Danışıqların arxasındakı müharibə
Fevralın 28-də ABŞ və İsrail ali lider Əli Xameneinin ölümünə səbəb olan ölümcül koordinasiyalı hücumlar həyata keçiriblər və İranın hərbi və nüvə infrastrukturuna zərbələr endiriblər. İran mediası və ABŞ-da yerləşən İnsan Haqları Fəalları Xəbər Agentliyinin (HRANA) məlumatına görə, İranda beş həftə ərzində 3000-dən çox insan öldürülüb.
Tehran buna cavab olaraq qlobal neft və qazın təxminən beşdə birinin keçdiyi Hörmüz boğazını bağladı və bu da enerji qiymətlərinin kəskin şəkildə artmasına və dünya miqyasında ticarətin pozulmasına səbəb oldu.
8 apreldə ABŞ və İran Pakistanın vasitəçiliyi ilə iki həftəlik atəşkəs barədə razılığa gəldilər. Atəşkəsin aprelin 22-də başa çatacağı gözlənilir.
Pakistanın gözlənilməz baş rolu
Pakistanın vasitəçi kimi dəyəri qeyri-adi dərəcədə geniş diplomatik şəbəkəyə əsaslanır.
İran 1947-ci ildə müstəqillik qazandıqdan sonra Pakistanı tanıyan ilk ölkə olub. İki qonşu ölkənin 900 kilometrlik (560 mil) sərhədi və dərin tarixi, mədəni və dini əlaqələri var. Pakistan həmçinin 20 milyondan çox şiə müsəlmanına ev sahibliyi edir: İrandan sonra dünyada ikinci ən böyük əhali.
İslamabad Vaşinqton, Ər-Riyad və Pekin ilə güclü əlaqələr qurub.
Pakistanın xarici işlər naziri İshaq Dar martın sonunda Pekinə səfər edərək Vanq Yi ilə danışıqlar aparıb. Vanq Yi İslamabadın vasitəçilik səylərini "bütün tərəflərin ortaq maraqlarına uyğun" adlandıraraq dəstəkləyib.
Tramp özü AFP-yə bildirib ki, Çin İranı danışıqlar masasına gətirməyə kömək edib və bu iddia Pakistan rəsmiləri tərəfindən də dəstəklənib.
Danışıqlarla tanış olan yüksək vəzifəli Pakistan rəsmisi anonimlik şərti ilə AFP-yə bildirib ki, "Atəşkəs gecəsi ümidlər azalırdı, amma Çin müdaxilə etdi və İranı ilkin atəşkəsə razı salmağa inandırdı".
Masanın üstündə nə var?
İki tərəf arasındakı boşluq hələ də böyükdür.
Vaşinqtonun bildirilən 15 bəndlik təklifi İranın zənginləşdirilmiş uranı və Hörmüz boğazının yenidən açılması ilə bağlıdır. Tehran boğaz üzərində nəzarəti, boğazdan keçən gəmilər üçün rüsumları, bütün regional hərbi əməliyyatlara son qoyulmasını və bütün sanksiyaların ləğvini tələb edən 10 bəndlik planla buna cavab verib.
Livan da əsas problem nöqtəsidir. İsrail atəşkəs qüvvəyə mindikdən sonra Hizbullahı hədəf alan ölkədəki hücumlarını davam etdirdi. İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu Baş nazir Şehbaz Şərifin atəşkəsin Livanı da əhatə etdiyi iddiasını rədd etdi.
ABŞ vitse-prezidenti JD Vance daha yumşaq bir tonda danışaraq, İranın Livanın da daxil ediləcəyi ilə bağlı "qanuni bir anlaşılmazlıq" ola biləcəyini söylədi.
