetinin redaktorudur.
- İrina xanım, jurnalistika hər ölkədə fərqli şəkildə təzahür edir. ABŞ-da jurnalistika necə görünür?
- ABŞ-da jurnalistika vahid kimliyə malik bir peşə deyil, davamlı bir dialoq kimi özünü göstərir. O, rəqabət, güclü mövqelər, araşdırma ənənələri və informasiyanın ictimai mülkiyyətə aid olması inancı ilə formalaşır. Burada mərkəzləşdirilmiş vahid narrativ hakimiyyəti yoxdur. Əvəzində, ictimai rəyin formalaşmasına təsir etməyə çalışan minlərlə rəqabət aparan media qurumu, müstəqil müəllif, tədqiqat təşkilatı və rəqəmsal platforma mövcuddur. Bu isə hətta sahənin peşəkarları üçün belə intensiv və bəzən çətin idarə olunan mühit yaradır.
Amerika jurnalistikası həmçinin ölkənin təsis olunarkən formalaşmış siyasi mədəniyyətindən ciddi şəkildə təsirlənir. Bu mədəniyyət mərkəzləşdirilmiş hakimiyyətə qarşı şübhə ilə yanaşmanı əsas prinsip kimi qəbul edib. Jurnalistlərə erkən mərhələdən öyrədilir ki, onların rolu hakimiyyəti qorumaq deyil, onu sorğulamaqdır. Bu, hökumətə qarşı düşmənçilik demək deyil. Bu o deməkdir ki, skeptisizm peşə məsuliyyəti kimi qəbul olunur. Bir çox jurnalist öz rolunu ictimai maraqları qorumaq üçün başqalarının verməkdən çəkinə biləcəyi sualları ünvanlamaq kimi görür.
Digər mühüm xüsusiyyət güclü araşdırma mədəniyyətidir. Korrupsiya, təhlükəsizlik boşluqları, lobbiçilik təsirləri və xarici siyasət səhvləri ilə bağlı uzunmüddətli araşdırmalar ənənəsi hələ də mövcuddur. Ən çox hörmət qazanan jurnalistlərdən bəziləri gündəlik xəbər istehsal etməkdənsə, illərlə mürəkkəb mövzuları araşdıranlardır. Bu yanaşma hüquqşünasları, siyasət tədqiqatçılarını və müxtəlif sahə üzrə mütəxəssisləri də cəlb edir, çünki onların bilikləri jurnalistika ilə kəsişir.
Eyni zamanda, ABŞ-da jurnalistika biznes reallıqlarından ayrı deyil. Media qurumları rəqabətli kommersiya mühitində fəaliyyət göstərir. Reytinqlər, abunəliklər və reklamlar hansı mövzuların diqqət çəkəcəyinə təsir edir. Bu isə bəzən daha dramatik təqdimat üslublarına və ya güclü redaksiya mövqelərinə səbəb olur. Bir çox jurnalist peşə prinsipləri ilə kommersiya təzyiqləri arasında balans tapmaqda çətinlik yaşayır.
Texnologiya da bu peşəni dəyişib. Bu gün analitiklər, hüquqşünaslar, tədqiqatçılar və keçmiş dövlət rəsmiləri ənənəvi redaksiya sistemlərindən keçmədən birbaşa ictimaiyyətə yazırlar. Bu isə jurnalistikanın sərhədlərini genişləndirib. Artıq o, təkcə reportaj deyil, həm də analiz, açıq mənbə araşdırmaları, siyasət şərhləri və təhlükəsizlik tədqiqatlarını əhatə edir. Peşə daha açıq və keçidli hala gəlib.
ABŞ jurnalistikasında daxili müzakirə mədəniyyəti də güclüdür. Jurnalistlər bir-birinin işini açıq şəkildə tənqid edir. Bu rəqabət bəzən narahatlıq yaratsa da, peşəkar məsuliyyəti gücləndirir. Səhvlər açıq şəkildə müzakirə olunur, narrativlər davamlı olaraq yenidən qiymətləndirilir.
Azərbaycanlı həmkarlar üçün bu sistem nizamsız görünə bilər. Amma daxildən baxdıqda o, daha çox ideyaların yarışdığı açıq bir arena kimi işləyir. Bu açıqlıq narahat mövzuların da müzakirəyə çıxmasına imkan yaradır, çünki ictimai debat başladısa, heç bir qurum onu tamamilə susdura bilmir.
- Sizi jurnalistika sahəsində karyera qurmağa nə ilhamlandırdı?
- Mən heç vaxt jurnalist olmağı planlaşdırmamışdım. Mənim peşə təhsilim hüquq sahəsindədir, ixtisaslaşmam milli təhlükəsizlik və beynəlxalq humanitar məsələlərlə bağlıdır. Akademik və peşə fəaliyyətim Yaxın Şərq, münaqişə hüququ və geosiyasi risk analizi üzərində qurulub. İctimai auditoriya üçün yazmaq isə planlaşdırılmış karyera dəyişikliyi deyil, bu fəaliyyətin nəticəsi olaraq tədricən formalaşıb.
Bu sahəyə daxil olmağım hüquqi araşdırmalar və məsləhət fəaliyyəti zamanı geniş xarici siyasət materialları ilə qarşılaşmağım nəticəsində baş verdi. İctimai müzakirələrdə bir çox mürəkkəb geosiyasi məsələlərin ya sadələşdirildiyini, ya da yanlış anlaşıldığını gördüm. Xüsusilə hibrid müharibə, ideoloji təsir və strateji manipulyasiya kimi mövzuların daha dərin izaha ehtiyacı olduğunu düşündüyüm üçün yazmağa başladım.
Davam etdikcə, bir çox şərhçinin toxunmaqdan çəkindiyi mövzulara yönəldim. Bunlara təsir şəbəkələri, təbliğat narrativləri, humanitar terminlərin siyasi məqsədlərlə istifadəsi və təhlükəsizlik boşluqları daxil idi. Bu mövzuların araşdırılması hüquq sahəsində olduğu kimi, ciddi intizam tələb edirdi. Hər iddia sübutla əsaslandırılmalı, hər arqument diqqətlə qurulmalı, hər nəticə isə faktlara söykənməli idi.
Zaman keçdikcə media qurumları məndən şərhlər istəməyə başladı. Redaktorlar beynəlxalq məsələlər üzrə müntəzəm yazan hər kəsi çox vaxt jurnalist kimi təqdim edir. Mən bunun səbəbini anlayıram. Amma öz baxışıma görə mən ilk növbədə analitik və tədqiqatçıyam, sadəcə işim ictimaiyyətə açıq hala gəlib. Yazı isə araşdırma və ictimai fəaliyyətimin alətlərindən birinə çevrildi.
Hüquqi təhsilim yazı üslubuma da təsir edib. Bu təhsil diqqətli oxumağı, sadə narrativlərə skeptik yanaşmağı və hər iddianın arxasında hansı sübutların dayandığını soruşmağı öyrədir. Bu yanaşma təbii şəkildə analitik yazıya çevrildi. Mən ictimai şərhlərə hüquqi sənəd və ya siyasət təhlili kimi yanaşdım.
Zamanla, başqalarının çəkinərək yanaşdığı mövzuları işlədiyim üçün fəaliyyətim araşdırma yönümlü şərhlərə çevrildi. Dövlət və qeyri-dövlət aktorlarının istifadə etdiyi manipulyasiya üsullarını araşdırmaq da buna daxil idi. Bu yanaşma mənə müəyyən reputasiya qazandırdı və nəticədə ilkin məqsədim olmasa da, media müzakirələrində iştirak etməyə başladım.
Media məni bəzən jurnalist kimi təqdim etsə də, mən öz rolumu hüquqi analiz, geosiyasi tədqiqat və xarici siyasətin araşdırılması kimi fəaliyyətlərin birləşməsi kimi görürəm. Yazı isə bu işi daha geniş auditoriyaya çatdırmaq vasitəsidir.
- Demokratiya və media azadlığından danışarkən ABŞ tez-tez nümunə göstərilir. Amerika media mühitini fərqləndirən nədir?
- Əsas fərqlərdən biri media azadlığını təmin edən hüquqi bazadır. Söz və mətbuat azadlığı ölkənin konstitusion strukturuna daxil edilib. Bu isə jurnalistlərə senzura cəhdlərinə qarşı mübarizədə güclü hüquqi əsas verir. Məhkəmələr bu hüquqların tətbiq olunduğu və dəqiqləşdirildiyi əsas məkanlardan biridir.
Digər fərq mərkəzləşdirilmiş peşə lisenziyalaşdırmasının olmamasıdır. Bir çox ölkədə jurnalistika rəsmi tanınma tələb edən tənzimlənən peşədir. ABŞ-da isə jurnalistika daha çox vətəndaş fəaliyyəti kimi qəbul olunur. İnformasiya toplayan və onu məsuliyyətlə dərc edən hər kəs bu sahədə iştirak edə bilər. Bu isə daha geniş və müxtəlif informasiya mühiti yaradır.
Media sahəsində mülkiyyət müxtəlifliyi də mühüm rol oynayır. Buraya iri korporasiyalar, qeyri-kommersiya araşdırma qurumları, özəl tədqiqat platformaları, akademik nəşrlər və müstəqil analitiklər daxildir. Bu müxtəliflik fərqli redaksiya yanaşmaları yaradır: bəziləri neytrallığı, bəziləri aktiv mövqeni, digərləri isə texniki analizi önə çəkir.
ABŞ mediası eyni zamanda güclü siyasi rəqabətin təsiri altındadır. Media qurumları çox vaxt cəmiyyətin müxtəlif seqmentlərinə uyğun redaksiya kimliyi formalaşdırır. Bu isə güclü mövqelər və emosional təqdimatlar yaradır. Xaricdən baxdıqda bu, parçalanma kimi görünə bilər, amma daxildə bu, siyasi fikirlərin müxtəlifliyinin əks olunması kimi qiymətləndirilir.
Araşdırma jurnalistikası ilə bağlı hüquqi mühit də fərqləndirici xüsusiyyətdir. Jurnalistlər tez-tez informasiya azadlığı qanunlarından istifadə edərək dövlət sənədlərinə çıxış əldə edir. Bu məsələlər üzrə hüquqi mübahisələr geniş yayılıb və media ilə hüquq sistemi arasında sıx əlaqə formalaşdırır.
Texnologiya şirkətləri də artıq media strukturunun bir hissəsinə çevrilib. Sosial media platformaları informasiyanın necə yayıldığını və hansı mövzuların diqqət çəkdiyini müəyyən edir. Bu isə əvvəl mövcud olmayan əlavə bir qat yaradır.
Beləliklə, ABŞ media mühiti vahid strukturdan deyil, hüquqi qoruma, açıq iştirak, güclü debat, texnoloji transformasiya və institusional müxtəlifliyin birləşməsindən ibarətdir.
- Sizin fikrinizcə, ABŞ mediası tam azaddır, yoxsa müəyyən məhdudiyyətlər var?
- ABŞ-da media güclü hüquqi qoruma altında fəaliyyət göstərir, lakin praktikada azadlıq həmişə müəyyən təzyiqlərlə yanaşı mövcud olur. Hüquqi baxımdan Amerika jurnalistləri dünyanın bir çox yerində həmkarlarının malik olmadığı imkanlara sahibdir. Onlar prezidentin fəaliyyətini açıq şəkildə tənqid edə, kəşfiyyat qərarlarını sorğulaya, hərbi səhvləri araşdıra və korporativ korrupsiyanı ifşa edə bilirlər - hökumətin ertəsi gün redaksiyanı bağlayacağı qorxusu olmadan. Bu isə jurnalistlərdə çətin suallar verməyin onların haqqı olduğu düşüncəsini formalaşdırır və peşə identikliyinin bir hissəsinə çevrilir.
Eyni zamanda, real məhdudiyyətlər daha çox struktur xarakterlidir. Ən böyük məhdudiyyətlərdən biri informasiyaya çıxışdır. Dövlət birbaşa senzura tətbiq etməsə də, məxfi məlumatlara nəzarət edir. Müdafiə və kəşfiyyat sahəsini işıqlandıran jurnalistlər bəzən aylarla sənəd və ya mənbələrə çıxış üçün çalışırlar. Bəzən vacib faktları bilsələr də, mənbələr rəsmi şəkildə danışa bilmədiyi üçün onları dərc edə bilmirlər.
İqtisadi amillər də mühüm rol oynayır. Araşdırma jurnalistikası bahalıdır və uzun müddət tələb edir. Media qurumları maliyyə çətinlikləri ilə üzləşdikdə, ilk azaldılan sahələrdən biri məhz uzunmüddətli araşdırmalar olur. Bu, hökumət təzyiqindən deyil, maliyyə reallıqlarından qaynaqlanır.
Sosial mühit də yeni təzyiq forması yaradıb. Bu gün jurnalistlər daimi reaksiyaların olduğu informasiya mühitində çalışırlar. Mübahisəli yazı dərhal kütləvi tənqid və ya hücumlarla qarşılaşa bilər. Bu, hüquqi azadlığı məhdudlaşdırmasa da, peşəkar mühiti dəyişir.
Hüquqi risklər də qalır. Böhtan qanunları jurnalistləri qorusa da, ciddi fakt yoxlaması və hüquqi ekspertiza tələb edir. Bu, prosesi yavaşlatsa da, etibarlılığı artırır.
Texnologiya şirkətləri də dolayı təsir göstərir. Jurnalistlər yazılarını dərc edə bilsələr də, onların nə qədər yayılacağına tam nəzarət edə bilmirlər. Alqoritmlər emosional və sürətli məzmunu daha çox önə çıxarır, bu isə dərin araşdırmaların diqqətdən kənarda qalmasına səbəb ola bilər.
Beləliklə, ABŞ mediası dövlət tərəfindən sistemli şəkildə susdurulmadığı mənada azaddır. Lakin real təzyiqlər pul, çıxış imkanları, yayım mexanizmləri və peşənin psixoloji tərəfləri ilə bağlıdır. Azadlıq təzyiqin olmaması deyil, onun mənbəyinin dövlət deyil, cəmiyyət olması deməkdir.
- Ümumilikdə, media dövlət maraqları ilə həqiqət arasında seçim etməli olduqda hansını üstün tutmalıdır?
- Dövlət və təhlükəsizlik strukturları ilə işləyən jurnalistlər qismən açıqlanan məlumatlar, strateji mesajlar və dəyişən faktlarla formalaşan mürəkkəb informasiya mühitində fəaliyyət göstərirlər. Bu sahədə reportaj ciddi yoxlama, güclü mənbə şəbəkəsi və institusional kommunikasiya üsullarını anlamaq tələb edir.
Bu mühitdə işləmək güclü analitik bacarıq tələb edir. Dövlət qurumları həm rəsmi bəyanatlar, həm qeyri-rəsmi siqnallar, həm də seçilmiş vurğular vasitəsilə kommunikasiya qurur. Təcrübəli jurnalistlər bu qatları oxumağı öyrənirlər.
Yayımlama qərarları sübutların gücü və situasiyanın həssaslığı əsasında verilir. Jurnalistlər bəzən mühüm məlumatları dərc etməzdən əvvəl uzun müddət araşdırma aparırlar. Təcrübə göstərir ki, bəzi hallarda məlumatın açıqlanması real təhlükələr yarada bilər, buna görə ehtiyatlı yanaşma tələb olunur.
Bu sahədə fəaliyyət göstərən jurnalistlər dövlət rəsmiləri, diplomatlar və analitiklərlə əlaqələr qurur. Bu əlaqələr qərarvermə proseslərini anlamağa kömək edir.
Reputasiya isə dəqiqlik və məsuliyyətli davranışla formalaşır. Etibarlı jurnalistlər peşəkar dairələrdə tanınır və onların işi uzun müddət təsir göstərir.
İctimai maraq doğuran məlumatlar adətən tədricən üzə çıxır və jurnalistikanın rolu onları kontekstdə təqdim etməkdir. Bu isə həm ictimai məlumatlandırmanı təmin edir, həm də həssas məlumatların məsuliyyətli şəkildə təqdim olunmasına imkan yaradır.
Ümumilikdə, dövlət strukturlarına yaxın işləyən jurnalistika tətbiqi analiz forması kimi çıxış edir. Bu fəaliyyət müşahidə, texniki bilik və mürəkkəb prosesləri aydın şəkildə izah etmək bacarığı tələb edir.
- ABŞ-ı media sistemi baxımından üstələyən ölkələr varmı? Varsa, hansı fərqlərlə seçilirlər?
- Media sistemlərinin yüksək strukturlaşmış və texniki baxımdan intizamlı olduğu ölkələr sırasında tez-tez Norveç, Finlandiya, Danimarka, Niderland, Almaniya və İsveçrə qeyd olunur. Bu ölkələrdə jurnalistika yoxlama, redaksiya intizamı və institusional biliklər üzərində qurulmuş güclü peşəkar mədəniyyət formalaşdırıb. Bu sistemlərdə jurnalistlər çox vaxt uzun illər eyni sahələr üzrə ixtisaslaşırlar-məsələn, müdafiə siyasəti, enerji tənzimlənməsi və ya iqtisadi idarəetmə. Bu isə yığılan təcrübəyə əsaslanan və siyasət mexanizmlərinə dərindən bələd olan reportajların yaranmasına səbəb olur.
Norveç və Finlandiya xüsusilə ictimai yayım ilə araşdırma jurnalistikasının güclü inteqrasiyası ilə seçilir. Bu ölkələrdə ictimai media qurumları metodik reportaj və dəqiq sənədləşdirmə ilə tanınır. Redaksiya mədəniyyəti daha çox dilin ölçülülüyünü, texniki dəqiqliyi və davamlılığı önə çəkir. Jurnalistlər uzun müddət eyni sahələrdə çalışdıqları üçün siyasi və institusional prosesləri dərindən anlayırlar.
Danimarka və Niderland isə güclü yerli jurnalistika ekosistemi ilə seçilir. Regional media vətəndaş həyatına sıx inteqrasiya olunub. Yerli qəzetlər bələdiyyə qərarlarını, infrastruktur layihələrini və regional iqtisadi siyasəti detallı şəkildə işıqlandırır. Bu isə daha məlumatlı yerli auditoriya formalaşdırır.
Almaniyada jurnalistika sənədləşdirmə ənənəsi ilə fərqlənir. Bu, qismən II Dünya müharibəsindən sonrakı institusional yenidənqurma və demokratik hesabatlılıq vurğusu ilə bağlıdır. Bir çox böyük nəşrlərdə fakt yoxlama, arxiv araşdırması və sənəd analizi ilə məşğul olan geniş tədqiqat şöbələri fəaliyyət göstərir. Bu isə reportajları bəzən hekayəçilikdən daha çox institusional araşdırmaya yaxınlaşdırır.
İsveçrə isə birbaşa demokratiya və federal idarəetmə modeli ilə seçilir. Burada media daha çox referendumlar, siyasət mexanizmləri və hüquqi nəticələri detallı izah etməyə fokuslanır. Auditoriyanın texniki izah gözlədiyi qəbul olunur.
Bu sistemlər ABŞ-dan fərqli şərtlər altında formalaşıb: daha kiçik əhali, sabit maliyyə modelləri, güclü ictimai yayım ənənəsi və konsensus yönümlü siyasi mədəniyyət. ABŞ isə miqyas, rəqabət və qlobal təsir əsasında formalaşıb. ABŞ jurnalistikası araşdırma dərinliyi, beynəlxalq şəbəkələr və institusional tənqid baxımından fərqlənir.
- ABŞ-da jurnalistlərin başlanğıc maaşı nə qədərdir?
- ABŞ-da jurnalistlər üçün başlanğıc maaşı adətən illik təxminən 35 min ilə 45 min dollar arasında dəyişir. Bu, əsasən yerli redaksiyalar, kiçik rəqəmsal platformalar və giriş səviyyəli vəzifələr üçün xarakterikdir. Ümumilikdə jurnalistlərin orta illik maaşı təxminən 60 min dollar civarındadır, lakin karyeranın əvvəlində əməkhaqqı daha aşağı olur.
Yeni məzun olan və ya ilk işinə başlayan jurnalistlər çox vaxt bu aşağı diapazondan başlayırlar, çünki işəgötürənlər əvvəlcə təcrübə toplanmasını gözləyir. Televiziya sahəsində də oxşar vəziyyət var - xüsusilə kiçik bazarlarda çalışan jurnalistlər eyni anda bir neçə işi yerinə yetirirlər: reportaj yazır, çəkiliş edir, montaj edir və sosial mediada aktiv olurlar.
Maaşa təsir edən əsas amillər bazarın ölçüsü, ixtisaslaşma və coğrafi yerləşmədir. Məsələn, Nyu-York və ya Vaşinqton kimi şəhərlərlə müqayisədə kiçik regionlarda maaşlar xeyli aşağı olur. Maliyyə, hüquq və texnologiya kimi sahələrdə ixtisaslaşmış jurnalistlər daha yüksək maaşla başlaya bilirlər.
Ümumiyyətlə, ABŞ-da jurnalistika sahəsinə daxil olanlar ilk mərhələdə yüksək gəlir üçün deyil, təcrübə və gələcək imkanlar üçün bu sahəni seçirlər.
- Regional media ilə milli media arasında maaş fərqi nə qədərdir?
- ABŞ-da yerli media ilə milli media arasında maaş fərqi kifayət qədər böyükdür və bu, jurnalistikanın karyera strukturunu müəyyən edir. Yerli qəzetdə çalışan jurnalist bir neçə illik təcrübədən sonra belə 40–50 min dollar civarında maaş ala bilər. Eyni zamanda milli media qurumlarında çalışan jurnalistlər bundan 2–3 dəfə çox qazana bilirlər.
Televiziya sahəsində bu fərq daha da nəzərə çarpır. Kiçik bazarda çalışan reportyor 40 min dollardan az qazana bilər, amma milli kanallarda çalışan aparıcılar və müxbirlər 100 minlərlə dollar gəlir əldə edə bilirlər.
Resurs fərqi də böyükdür. Yerli jurnalistlər məhdud büdcə və zamanla işlədiyi halda, milli media əməkdaşları daha geniş araşdırma imkanlarına, hüquqi dəstəyə və səyahət büdcəsinə malik olur. Bu da reportajın keyfiyyətinə təsir edir.
Karyera inkişafı adətən kiçik bazarlardan böyük bazarlara doğru hərəkətlə baş verir. Jurnalistlər zamanla daha böyük platformalara keçərək həm gəlirlərini, həm də peşə imkanlarını artırırlar.
- ABŞ-da media qütbləşməsi güclüdür. Belə vəziyyətdə insanlar doğru məlumatı necə tapa bilər?
- ABŞ-da yalnız bir media mənbəyinə əsaslanaraq ölkəni anlamağa çalışan şəxs tam mənzərəni görə bilməz. Media sistemi artıq müxtəlif siyasi və ideoloji auditoriyalara xidmət edən çoxqatlı bir ekosistemə çevrilib. İnsanlar faktlardan əlavə ton, emosional təqdimat və ideoloji çərçivə seçirlər.
Belə mühitdə ilk vacib bacarıq faktla şərhi ayırmaqdır. Xəbər materiallarının böyük hissəsi fakt, interpretasiya və emosional təqdimatın qarışığından ibarətdir. Oxucu hər dəfə soruşmalıdır: nə baş verib, hansı hissə sübut olunub, hansı hissə ehtimaldır, hansı hissə emosional yönləndirmədir.
Ən etibarlı yanaşmalardan biri ilkin mənbələrə müraciət etməkdir – məhkəmə sənədləri, çıxışlar, rəsmi hesabatlar və tam transkriptlər. Çünki çox vaxt ictimai müzakirələr bu sənədlərin yalnız kiçik hissələrinə əsaslanır.
Digər vacib prinsip fərqli ideoloji mövqeləri müqayisə etməkdir. Məqsəd bütün mənbələri eyni səviyyədə qəbul etmək deyil, faktların harada üst-üstə düşdüyünü müəyyən etməkdir.
Eyni zamanda, sahə üzrə ixtisaslaşmış mütəxəssisləri izləmək daha etibarlı nəticə verir. Texniki bilik tələb edən mövzularda ümumi siyasi şərhçilərdən çox, sahə ekspertləri daha düzgün analiz təqdim edir.
Sürətə münasibət də dəyişməlidir. Operativ xəbərlər çox vaxt natamam olur. Dəqiq anlayış üçün zaman, səbir və təkrar analiz lazımdır.
Beləliklə, ABŞ-da doğru məlumat bir mənbədən deyil, metoddan əldə olunur: ilkin mənbələr, müqayisəli oxu, ixtisaslaşmış ekspertiza və səbirli yanaşma.
- Müasir Amerika 20 il əvvəlki Amerikadan nə ilə fərqlənir?
-Müasir ABŞ 20 il əvvəlki dövrlə müqayisədə daha yüksək emosional və informasiya intensivliyi ilə xarakterizə olunur. Klinton və Buş dövrlərində informasiya daha strukturlaşdırılmış şəkildə yayılırdı – qəzetlər gündəmi müəyyən edir, televiziya isə onu yekunlaşdırırdı. Bu gün isə sosial media və rəqəmsal platformalar fasiləsiz informasiya axını yaradıb.
Siyasi qütbləşmə də xeyli dərinləşib. Keçmişdə fikir ayrılıqları olsa da, institutlara müəyyən etimad qalırdı. Bu gün isə bir çox insan institutlara qarşı daha skeptik yanaşır.
Mədəni və sosial mühit də dəyişib. Əvvəllər daha vahid informasiya məkanı var idi, indi isə insanlar fərqli “informasiya baloncukları”nda yaşayır.
Təhlükəsizlik anlayışı da dəyişib. Əvvəllər əsas diqqət terrorizm və hərbi təhlükələrə yönəlmişdisə, indi kibertəhlükəsizlik, daxili sabitlik və informasiya müharibəsi ön plana çıxıb.
İqtisadi baxımdan da fərqlər var: müasir ABŞ daha qeyri-bərabər və sosial baxımdan parçalanmış görünür.
Ən böyük dəyişiklik isə media və kommunikasiya sahəsindədir. Bu gün jurnalistika, aktivizm və əyləncə bir-birinə qarışıb, ictimai fiqurlar birbaşa auditoriya ilə əlaqə qurur və informasiya daha sürətli, lakin daha qeyri-sabit şəkildə yayılır.
- Siz heç Azərbaycanda olmusunuz? Olmamısınızsa, gələcəkdə səfər etməyi düşünərdinizmi?
- Mən Azərbaycanda üç dəfə olmuşam və bu səfərləri xüsusi edən əsas amil onların müxtəlif dövrlərə təsadüf etməsi idi. Mən ölkəni işğal olunmuş ərazilər üzərində nəzarətin bərpasından əvvəl, müharibədən qısa müddət sonra və ardınca artıq yenidənqurma və reinteqrasiya proseslərinin nəzərəçarpacaq şəkildə formalaşdığı mərhələdə görmək imkanı əldə etdim. Bu üç fərqli dövrdə ölkəni müşahidə etmək mənə yalnız siyasət təhlili ilə əldə edilə bilməyəcək bir perspektiv qazandırdı. Bu, milli psixologiyanın böyük tarixi dönüş nöqtələrində necə dəyişdiyini müşahidə etməyə imkan verdi.
İlk səfərim zamanı ərazi məsələsi hələ də milli şüurda açıq yara idi. Gündəlik söhbətlərdə belə bu problemin ictimai düşüncəyə nə qədər dərindən təsir etdiyini hiss etmək olurdu. Bu, təkcə siyasi müzakirələrdə deyil, həm də mədəni yaddaşda, məcburi köçkünlük haqqında danışıqda və bu mövzu gündəmə gələndə hiss olunan sakit, lakin qətiyyətli mövqedə özünü göstərirdi. Bu dövrdə Azərbaycan həm iqtisadi, həm də diplomatik mövqeyini gücləndirərkən, tamamlanmamış bir tarix yükünü daşıyan ölkə təsiri bağışlayırdı.
Müharibədən qısa müddət sonra yenidən qayıtmaq tam fərqli təəssürat yaratdı. Atmosfer daha sabit, daha inamlı və gələcəyə yönəlmiş idi. İnsanların gələcək haqqında danışığında psixoloji dəyişiklik açıq hiss olunurdu. Söhbətlər artıq ərazi qeyri-müəyyənliyi ətrafında deyil, inkişaf, yenidənqurma və sabitliyin açdığı imkanlar üzərində qurulurdu. Bu dəyişiklik zahiri triumfalizm şəklində deyil, daha çox sakit bir əminlik və rahatlıq kimi özünü göstərirdi.
Sonrakı səfərim isə yenidənqurma mərhələsində oldu və daha mühüm bir məqamı ortaya qoydu: milli diqqətin nə qədər sürətlə praktik işlərə yönəldiyini. Müzakirələr infrastruktur, köçkün ailələrin qayıdışı, şəhərlərin bərpası, nəqliyyat dəhlizləri və iqtisadi inteqrasiya ətrafında cəmlənmişdi. Münaqişə psixologiyasından inkişaf psixologiyasına keçid açıq görünürdü. Uzunmüddətli münaqişələrdən çıxan ölkələr üçün bu keçid adətən çətin olur, lakin Azərbaycanda icraya və uzunmüddətli planlaşdırmaya ciddi fokus müşahidə edilirdi.
Azad edilmiş əraziləri görmək xüsusilə güclü təsir bağışladı. Bu, əvvəllər yalnız geosiyasi və ya humanitar kontekstdə müzakirə olunan məsələlərə real fiziki ölçü verdi. Bəzi ərazilərdə dağıntıların miqyası tarixi travmanın dərinliyini aydın göstərirdi. Eyni zamanda, yol tikintisi, quruculuq işləri və planlaşdırma prosesləri dövlətin bərpa məsələsinə ciddi yanaşdığını nümayiş etdirirdi.
Bu səfərlər Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyini də daha yaxşı anlamağa kömək etdi. Xaricdən baxdıqda ölkə çox vaxt enerji siyasəti və regional diplomatiya prizmasından qiymətləndirilir. Lakin daxili transformasiyanı görmək göstərdi ki, Azərbaycanın xarici siyasətində sabitliyə yönəlmiş uzunmüddətli yanaşma mühüm rol oynayır. Bu da balanslaşdırılmış diplomatiyanı və suverenliyə vurğunu izah edir.
Ümumilikdə, bu səfərlər tarixi həllin milli özünüdərkə necə təsir etdiyini daha dərindən anlamağa imkan verdi. Münaqişə şəraitində olan ölkə ilə post-münaqişə bərpa mərhələsinə keçən ölkə arasındakı fərq olduqca böyükdür. Sonrakı dövrlərdə gördüyüm Azərbaycan daha sabit, daha strateji səbirli və gələcəyə fokuslanmış görünürdü.
- ABŞ-da Azərbaycan diasporu haqqında nə bilirsiniz? Onlar əsasən hansı sahələrdə fəaliyyət göstərir və təxminən sayı nə qədərdir?
- ABŞ-da Azərbaycan diasporu say baxımından böyük icmalardan biri deyil, lakin peşəkar və akademik mühitdə nəzərəçarpacaq mövcudluğa malikdir. Adətən bu icmanın sayı təxminən 20 min ilə 40 min arasında qiymətləndirilir. Buraya Azərbaycandan gələnlər, Azərbaycan yəhudiləri və təhsil və ya peşə fəaliyyəti ilə əlaqədar köç edən şəxslər daxildir.
Bu diasporun mühüm hissəsi yüksək təhsilli mütəxəssislərdən ibarətdir. Onlar əsasən mühəndislik, informasiya texnologiyaları, maliyyə, enerji konsaltinqi, tibb və akademik tədqiqat sahələrində fəaliyyət göstərirlər. Bir çoxu əvvəlcə tələbə kimi gəlib, daha sonra ABŞ-da qalaraq karyera qurub.
Kiçik biznes sahəsində də aktivlik müşahidə olunur. Restoranlar, ticarət obyektləri, konsaltinq şirkətləri və xidmət sahələri diasporun görünən istiqamətlərindəndir. Xüsusilə mətbəx vasitəsilə Azərbaycan mədəniyyəti daha geniş auditoriyaya təqdim olunur.
Azərbaycan yəhudi icması da diasporun formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Onlar maliyyə, hüquq, daşınmaz əmlak və beynəlxalq ticarət sahələrində aktivdirlər və müəyyən siyasi-akademik dairələrdə Azərbaycanın tanıdılmasına töhfə veriblər.
Diaspor təşkilatları – tələbə birlikləri, mədəniyyət fondları və ictimai qurumlar – mədəniyyətin təbliği, akademik mübadilə və ictimai məlumatlandırma ilə məşğuldur.
Coğrafi baxımdan diaspor əsasən Nyu-York, Vaşinqton, Şimali Virciniya, Texas və Kaliforniyada cəmləşir. Bu bölgələr iş imkanları və beynəlxalq mühitlə əlaqədardır.
- 2020-ci il Azərbaycan–Ermənistan müharibəsini ABŞ mediası necə işıqlandırdı?
- 2020-ci il müharibəsinin ABŞ mediasında işıqlandırılması nəşrdən, jurnalistlərin ixtisasından və ilkin narrativ mühitdən asılı olaraq ciddi şəkildə fərqlənirdi. İlk mərhələdə reportajların böyük hissəsi postsovet münaqişələrinə xas humanitar yanaşma ilə təqdim olunurdu və bu zaman münaqişənin hüquqi, diplomatik və tarixi konteksti kifayət qədər nəzərə alınmırdı.
Bu səbəbdən Azərbaycan tez-tez eskalasiya və hərbi güc kontekstində təqdim olunur, lakin ərazilərin beynəlxalq hüquqa görə Azərbaycana məxsus olması faktı kifayət qədər izah olunmurdu. Bu isə Amerika auditoriyasında natamam və bəzən təhrif olunmuş təsəvvür yaradırdı.
ABŞ-da erməni lobbi şəbəkələrinin uzun illər ərzində formalaşdırdığı təsir də bu prosesdə rol oynadı. Bir çox jurnalistlər artıq mövcud erməni narrativləri və mənbələri ilə tanış idi, lakin Azərbaycan mövqeləri həmin informasiya mühitində daha az yer tuturdu.
Bundan əlavə, region haqqında ümumi məlumat çatışmazlığı da təsir göstərdi. Bir çox jurnalistlər Cənubi Qafqazı, danışıqlar tarixini və hüquqi çərçivələri yaxşı bilmirdi. Bu isə emosional və sadələşdirilmiş təqdimata səbəb olurdu.
Müharibənin gedişində bəzi ixtisaslaşmış nəşrlər daha keyfiyyətli analizlər təqdim etməyə başladı – xüsusilə hərbi texnologiyalar, pilotsuz uçuş aparatlarının rolu və strateji balans məsələləri daha düzgün işıqlandırıldı. Lakin ilkin mərhələdə yaranan yanlış təsəvvürlər tam aradan qalxmadı.
- 2025-ci il 8 avqust tarixində Azərbaycan, ABŞ və Ermənistan liderləri arasında imzalanmış üçtərəfli bəyanatı necə qiymətləndirirsiniz? ABŞ-ın tarixi rolunu və medianın bunu necə işıqlandırdığını necə dəyərləndirirsiniz?
- Bu bəyanat Vaşinqtonun müharibədən sonrakı mərhələdə daha aktiv diplomatik rol oynamağa hazır olduğunu göstərən mühüm hadisə idi. ABŞ əvvəllər əsasən vasitəçi rolunda çıxış etsə də, bu addım daha birbaşa iştirak niyyətini nümayiş etdirdi.
Tarixi baxımdan ABŞ bu münaqişəyə daha çox çoxtərəfli platformalar vasitəsilə yanaşırdı. Lakin 2020-ci ildən sonra regional reallıqlar dəyişdi və Vaşinqton bu yeni şəraitə uyğun siyasətini yenidən qiymətləndirməyə başladı.
Bu təşəbbüs həm də ABŞ-ın regionda nəqliyyat, enerji və iqtisadi əlaqələrə artan marağını əks etdirir. Azərbaycan artıq yalnız münaqişə tərəfi kimi deyil, həm də regional strateji aktor kimi qiymətləndirilir.
ABŞ mediasında bu hadisənin işıqlandırılması məhdud oldu və əsasən xarici siyasət yönümlü nəşrlərlə məhdudlaşdı. Ümumi mediada geniş rezonans doğurmadı.
- ABŞ-ın Cənubi Qafqazda mövcudluğu ilə bağlı gözləntiləriniz nələrdir?
- ABŞ-ın Cənubi Qafqaza marağı iqtisadi imkanlar, nəqliyyat marşrutları və regional sabitliklə bağlıdır. Azərbaycan Orta Dəhliz, enerji infrastrukturu və regional sabitlik baxımından Vaşinqton üçün əhəmiyyət kəsb edir.
Bu maraq yalnız diplomatik deyil, həm də iqtisadi xarakter daşıyır. ABŞ şirkətləri infrastruktur, enerji və logistika sahələrində iştirak imkanlarını nəzərdən keçirir.
Siyasi dəyişikliklərə baxmayaraq, bu maraq müəyyən davamlılıq göstərə bilər, çünki biznes və strateji maraqlar uzunmüddətli xarakter daşıyır.
Eyni zamanda, Azərbaycanın investisiya mühiti, sabitlik və etibarlı tərəfdaş kimi mövqeyi bu münasibətlərin gələcəyini müəyyən edəcək əsas amillərdəndir.
- Sizcə, ABŞ Azərbaycan və Türkiyə ilə birlikdə daha geniş regionda iqtisadi baxımdan əhəmiyyətli bir ittifaq formalaşdıra bilərmi?
- ABŞ, Azərbaycan və Türkiyə arasında əməkdaşlıq artıq praktiki formada mövcuddur – enerji nəqli, logistika marşrutları, müdafiə sənayesi əlaqələri və regional infrastruktur planlaşdırılması vasitəsilə. Bu münasibətlər formal ittifaq bəyanatlarından deyil, konkret birgə layihələrdən yaranıb. Azərbaycanın Xəzər enerji ixracatçısı kimi rolu, Türkiyənin əsas tranzit ölkə və sənaye iqtisadiyyatı kimi mövqeyi, həmçinin ABŞ-ın maliyyə və texnoloji imkanları maraqların üst-üstə düşdüyü sahələrdə iqtisadi əməkdaşlıq üçün təbii zəmin yaradır. Hər bir ölkə fərqli tip üstünlük gətirir və məhz buna görə əməkdaşlıq siyasi şüarlardan daha çox konkret sektorlar üzrə təşəbbüslər vasitəsilə inkişaf edir.
Enerji əməkdaşlığın ən aydın kəsişmə sahələrindən biri olaraq qalır. Azərbaycanın hidrokarbon ixracı, Türkiyənin tranzit coğrafiyası və ABŞ-ın investisiya və texniki imkanları artıq boru kəmərlərinin qurulması, dənizdə enerji sahəsində ekspertiza və infrastrukturun maliyyələşdirilməsi kimi sahələrdə birləşib. Enerji şaxələndirilməsi Qərb iqtisadiyyatları üçün hələ də davam edən prioritetdir. Azərbaycanın etibarlı təchizatçı kimi reputasiyası və Türkiyənin Xəzər resurslarını Avropa bazarlarına bağlayan coğrafi mövqeyi əməkdaşlığın davamı üçün praktik əsas yaradır. ABŞ şirkətləri adətən enerji təchizat zəncirlərinin sabit siyasi münasibətlər və kommersiya baxımından işlək razılaşmalarla dəstəkləndiyi mühitlərə maraq göstərirlər.
Nəqliyyat və logistika inkişafı da üçtərəfli əməkdaşlıq üçün güclü əsas yaradır. Azərbaycan Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirən Şərq-Qərb dəhlizi üzərində yerləşir. Türkiyə isə Avropa bazarlarına və istehsal mərkəzlərinə çıxışı təmin edir. ABŞ-ın kommersiya maraqları getdikcə geosiyasi riskləri azaldan alternativ təchizat marşrutlarının gücləndirilməsinə yönəlir. Dəmir yollarının modernləşdirilməsi, liman infrastrukturu, gömrük sistemlərinin rəqəmsallaşdırılması və logistika təhlükəsizliyi texnologiyalarında iştirak əməkdaşlıq üçün real sahələr təqdim edir. Bu tip layihələr adətən uzunmüddətli və sabit iştirak imkanları axtaran ABŞ mühəndislik, maliyyə və texnologiya şirkətlərini cəlb edir.
Türkiyənin regional ambisiyaları Vaşinqtonun daha dərin əməkdaşlığa yanaşmasına təsir edən amillərdən biri olaraq qalır. Ankara Şərqi Aralıq dənizi, Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Yaxın Şərqin bəzi hissələrində təsir imkanlarını genişləndirməyə çalışır. Türkiyənin bu təşəbbüsləri bəzən Qərbin ümumi prioritetlərindən kənarda inkişaf etdikdə, ABŞ-la müəyyən gərginliklər yarana bilər. Türkiyə ilə İsrail arasındakı münasibətlər də gələcək əməkdaşlığın strukturuna təsir edir. Ankara ilə Təl-Əviv arasında gərginlik dövrləri Vaşinqtonda tərəddüd yaradır, xüsusilə ABŞ–İsrail strateji tərəfdaşlığına xüsusi önəm verən siyasi dairələrdə. Türkiyə–İsrail münasibətlərindəki dəyişkənlik ABŞ siyasi dairələrinin Türkiyənin də daxil olduğu üçtərəfli əməkdaşlığa nə dərəcədə rahat yanaşmasına təsir göstərir.
Gələcək ABŞ administrasiyaları Türkiyəyə Tramp administrasiyasından fərqli yanaşa bilər. Tramp xarici siyasətdə daha çox şəxsi liderlik üslubuna üstünlük verir və fikir ayrılıqlarını birbaşa liderlərarası əlaqələrlə həll etməyə çalışırdı. Digər administrasiyalar isə institusional koordinasiya, müttəfiqlik intizamı və Konqres həssaslıqlarına daha çox diqqət yetirirlər. Bu fərq Türkiyənin necə qiymətləndiriləcəyinə təsir edə bilər. Məsələn, alyans birliyinə, insan haqlarına və ya Şərqi Aralıq dənizi mübahisələrinə daha çox önəm verən bir administrasiya Ankaraya daha ehtiyatlı yanaşa bilər, lakin maraqların uyğun gəldiyi sahələrdə iqtisadi əməkdaşlıq davam edə bilər.
Azərbaycanın bu üçtərəfli münasibətlərdəki mövqeyi fərqli xarakter daşıyır. Vaşinqtonda Bakı adətən sabitliyə, infrastruktur inkişafına və iqtisadi tərəqqiyə yönəlmiş praqmatik aktor kimi qiymətləndirilir. Azərbaycanın Türkiyə, İsrail, Qərb ölkələri və region dövlətləri ilə paralel işlək münasibətlər qura bilməsi əməkdaşlığın davamlılığını təmin edən elastiklik yaradır. Bu balanslaşdırma qabiliyyəti Azərbaycanın tərəfdaş kimi dəyərini artırır, çünki bu, ABŞ ilə Türkiyə arasında münasibətlərdə gərginlik yarandığı hallarda belə üçtərəfli əməkdaşlığın bu gərginliklərin girovuna çevrilməsi riskini azaldır.
Beləliklə, üç ölkə arasında iqtisadi əməkdaşlıq mümkündür və bəzi sahələrdə artıq real formada mövcuddur. Onun nə qədər genişlənəcəyi tərəflərin siyasi həssaslıqları, regional ambisiyaları və dəyişən diplomatik prioritetləri nə dərəcədə effektiv idarə edə bilməsindən asılı olacaq. Əməkdaşlıq adətən maraqların praktik, kommersiya baxımından səmərəli və ideoloji ziddiyyətlərdən kənarda qaldığı sahələrdə dərinləşir. Siyasi gərginlik artdıqda isə əməkdaşlıq daha məhdud və texniki xarakter alır. Bu münasibətlərin gələcəyi daha çox bu reallıqların diqqətlə idarə olunmasından asılı olacaq, yüksək səslə verilən bəyanatlardan deyil.
- ABŞ-da Azərbaycan necə qəbul olunur?
- ABŞ-da Azərbaycanın qavranılması onu dəyərləndirən şəxsdən və mühitdən asılı olaraq əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Vaşinqtondakı siyasət və ekspert dairələrində Azərbaycan adətən strateji prizma ilə qiymətləndirilir. Enerji, regional təhlükəsizlik, Avrasiya tranziti, İran, Rusiya, Türkiyə və ya İsrail mövzuları ilə məşğul olan şəxslər Azərbaycanı çətin coğrafiyada yerləşən və bir çox xarici müşahidəçinin ilkin olaraq düşündüyündən daha güclü müstəqil fəaliyyət qabiliyyətinə malik ciddi dövlət kimi görürlər. Bu dairələrdə Azərbaycan kənar və ya ikinci dərəcəli aktor kimi qəbul edilmir. Əksinə, enerji dəhlizləri, Rusiyadan sonrakı regional dəyişikliklər, Orta Dəhliz ticarəti və İran ətrafında güc balansı kimi məsələlər müzakirə ediləndə onun əhəmiyyəti artan ölkə kimi qiymətləndirilir.
İxtisaslaşmış dairələrdən kənarda isə ictimai məlumatlılıq daha zəif və daha səthi xarakter daşıyır. Orta statistik amerikalı Azərbaycan haqqında çox az məlumata malikdir. Ölkə geniş ictimai diqqətə düşdükdə isə bu, adətən ayrı-ayrı epizodlar vasitəsilə baş verir: beynəlxalq tədbir, idman xəbəri, münaqişə başlığı, enerji mövzusu və ya mədəni təqdimat. Bu isə qeyri-bərabər və parçalanmış bir imic formalaşdırır. Mütəxəssislər Azərbaycanı aydın strateji instinktlərə malik intizamlı regional aktor kimi görə bilər, lakin geniş ictimaiyyət üçün ölkə çox vaxt sadəcə Avropa, Rusiya və Yaxın Şərq arasında yerləşən qeyri-müəyyən bir məkan kimi görünür. Bu fərq əhəmiyyətlidir, çünki ölkələr beynəlxalq səviyyədə çox vaxt kütləvi auditoriyaya ilk çatan məhdud çərçivə əsasında qiymətləndirilir.
Ciddi analitiklər arasında isə adətən belə bir anlayış mövcuddur ki, Azərbaycan öz xarici siyasətini olduqca mürəkkəb şərtlər altında formalaşdırmalı olub. O, İranla həmsərhəddir, Rusiyanın uzunmüddətli təsir dairəsində yerləşir, Türkiyə ilə sıx əməkdaşlıq edir, İsraillə mühüm əlaqələr saxlayır, Qərbə enerji ixrac edir və eyni zamanda heç bir güc mərkəzindən asılı olmadan manevr imkanını qorumağa çalışır. Vaşinqtonda bu cür balans siyasəti dövlət idarəçiliyini anlayan şəxslər tərəfindən adətən hörmətlə qarşılanır. Bu, opportunizm kimi deyil, intizamın göstəricisi kimi qəbul olunur. Çətin geosiyasi mühitdə yerləşən ölkələr çox vaxt daha güclü xarici aktorların təsiri altında parçalanmadan öz mövqelərini qoruyub saxlaya bilmələrinə görə qiymətləndirilir. Azərbaycan isə bunu gözləniləndən daha effektiv şəkildə bacaran ölkə kimi qəbul olunur.
ABŞ mediası və müxtəlif ictimai təsir dairələrində isə bu imic daha mübahisəli xarakter alır. Bu mühitlərdə məlumat səviyyəsi çox vaxt daha aşağı olur və narrativlər lobbiçilik fəaliyyəti, aktivizm və formalaşmış emosional çərçivələr tərəfindən daha çox təsirlənir. Bu səbəbdən Azərbaycan tez-tez kontekstdən kənarlaşdırılmış, sadələşdirilmiş təqdimatlarla qarşılaşır, xüsusilə Ermənistanla münaqişə və postsovet dövrünün daha geniş tarixi fonu ilə bağlı məsələlərdə. Nəticədə, ölkə bəzən regional reallıqlara əsaslanan yanaşmadan daha çox xarici təsir qruplarının formalaşdırdığı narrativlər prizmasından təqdim olunur. Bu isə Azərbaycanın ABŞ-da imicinin iki fərqli istiqamətdə formalaşmasına gətirib çıxarır: strateji və biznes dairələrində bir cür, media və aktivist mühitdə isə tamamilə fərqli şəkildə. Bu parçalanma uzun müddətdir davam edən əsas imic problemlərindən biridir.
Eyni zamanda, Azərbaycanın kommersiya baxımından əhəmiyyətli dövlət kimi qəbul olunması da getdikcə güclənir. İnfrastruktur, logistika, enerji nəqli və Avrasiya ticarəti ilə məşğul olan şəxslər onu getdikcə daha çox “düyün nöqtəsi” ölkə kimi qiymətləndirirlər. Bu yanaşma qlobal ticarət marşrutlarının yenidən formalaşması, alternativ tranzit dəhlizlərinin inkişafı və daha dayanıqlı təchizat xətlərinə yönələn diqqətin artması ilə güclənib. Bu kontekstdə Azərbaycan artıq yalnız postsovet münaqişəsi prizmasında deyil, limanlar, dəmir yolları, gömrük əlaqələri, rəqəmsal dəhlizlər və regionlararası strateji əlaqələr xəritəsinin bir hissəsi kimi dəyərləndirilir.
Azərbaycanın İsraillə münasibətləri də ABŞ siyasi sisteminin müəyyən hissələrində ölkənin qavranılmasına təsir göstərib. Bu münasibətlər diqqətdən yayınmır və regional uyğunlaşma, təhlükəsizlik əməkdaşlığı və kəşfiyyat məsələlərinə həssas yanaşan siyasətçilər arasında Azərbaycana müəyyən etibarlılıq qazandırıb. Azərbaycanın dünyəvi dövlət modeli və qeyri-sabit regionda daxili sabitliyi qorumağa yönəlmiş siyasəti ilə birlikdə bu faktorlar, ritorikadan çox sabitliyə və praqmatik yanaşmaya üstünlük verən dairələrdə ona qarşı səssiz hörmət formalaşdırıb. Daim açıq qarşıdurma yaratmadan mürəkkəb tərəfdaşlıqları davam etdirə bilən ölkələr Vaşinqtonun bu hissəsində adətən daha yüksək qiymətləndirilir.
Beləliklə, ABŞ-da Azərbaycanın qavranılması vahid və dəyişməz deyil. Bu, strateji hörmətdən ictimai məlumatsızlığa, kommersiya marağından xarici təsirlərlə formalaşan narrativ təhriflərinə qədər geniş spektri əhatə edir. Məlumat səviyyəsi yüksək olduqda ölkənin imici daha güclü formalaşır. Məlumat səviyyəsi aşağı olduqda isə bu imic başqaları tərəfindən daha asan müəyyənləşdirilir. Məhz buna görə Azərbaycanın ABŞ-dakı uzunmüddətli mövqeyi yalnız həyata keçirdiyi siyasətdən deyil, həm də amerikalı analitiklər, investorlar, media nümayəndələri və davamlı anlayış formalaşdırmaq gücünə malik institutlarla birbaşa əlaqələri nə dərəcədə genişləndirə bilməsindən asılı olacaq.
- Vitse-prezident J.D. Vensin səfəri zamanı bir sıra iqtisadi sazişlər imzalanıb. Buna münasibətiniz necədir?
- Vensin səfəri belə başa düşülməlidir ki, bu, Azərbaycanın artıq Vaşinqtonda yalnız regional təhlükəsizlik mövzusu kimi deyil, iqtisadi baxımdan əhəmiyyətli dövlət kimi qəbul edildiyini göstərən bir siqnaldır. Vitse-prezidentlər xarici ölkələrə sadəcə simvolik görünürlük üçün göndərilmir. Bu cür səfərlər adətən ABŞ-ın kommersiya iştirakını genişləndirmək üçün konkret maraq olduqda həyata keçirilir. Həmin səfər zamanı imzalanan sazişlər Azərbaycanın qlobal ticarət modelləri dəyişdikcə növbəti onillikdə daha böyük əhəmiyyət kəsb edəcək infrastruktur və nəqliyyat marşrutlarının üzərində yerləşdiyinin getdikcə daha çox qəbul edildiyini əks etdirirdi.
Tramp administrasiyasına yaxın dairələr, o cümlədən Vens kimi fiqurlar, məsələlərə daha çox praktik iqtisadi baxımdan yanaşmağa meyllidir. Onların xarici əlaqələri əsasən çıxış imkanları, mövqe tutma, investisiya imkanları və Amerika biznesi üçün dayaq nöqtələri yaratmaq üzərində qurulur. Azərbaycan bu yanaşmaya uyğundur, çünki bu tip siyasət üçün vacib olan üç elementi təqdim edir: Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında coğrafi keçid imkanı, infrastrukturun genişləndirilməsi üçün imkanlar və ideoloji qarşıdurmadan daha çox inkişaf yönümlü siyasət aparan hökumət. Bu amillərin birləşməsi Azərbaycanı siyasi qeyri-sabitliyin investorları çəkindirdiyi bir çox digər regionlarla müqayisədə əməkdaşlıq üçün daha əlverişli edir.
Bu səfər həm də ABŞ-ın rəqiblər həmin sahələrdə tam üstünlük əldə etməzdən əvvəl yenidənqurma və nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafına erkən mərhələdə qoşulmaq niyyətini açıq şəkildə göstərirdi. ABŞ siyasi rəhbərliyinin şəxsən iştirak etməsi adətən o deməkdir ki, Vaşinqton Avropa, Çin, Körfəz və ya regional aktorların həmin məkanın iqtisadi gələcəyini təkbaşına formalaşdırmasını istəmir. Bu, böyük dövlətlər üçün tipik davranışdır. İnkişaf mərhələsinin ilkin dövrlərində iştirak sonradan kimlərin fayda əldə edəcəyini çox vaxt müəyyən edir.
Vens özü ABŞ siyasətində sənaye rəqabətliliyi və iqtisadi millətçilik mövzularına xüsusi diqqət yetirən nəsli təmsil edir. Bu yanaşma təchizat zəncirlərinin təhlükəsizliyi, istehsal resursları, tranzit etibarlılığı və strateji infrastruktur məsələlərinə xüsusi önəm verir. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi onu bu dörd istiqamətin hamısı baxımından aktual edir. Bu baxımdan yanaşdıqda, bu əməkdaşlıq xeyriyyəçilik və ya diplomatik nəzakət deyil. Bu, mövqe tutmaqdır. Vaşinqton getdikcə Cənubi Qafqazı Mərkəzi Asiya, Türkiyə, Avropa və qeyri-sabit marşrutlardan asılılığı azaldan alternativ yolları əhatə edən daha geniş iqtisadi şahmat taxtasının bir hissəsi kimi görür.
İmzalanan sazişlər həm də Azərbaycanın artıq necə qəbul edildiyi barədə mühüm məqamı göstərir. Dövlətlər qeyri-sabit və ya etibarsız hesab edilərsə, bu səviyyədə iqtisadi əməkdaşlıq əldə etmirlər. Belə sazişlərin imzalanması Azərbaycanın müəyyən dərəcədə siyasi sabitlik, inzibati proqnozlaşdırıla bilənlik və strateji ciddilik təqdim etdiyi barədə formalaşmış qiymətləndirməni əks etdirir. İnvestorlar bu siqnalları izləyir. ABŞ-ın siyasi dəstəyi çox vaxt özəl kapitalın haraya yönələcəyinə qərar verərkən əlavə təminat rolunu oynayır.
Burada rəqabətli zaman faktoru da mövcuddur. ABŞ yaxşı anlayır ki, Avrasiya üzrə nəqliyyat dəhlizləri iyirmi il sonra deyil, məhz indi formalaşır. Tikinti mərhələsində təsir imkanları qazanan ölkələr sonrakı onilliklər ərzində bundan faydalanırlar. Gec qoşulanlar isə adətən başqalarının müəyyən etdiyi şərtlərlə iştirak etməli olurlar. Vensin səfəri göstərdi ki, Vaşinqton bu proseslərə sonradan deyil, məhz formalaşma mərhələsində qoşulmaq niyyətindədir.
Bu səfərin mahiyyəti əslində sadədir. Vaşinqton Azərbaycanı iqtisadi baxımdan əməkdaşlıq etməyə dəyər, təsir uğrunda rəqabət aparmağa layiq və ciddi regional tərəfdaş kimi qiymətləndirir. Bu, Azərbaycanın əvvəlki dövrlərdə daha çox münaqişə kontekstində müzakirə olunduğu yanaşmadan fərqlənir. Bu səviyyədə iqtisadi əməkdaşlıq isə diqqətin artıq fərqli kateqoriyaya keçdiyini göstərir.
- ABŞ Cənubi Qafqazda Azərbaycanın rolunu necə qiymətləndirir?
- ABŞ getdikcə Azərbaycanı Cənubi Qafqazda həlledici dövlətlərdən biri kimi görür, regionun gələcəyini xarici güclərin müəyyən etməsini gözləyən passiv aktor kimi deyil. Bu, mühüm dəyişiklikdir. Uzun illər ərzində ABŞ-da Cənubi Qafqazla bağlı müzakirələr əsasən vasitəçilik dili, münaqişənin idarə olunması modelləri və regional aktorların postsovet dövründən miras qalmış qeyri-sabitlik çərçivəsində hərəkət etdiyi fərziyyəsi ilə aparılırdı. Hazırda Azərbaycan daha konkret şəkildə qiymətləndirilir. O, hərbi gücə, enerji baxımından əhəmiyyətə, nəqliyyat baxımından strateji mövqeyə və hadisələri sadəcə qəbul edən deyil, onları formalaşdırmaq qabiliyyətinə malik kifayət qədər diplomatik intizama sahib dövlət kimi qəbul olunur.
Vaşinqton eyni zamanda Azərbaycanı Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirən Şərq-Qərb dəhlizinin mərkəzi ölkələrindən biri kimi görür. Bu, böyük əhəmiyyət daşıyır, çünki ABŞ-ın siyasət düşüncəsi getdikcə daha çox ticarət marşrutlarına, logistika dayanıqlılığına, infrastruktur təhlükəsizliyinə və alternativ tranzit yollarına fokuslanır. Azərbaycan bu xəritədə qiymətləndirildikdə onun əhəmiyyəti kəskin şəkildə artır. O, artıq yalnız mürəkkəb tarixə malik ölkə kimi deyil, malların, enerjinin, rəqəmsal infrastrukturun və strateji çıxış imkanlarının hərəkət etdiyi bir məkan kimi dəyərləndirilir. Bu isə Azərbaycanı Avrasiya ticarəti və uzunmüddətli iqtisadi mövqeləşmə ilə bağlı daha geniş müzakirələrin mərkəzinə gətirir.
Azərbaycanın qavranılmasında təhlükəsizlik ölçüsü də mühüm rol oynayır. ABŞ rəsmiləri adətən daxili sabitliyi qorumağı bacaran, bir-biri ilə rəqabətdə olan güclərlə paralel münasibətlər saxlayan və mürəkkəb regionda strateji iflic vəziyyətinə düşməyən dövlətlərə xüsusi diqqət yetirirlər. Azərbaycan İranla həmsərhəddir, Rusiyanın təsir dairəsində yerləşir, Türkiyə ilə sıx əməkdaşlıq edir, İsraillə münasibətlər saxlayır və eyni zamanda regional münaqişələrin nəticələri ilə işləməyə davam edir. Vaşinqtonda bütün bunları balansı pozmadan idarə edə bilən ölkə adətən ciddi aktor kimi qiymətləndirilir. Azərbaycan getdikcə bu təsvirə daha çox uyğun gəlir.
ABŞ həmçinin Azərbaycanı regionda təhlükəsizlik məsələləri ilə iqtisadi imkanları birləşdirə bilən azsaylı ölkələrdən biri kimi görür. Bu kombinasiya xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bəzi ölkələr siyasi və strateji baxımdan önəmlidir, lakin kommersiya imkanları məhduddur. Digərləri isə iqtisadi imkanlar təqdim edir, lakin geosiyasi çəkisi zəifdir. Azərbaycan isə hər iki xüsusiyyəti birləşdirir. Onun enerji rolu, nəqliyyat mövqeyi və infrastruktur ambisiyaları həm investorlar, həm də siyasətçilər üçün eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Bu isə ABŞ-ın marağını artırır, çünki münasibətlərə praktiki məzmun verir.
ABŞ-da Azərbaycanla bağlı yanaşma həm də Bakının uzun müddət ərzində səbir və hesablanmış şəkildə hərəkət edə bilməsi ilə formalaşır. Vaşinqton adətən coğrafiyanı düzgün anlayan və illüziyalarla deyil, reallıqlarla hərəkət edən ölkələrə hörmətlə yanaşır. Azərbaycan geniş şəkildə xarici siyasətini realizm üzərində quran dövlət kimi qəbul olunur. Onun ideoloji diplomatiya aparmaq lüksü yoxdur. O, suverenlik, çıxış imkanları, çəkindirmə və balans prinsipləri ilə düşünməyə məcburdur. Bu isə onu xüsusilə ritorikadan yorulmuş və real məhdudiyyətləri anlayan tərəfdaşlara üstünlük verən siyasətçilərin gözündə ciddi aktora çevirir.
Bununla yanaşı, ABŞ-da Azərbaycana baxışlar tam vahid deyil. Strateji və biznes dairələri çox vaxt Azərbaycanı daha müsbət qiymətləndirir, nəinki aktivist şəbəkələr və ya medianın bəzi hissələri. Siyasət mühitində Azərbaycanın enerji təchizatı, regional sabitlik və nəqliyyat inkişafındakı rolu daha çox qiymətləndirilir. Daha çox aktivizm və media təsiri altında olan mühitlərdə isə təsəvvürlər bəzən köhnə narrativlər, natamam münaqişə işıqlandırılması və lobbi təsirləri ilə formalaşır. Bu isə Azərbaycanın ABŞ-dakı imicinin hələ də kimin danışmasından və hansı institusional mühitdən çıxış etməsindən ciddi şəkildə asılı olduğunu göstərir.
Bununla belə, ümumi istiqamət aydındır. ABŞ getdikcə Azərbaycanı Cənubi Qafqazın gələcək formalaşmasında mühüm rol oynayan dövlət kimi görür. O, müharibədən sonrakı regional düzən, nəqliyyat və ticarət, enerji çıxışı, İran ətrafındakı balans və Avrasiya marşrutlarının gələcəkdə necə yenidən qurulacağı məsələlərində əhəmiyyət daşıyır. Bu isə Azərbaycanın əvvəlki dövrlərdə ABŞ müzakirələrində tutduğu mövqedən daha güclü və daha təsirli bir status deməkdir.
- Avropa İttifaqı və NATO ilə gərginlik fonunda Azərbaycan ABŞ üçün yeni strateji tərəfdaşa çevrilə bilərmi?
- Bəli, Azərbaycan ABŞ üçün daha mühüm strateji tərəfdaşa çevrilə bilər, xüsusilə Vaşinqtonun yalnız ideoloji uyğunluq deyil, praktik fayda təqdim edən dövlətlərə üstünlük verdiyi bir dövrdə. Azərbaycan bir neçə vacib elementi eyni anda özündə birləşdirir: enerji baxımından əhəmiyyət, nəqliyyat çıxış imkanları, İranla coğrafi yaxınlıq, Türkiyə və İsraillə işlək münasibətlər və mürəkkəb regionda intizamlı şəkildə hərəkət edə bilmə qabiliyyəti. Bu xüsusiyyətlərin belə bir kombinasiyası nadir hallarda rast gəlinir. Vaşinqtonda bu cür profil diqqət çəkir, çünki o, eyni vaxtda bir neçə Amerika marağına xidmət edir.
Tramp administrasiyası bu potensialı açıq şəkildə görürdü və onu daha konkret nəticələrə çevirməyə çalışdı. Trampın xarici siyasət üslubu həmişə görünən razılaşmalar, strateji çıxış imkanları, kommersiya fürsətləri və ABŞ gücü ilə biznesi üçün faydalı kimi təqdim edilə bilən münasibətlər üzərində qurulub. Azərbaycan bu yanaşmaya tam uyğun gəlirdi. O, ABŞ-ın müharibədən sonrakı Cənubi Qafqazda mövqeyini daha möhkəm şəkildə bərkitmək, nəqliyyat və iqtisadi layihələrə Amerika təsirini bağlamaq və həm regional sabitlik, həm də uzunmüddətli kommersiya üstünlükləri baxımından əsaslandırıla bilən münasibət qurmaq imkanı təqdim edirdi.
Bu ona görə vacibdir ki, ABŞ administrasiyası öz nüfuzunu razılaşmalar, nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, iqtisadi əməkdaşlıq və strateji iştirakla bağladıqda, bu münasibətlər seçki dövründən kənara çıxan maraqlar formalaşdırmağa başlayır. ABŞ-da xarici siyasət davamlılığı çox vaxt məhz bu şəkildə yaranır. Yeni administrasiya ifadə tərzini, tonu və ya prioritetləri dəyişə bilər, lakin ticarət, investisiya, təhlükəsizlik və geosiyasi çıxış baxımından faydalı hesab edilən razılaşmaları avtomatik olaraq ləğv etmir. Əgər Azərbaycan Vaşinqtonda etibarlılıq, strateji coğrafiya və iqtisadi imkanlarla əlaqələndirilməyə davam edərsə, bu münasibətlərin 2028-ci ildən sonrakı siyasi keçidlərdən sağ çıxmaq ehtimalı yüksək olacaq.
Trampa yaxın fiqurlar da vəzifədən getdikdən sonra belə bu prosesdə iştirak etməyə davam edə bilərlər. Bu, xüsusilə diplomatiya ilə biznes maraqlarının, nəqliyyat layihələrinin, infrastruktur planlaşdırmasının və siyasi imicin bir-birinə qarışdığı hallarda daha realdır. Keçmiş rəsmilər tez-tez məsləhətçilik fəaliyyəti, konsaltinq, investisiya şəbəkələri, hüquq praktikası, media və qeyri-rəsmi diplomatiya vasitəsilə təsir imkanlarını saxlayırlar. Münasibətlərin və iqtisadi əməkdaşlığın layihələr və kommersiya strukturları vasitəsilə genişləndiyi regionlarda bu cür qeyri-rəsmi kanallar mühüm rol oynaya bilər. Bu prosesin başlanmasına töhfə verən şəxslər adətən kommersiya mərhələsi başladıqdan sonra da bu sahədə qalmağa çalışırlar.
Gələcək administrasiyalar Azərbaycanla münasibətlərə Trampdan fərqli yanaşa bilər. Tramp üslubunda fəaliyyət göstərən komanda daha çox birbaşa və tranzaksion yanaşma tətbiq edir, konkret razılaşmaları və görünən nəticələri önə çəkir və ABŞ üçün qələbə kimi təqdim edilə bilən kommersiya baxımından cəlbedici razılaşmalara üstünlük verir. Digər administrasiya isə bürokratik proseslərə, müttəfiqlərlə koordinasiyaya, insan haqları məsələlərinə və Avropa ilə daha geniş institusional əməkdaşlığa daha çox diqqət yetirə bilər. Bu isə prosesin tempini yavaşlada və yanaşmanın tonunu dəyişə bilər. Lakin bu, əməkdaşlığın əsas səbəblərini aradan qaldırmır. Bu səbəblər qalır: ticarət marşrutları, regional balans, enerji çıxışı, İran amili və Cənubi Qafqazda yeni qeyri-sabitliyin qarşısının alınmasının əhəmiyyəti.
Bu münasibətlərin gələcəyi böyük ölçüdə Bakının ABŞ marağını nə dərəcədə effektiv şəkildə gücləndirə bilməsindən asılı olacaq. Azərbaycanın burada real təsir imkanı var. Əgər o, özünü sabit, kommersiya baxımından ciddi, strateji baxımdan faydalı və praktik əməkdaşlığa açıq tərəfdaş kimi təqdim etməyə davam edərsə, Vaşinqtondakı istənilən administrasiya üçün bu əməkdaşlığı əsaslandırmaq daha asan olacaq. Əgər Bakı investisiya cəlb edə, nəqliyyat əhəmiyyətini genişləndirə, enerji və infrastruktur əlaqələrini dərinləşdirə və intizamlı dövlət idarəçiliyi imicini qoruyub saxlaya bilsə, daha güclü tərəfdaşlıq üçün əsaslar avtomatik olaraq formalaşacaq. ABŞ siyasəti çox vaxt sübut olunmuş faydaya əsaslanır.
Azərbaycanın ABŞ-ın Avropadakı ənənəvi münasibətlərini və ya NATO daxilindəki tərəfdaşlıqlarını əvəz etməsi ehtimalı yüksək deyil və bunun üçün belə bir zərurət də yoxdur. Onun dəyəri başqa yerdədir: iqtisadi və geosiyasi baxımdan getdikcə daha əhəmiyyətli olan bir regionda ABŞ-a çıxış, təsir və sabitlik təmin etməyə kömək edə bilən güclü regional dövlət olmaqda. Bu isə onu ciddi tərəfdaşa çevirmək üçün kifayətdir. Mövcud şəraitdə bu ehtimal bir neçə il əvvəlkindən daha güclüdür və hər iki tərəf münasibətlərə simvolik yanaşma deyil, praktik məzmun verməyə davam etdiyi təqdirdə bu potensial qorunub saxlanacaq.
- İranda baş verən son hadisələrlə bağlı fikirlərinizi bölüşə bilərsinizmi? Sizcə, İrana müdaxilə həqiqətən Üçüncü Dünya müharibəsinin qarşısını alıbmı? Fikrinizcə, İran nüvə silahı əldə etməyə və qonşu ölkələrə müdaxilə etməyə yaxın idimi?
- İranda baş verən son hadisələr uzunmüddətli daxili və xarici təzyiqlər altında olan bir dövlətin vəziyyətini əks etdirir. İran sistemi eyni vaxtda iqtisadi çətinliklər, daxili narazılıq, rəhbərlikdə qeyri-müəyyənlik və regional təhlükəsizlik strategiyasının uzunmüddətli nəticələri ilə üzləşir. İran onilliklər ərzində təsirini proksi şəbəkələr, raket proqramları və nüvə eşik (threshold) qabiliyyəti vasitəsilə gücləndirməyə çalışıb, çünki bu alətləri ənənəvi hərbi imkanlarının məhdudiyyətlərini kompensasiya etmək vasitəsi kimi görür. İranın davranışını anlamaq üçün onun rəhbərliyinin təhlükəsizliyi tarixən müvəqqəti deyil, daimi vəziyyət kimi qəbul etdiyini başa düşmək vacibdir. Bu yanaşma onun bir çox strateji qərarlarını formalaşdırır.
Son hərbi təzyiqlərin daha geniş müharibənin qarşısını alıb-almaması sualına cavab, “qarşısını alma” anlayışının necə izah edilməsindən asılıdır. İranın strateji doktrinası uzun müddətdir ki, daha güclü rəqiblərlə birbaşa qarşıdurmadan qaçaraq proksi qüvvələr vasitəsilə eskalasiyaya əsaslanır. İranın imkanlarına təzyiq göstərilməsi qısa müddətdə onun fəaliyyət imkanlarını məhdudlaşdıra bilər – resursları azaltmaq, infrastrukturu zəiflətmək və rəhbərliyi daxili məsələlərə fokuslanmağa məcbur etmək yolu ilə. Lakin İran tarixən uzunmüddətli ambisiyalarından imtina etmir, əksinə uyğunlaşır. İranın strateji mədəniyyəti davamlılıq, səbir və uğursuzluqlardan sonra tədricən bərpa prinsiplərinə əsaslanır. Buna görə də “qarşısının alınması” barədə hər hansı müzakirə İranın uzunmüddətli yanaşmasını nəzərə almalıdır və hadisələri qəti həll kimi qiymətləndirməməlidir.
İranın nüvə proqramı uzun müddətdir ki, mütəxəssislərin “eşik vəziyyəti” adlandırdığı çərçivədə fəaliyyət göstərir. Bu, silahlaşdırmaya keçid üçün texniki imkanların saxlanılması, lakin son siyasi qərarın verilməməsi deməkdir. Bu yanaşma İranın açıq şəkildə nüvə dövləti elan olunmasının yaratdığı ağır nəticələrə məruz qalmadan müəyyən təsir rıçaqları əldə etməsinə imkan verir. Texniki inkişaf illər ərzində İranın siyasi qərar verildiyi halda silahlaşdırmaya keçid üçün lazım olan vaxtı nəzəri olaraq qısaldıb. Bu yaxınlıq artıq İranın təsirinə şübhə ilə yanaşan regional dövlətlər arasında narahatlığı artırıb.
Regional müdaxilə İranın strateji davranışının uzun müddətdir əsas komponentlərindən biridir. Livan, Suriya, İraq və Yəməndə formalaşmış dəstək şəbəkələri İranın təsirini dolayı yolla genişləndirmək strategiyasının tərkib hissəsidir. Bu şəbəkələr birbaşa dövlətlərarası müharibə riskinə girmədən təsir imkanları yaradır. Qonşu ölkələr üçün narahatlıq yalnız nüvə proqramı ilə məhdudlaşmır. Bu, eyni zamanda raket Hadisənin gedişatını izləmək üçün ain.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
