Mərkəzi Bank faiz dəhlizinin parametrləri ilə bağlı növbəti qərarını açıqlayıb. Bankın İdarə Heyətinin qərarı ilə faiz dəhlizinin parametrləri dəyişməz saxlanılıb. Bu barədə qərar qəbul olunarkən faktiki və proqnozlaşdırılan inflyasiyanın hədəf intervalı (4±2%) ilə uzlaşması, yaxın regionda artan geosiyasi gərginliklərin yaratdığı risklər, qlobal və daxili maliyyə bazarlarındakı mövcud vəziyyət, daxili makroiqtisadi meyillər, eləcə də pul siyasəti qərarlarının real sektora ötürücülüyünün xüsusiyyətləri əsas götürülüb.
Hazırda illik inflyasiya hədəf daxilindədir. 2026-cı ilin fevralında 12 aylıq inflyasiya 5.7% təşkil edib. İllik qiymət artımı qida məhsulları, alkoqollu içkilər və tütün məmulatları üzrə 6.8%, ödənişli xidmətlər üzrə 5.7%, qeyri-qida məhsulları üzrə isə 3.7% təşkil edib. İllik baza inflyasiya 5.6% olub. Müşahidə olunan inflyasiya, əsasən xarici mənşəli xərc amillərinin təsiri altında formalaşır.
Cari ilin ötən dövründə valyuta bazarında vəziyyət stabil olaraq qalıb. 2026-cı ilin yanvar-fevral aylarında mübadilə şöbələri tərəfindən nağd xarici valyutanın alışı satışını 51 mln. ABŞ dolları üstələyib. Rezident fiziki şəxslərin əmanətlərinin dollarlaşma səviyyəsinin son 12 ayda 2.8 faiz bəndi azalaraq 2026-cı ilin fevralında 27.7%-ə enməsi məzənnə ilə bağlı gözləntilərin nikbin olduğunu göstərir. Bu şəraitdə 2026-cı ilin I rübündə Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları 1.2% artaraq 11.7 mlrd. ABŞ dollarına çatıb.
Valyuta bazarında tarazlığın əsas amili olan xarici sektor göstəriciləri əlverişli olaraq qalır. Gömrük statistikasına əsasən, 2026-cı ilin yanvar-fevral aylarında ölkənin xarici ticarətində 1.1 mlrd. ABŞ dolları məbləğində müsbət saldo qeydə alınıb. Mərkəzi Bankın 2026 və 2027-ci illərin sonuna cari əməliyyatlar hesabının profisitli olacağı ilə bağlı proqnozu dəyişməz qalır. Son vaxtlar əsas ixrac məhsulları üzrə qiymətlərin yüksəlməsi cari əməliyyatlar hesabı profisitinin artma istiqamətində dəyişmə ehtimalı yaradır.
Pul siyasəti alətləri maliyyə bazarlarında gedən proseslər və bank sisteminin likvidlik mövqeyi nəzərə alınmaqla tətbiq edilir. Təminatsız pul bazarında faizlər Mərkəzi Bankın faiz dəhlizi daxilində, uçot dərəcəsinə yaxın hərəkət edir. Faiz dəhlizi parametrlərinin azaldılması ilə bağlı son qərar AZIR-in azalması ilə müşayiət olunub. Belə ki, AZIR indeksinin orta günlük səviyyəsi 2026-cı ilin yanvarında 6.70% olduğu halda, bu göstərici fevralda 6.54%-ə, martda isə 6.47%-ə enib. Ötən iclasdan bəri gəlirlilik əyrisində və Mərkəzi Bankın notları üzrə gəlirlilikdə də azalmalar baş verib. Mərkəzi Bank, əsasən 1 həftəlik açıq bazar əməliyyatları ilə pul siyasətindən kənar amillərin AZIR-ə təsirini minimallaşdırıb.
Baza ssenariyə əsasən, 2026-cı ilin və 2027-ci ilin sonuna illik inflyasiyanın hədəf daxilində olacağı proqnozu dəyişməz qalır. Son meyillərin təhlili 2026-cı ilə inflyasiya proqnozunun artma istiqamətində dəyişdirilməsi ehtimalının olduğunu göstərir.
Bunlarla yanaşı, inflyasiya riskləri balansına artırıcı təsir göstərə bilən amillərin aktivləşməsi müşahidə olunur. Regionda gərginliyin kəskin fazaya keçməsi qlobal əmtəə və maliyyə bazarlarında qiymət və indekslərin dəyişkənliyini yüksəltməkdədir. Bu şəraitdə əsas xarici risk idxal qiymətlərinin daxili inflyasiyaya ötürülməsi ilə bağlıdır. Belə ki, qlobal neft-qaz təchizat zəncirlərində pozuntuların yaranması, enerji məhsullarının qiymətinin artımı və logistika xərclərinin yüksəlməsi ticarət tərəfdaşlarında inflyasiyanın artımına səbəb ola bilər. İdxal qiymətlərinin daxili inflyasiyaya ötürülməsi riski ticarət tərəfdaşlarında inflyasiya prosesləri ilə yanaşı, nominal effektiv məzənnənin dinamikasından da asılı olacaqdır. Daxili risk faktorları arasında təklif – xərc amilləri mühüm olaraq qalır.
Faiz dəhlizinin parametrləri ilə bağlı növbəti qərar bu ilin may ayında proqnoz və faktiki inflyasiyanın istiqaməti, habelə makroiqtisadi təhlillərin yenilənmiş nəticələri əsasında veriləcək. Mərkəzi Bank bundan sonra da qiymət sabitliyini təmin etmək üçün sərəncamındakı bütün vasitələrdən istifadə edəcək. İnflyasiya proqnozunun hədəfdən çıxması riski yarandığı təqdirdə adekvat siyasət addımları atılacaqdır.
ABŞ və İran arasında atəşkəs elan edildikdən sonra neft qiymətləri kəskin şəkildə aşağı düşüb. "Brent" markalı neftin qiyməti mart ayının sonundan bəri ilk dəfə olaraq bir barel üçün 94 dollardan aşağı enib. Qeyd edək ki, fevralın 28-də ABŞ və İsrail İrana qarşı hərbi əməliyyatlara başlayıb. Zərbələr ölkənin ən böyük şəhərlərinə, o cümlədən Tehrana endirilib. Ağ Ev hücumu İslam Respublikasından qaynaqlanan raket və nüvə təhdidləri ilə əsaslandırıb. İrana endirilən zərbələr nəticəsində ölkənin ali rəhbəri ayətullah Əli Xamenei və rəhbərliyin bəzi digər əsas fiqurları həlak olub. İranın İnqilab Keşikçiləri Korpusu İsrailə qarşı genişmiqyaslı cavab əməliyyatı həyata keçirdiyini bəyan edib. İran eyni zamanda ballistik raketlər, qanadlı raketlər və pilotsuz uçuş aparatları ilə ABŞ-nin Bəhreyn, İordaniya, İraq, Qətər, Küveyt, BƏƏ, Oman, Səudiyyə Ərəbistanı və Suriyadakı obyektlərini hədəfə alır. Münaqişə nəticəsində regionun enerji infrastrukturu və dəniz nəqliyyatı da ciddi risk altına düşüb. Hörmüz boğazı ətrafında təhlükəsizlik gərginliyi səbəbindən dünya bazarında neft qiymətləri kəskin artıb. İran Hörmüz boğazına nəzarəti tam şəkildə özündə saxlayaraq sadəcə lazım bildiyi gəmilərin boğazdan keçməsinə icazə verir.
Son illərdə qlobal iqtisadiyyatda müşahidə olunan dalğalanmalar fonunda neftin qiyməti yenidən diqqət mərkəzinə çevrilib. Enerji bazarındakı dəyişikliklər təkcə neft ixrac edən ölkələrin gəlirlərinə deyil, həm də gündəlik həyatımızda hiss etdiyimiz inflyasiyaya birbaşa təsir göstərir. Bəs neftin qiyməti ilə inflyasiya arasında hansı əlaqə mövcuddur?
İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, neft iqtisadiyyatın “qan dövranı” rolunu oynayır. Nəqliyyat, sənaye, kənd təsərrüfatı və xidmət sahələrinin böyük hissəsi birbaşa və ya dolayı şəkildə enerji resurslarından asılıdır. Bu səbəbdən neft qiymətlərində baş verən hər hansı dəyişiklik domino effekti yaradaraq digər sahələrə ötürülür.
Neft qiymətlərinin artması ən əvvəl enerji məhsullarının bahalaşmasına səbəb olur. Benzin və dizel yanacağının qiymətindəki artım isə dərhal istehlakçıların xərclərində hiss olunur. Bu, inflyasiyanın birbaşa komponentidir. Lakin təsir bununla məhdudlaşmır. Yanacaq qiymətlərinin yüksəlməsi daşınma xərclərini artırır, nəticədə ərzaqdan tutmuş sənaye mallarına qədər demək olar ki, bütün məhsulların maya dəyəri yüksəlir. Şirkətlər bu xərcləri kompensasiya etmək üçün satış qiymətlərini artırır və beləliklə, inflyasiya genişlənir.
Digər mühüm amil gözləntilərlə bağlıdır. Əgər bazar iştirakçıları neft qiymətlərinin uzun müddət yüksək qalacağını düşünürlərsə, bu, onların davranışına təsir edir. İşçilər daha yüksək əmək haqqı tələb edir, sahibkarlar isə gələcək riskləri nəzərə alaraq qiymətləri əvvəlcədən artırmağa meylli olurlar. Bu isə inflyasiyanın daha da sürətlənməsinə gətirib çıxarır.
Neft idxal edən ölkələr üçün vəziyyət daha həssasdır. Belə ölkələrdə neftin bahalaşması idxal xərclərini artırır, milli valyutanın zəifləməsinə səbəb ola bilər. Nəticədə xaricdən gətirilən məhsullar daha baha başa gəlir və bu da əlavə inflyasiya təzyiqi yaradır.
Azərbaycan kimi neft ixrac edən ölkələrdə isə fərqli bir dinamika müşahidə olunur. 2026-cı ilin dövlət büdcəsində neftin bir barelinin qiyməti 65 dollar nəzərdə tutulub. Amma neft bundan 50% bahadır – 94 dollardır. Neft qiymətlərinin yüksəlməsi dövlət gəlirlərini artırır və iqtisadiyyata daha çox vəsait daxil olur. Bu, daxili tələbin artmasına səbəb olur. Tələbin genişlənməsi isə qiymətlərin yüksəlməsi ilə nəticələnə bilər. Yəni, bu halda inflyasiya daha çox tələb yönümlü xarakter daşıyır.
Bununla belə, qeyd etmək vacibdir ki, neft qiymətləri inflyasiyanın yeganə müəyyənedicisi deyil. Mərkəzi bankların pul-kredit siyasəti, dövlətin fiskal addımları və iqtisadiyyatın struktur xüsusiyyətləri də bu prosesdə mühüm rol oynayır. Düzgün idarəetmə və balanslaşdırılmış iqtisadi siyasət neft qiymətlərindən qaynaqlanan inflyasiya təzyiqlərini müəyyən qədər yumşalda bilər.
Nəticə etibarilə, neftin qiyməti ilə inflyasiya arasında sıx və çoxşaxəli əlaqə mövcuddur. Qlobal enerji bazarındakı dəyişikliklər təkcə makroiqtisadi göstəricilərdə deyil, həm də vətəndaşların gündəlik həyatında öz əksini tapır. Bu səbəbdən neft qiymətlərinin dinamikası həm iqtisadçılar, həm də geniş ictimaiyyət üçün daim aktual mövzu olaraq qalır.
Mahir Həmzəoğlu
