Dünyada həm dəri ilə təmas zamanı, həm də qida kimi qəbul edildikdə insan üçün təhlükə yaradan çoxlu zəhərli bitki və ağac mövcuddur. Lakin “ölüm alması” kimi tanınan mançinella ağacı ən təhlükəli ağac kimi Ginnesin Rekordlar Kitabına düşüb. Bu ağacın niyə bu qədər təhlükəli olduğunu, hansı xüsusiyyətlərinin risk yaratdığını və insanların mançinella ilə təmasdan necə yayınmağa çalışdıqlarını nəzərdən keçirək.
Mançinella (Hippomane mancinella) haqlı olaraq dünyanın ən zəhərli ağaclarından biri sayılır. Onun “ölüm alması” ləqəbi zahirən adi almaya bənzəyən meyvələri ilə bağlıdır. Lakin bu meyvələrdən hətta az miqdarda istifadə belə ölümcül nəticələrə səbəb ola bilər. Bu ekzotik bitki tropik və subtropik zonalarda yayılıb; ən çox Karib adalarında, Mərkəzi və Cənubi Amerikada, eləcə də Floridada rast gəlinir. Ağac qumlu torpaqları sevir və tez-tez sahil zolaqlarında bitir. Onun kök sistemi qumun eroziyasının qarşısını almağa kömək edir və sahil ekosisteminin sabitliyində mühüm rol oynayır.
Mançinella həmişəyaşıl ağacdır və hündürlüyü 15 metrə qədər çata bilər. Gövdə qabığı boz-qəhvəyi rəngdədir və zahirən hamardır. Yarpaqları oval formalı, parlaq və açıq yaşıl rəngdədir. Çiçəkləri xırda, ağımtıl və demək olar ki, nəzərə çarpmır, yalnız çiçəkləmə dövründə seçilir. Ən təhlükəli hissəsi isə kiçik, yaşıl-sarı rəngli, miniatür almaya bənzəyən meyvələridir.
Mançinellanın təhlükəsi onun bütün hissələrinin güclü toksinlər ehtiva etməsi ilə bağlıdır. Əsas təhlükə mənbəyi ağacın südəbənzər şirəsidir; bu maye güclü qıcıqlandırıcı maddələrdən ibarətdir. Ağacın ən zəhərli komponentləri forbol birləşmələridir. Bu üzvi maddələr dəriyə, selikli qişalara və gözlərə güclü təsir göstərərək ciddi qıcıqlanma yaradır. Südəbənzər şirə dəriyə düşdükdə kimyəvi yanığı xatırladan ağır zədələnmələr əmələ gətirir. Şirənin tərkibində olan hippoman turşusu isə tənəffüs yollarına düşdükdə və ya qida ilə orqanizmə daxil olduqda xüsusilə təhlükəlidir.
Ağacla birbaşa təmas yanıq, qabarcıq və iltihab yarada bilər. Qabıq və ya yarpaqlara qısa müddətli toxunuş belə allergik reaksiyaya səbəb ola bilər. Meyvənin az miqdarda qəbulu belə güclü zəhərlənmə yaradır: qusma, qarın ağrısı, boğazın şişməsi, hətta tənəffüsün dayanması mümkündür. Mançinella budaqları yandırıldıqda yaranan tüstü də zəhərlidir. Bu buxarların inhalyasiyası tənəffüs yollarının və gözlərin selikli qişalarını zədələyə bilər. İspan dilində mançinella “manzanilla de la muerte”, yəni “kiçik ölüm alması” adlanır. Maya və Amerikanın digər yerli xalqları mançinellanın südəbənzər şirəsini ox uclarına sürtərək zəhər kimi istifadə edirdilər ki, bu da silahı son dərəcə ölümcül edirdi. Bu gün mançinella bitən bir çox çimərliklərdə ağaclar qırmızı xaç işarələri və ya xəbərdarlıq lövhələri ilə işarələnir. Yağış zamanı mançinella ağacının altında sığınmaq təhlükəlidir, çünki yağış suyu zəhərli şirəni yuyaraq dəridə yanıq yarada bilər.
Təhlükəli olmasına baxmayaraq, mançinellanın müəyyən faydalı xüsusiyyətləri də mövcuddur. Emal olunduqdan sonra onun oduncağından mebel istehsalında istifadə edilir; ağac möhkəmliyi və gözəl teksturası ilə qiymətləndirilir. Bundan əlavə, kök sistemi qumlu sahillərin eroziyasının qarşısını alaraq torpağı sabitləşdirir və sahil ekosisteminin qorunmasına xidmət edir. Mançinella planetin ən maraqlı və eyni zamanda, hiyləgər bitkilərindən biridir. Bu ağac təbiətin həm cazibədar, həm də təhlükəli ola biləcəyini aydın şəkildə nümayiş etdirir. İnsanlar onunla təmasdan yayınmağı öyrənsələr də, mançinella ekosistemin mühüm hissəsi olaraq qalır. Karib hövzəsində və ya Mərkəzi Amerikada olarkən unutmaq olmaz ki, hər gözəl meyvə təhlükəsiz deyil və “ölüm alması” bunun ən parlaq nümunələrindən biridir.
Hazırladı:
S.ELAY
XQ
