Bakı.Trend:
Tarixi abidələr niyə zədələnir, necə bərpa edilir -İçərişəhərdən dünya təcrübəsinə baxış
Tarixi qala divarlarında baş verən qismən dağılma halları ilkbaxışda fövqəladə və narahatedici hadisə kimi qəbul olunsa da, bucür proseslər dünya təcrübəsində geniş yayılmış və elmi baxımdanizah olunan bir reallıqdır. Açıq hava şəraitində yerləşən müdafiətikililəri əsrlər boyu iqlim faktorlarının, geoloji proseslərin vəzamanın təsiri altında tədricən aşınır. Bu baxımdan İçərişəhərdəqeydə alınan son hadisə də ümumi tendensiyanın lokal təzahürü kimiqiymətləndirilməlidir.
İçərişəhər qala divarlarında baş verən proseslərinmahiyyəti
İçərişəhər ərazisində qala divarının bir hissəsində baş vermişqismən dağılma ilə bağlı təqdim olunan rəsmi məlumat göstərir ki,hadisənin əsas səbəbi son günlərdə müşahidə olunan intensivyağıntılar nəticəsində yaranmış rütubət və təbii eroziyaprosesləridir. Bu isə tarixi daş konstruksiyalar üçün xarakterikolan fiziki-kimyəvi dəyişikliklərin nəticəsidir. Rütubətin artmasıdaş materialların daxilində mikroçatların genişlənməsinə,strukturun zəifləməsinə və nəticədə müəyyən hissələrindeformasiyasına gətirib çıxarır.
Bu kontekstdə xüsusi vurğulanmalı məqam ondan ibarətdir ki,aşınma halları ümumi konstruksiyanın bütövlükdə zəifləməsi kimideyil, konkret sahənin texniki xüsusiyyətləri ilə bağlı lokalproses kimi qiymətləndirilməlidir. Xüsusilə əvvəllər restavrasiyamüdaxiləsi aparılmamış hissələr bu cür təsirlərə daha həssas olurvə növbəti mərhələlərdə prioritet sahələr kimimüəyyənləşdirilir.
Dünya təcrübəsi – oxşar hadisələr vəyanaşmalar
Tarixi qala divarlarının və antik konstruksiyaların qisməndağılması halları Avropa və Asiyanın müxtəlif regionlarındamütəmadi olaraq müşahidə edilir. Məsələn, Çində Böyük Çin səddininbəzi hissələri külək eroziyası, yağıntılar və temperaturdəyişiklikləri nəticəsində ciddi aşınmaya məruz qalıb. Eyni zamandaRomadakı Kolizey zəlzələlər və atmosfer təsirləri səbəbindən qisməndağılmış, lakin konservasiya yanaşması ilə qorunubsaxlanılmışdır.
Avropada da oxşar proseslər müşahidə olunur. İtaliyada MuroTorto kimi qala divarlarında torpaq hərəkətləri və geolojifaktorlar nəticəsində deformasiya halları qeydə alınıb. FransanınAvinyon şəhər divarları və Polşanın Krakov Köhnə Şəhər divarlarıkimi tarixi müdafiə sistemlərində də iqlim və rütubət faktorlarınıntəsiri ilə mütəmadi bərpa və konservasiya işləri aparılır.
Bu nümunələr göstərir ki, tarixi abidələrin qismən zədələnməsiistisna hal deyil, əksinə, uzunmüddətli təbii proseslərin qaçılmaznəticəsidir. Əsas məsələ bu proseslərin necə idarə olunmasıdır.
Beynəlxalq standart yanaşma
Tarixi abidələrin bərpası adi tikinti prinsiplərinə əsaslanmırvə burada əsas prioritet sürət deyil, orijinallığın qorunmasıdır.Buna görə də hər hansı müdaxilə əvvəlcə texniki araşdırmalar,material analizləri və struktur dayanıqlılığının qiymətləndirilməsiilə başlayır. İstifadə olunan materialların tarixi uyğunluğu xüsusidiqqət mərkəzində saxlanılır və hər bir addım uzunmüddətliperspektiv nəzərə alınaraq planlaşdırılır.
Beynəlxalq praktikada bu tip abidələrin eyni vaxtda tam bərpasıtətbiq edilmir, əksinə, mərhələli konservasiya modeli üstünlüktəşkil edir. Bu modelə əsasən, daha riskli və zədələnmiş sahələrprioritet kimi seçilir və bərpa prosesi ardıcıl şəkildə həyatakeçirilir. Bu yanaşma həm tarixi autentikliyin qorunmasına, həm dəstruktur dayanıqlığının təmin edilməsinə xidmət edir.
Bərpa siyasəti
İçərişəhərdə də qala divarları üzrə aparılan işlər məhz bubeynəlxalq prinsiplərə uyğun şəkildə həyata keçirilir. Bərpa vəkonservasiya prosesi prioritet sahələr üzrə ardıcıllıq qorunur.Aşınma baş verən hissələrin əvvəlki mərhələlərdə müdaxilə olunmayanzonalara aid olması həmin sahələrin növbəti mərhələdə ön planaçıxmasını şərtləndirir.
Bu proses qısa müddətli kosmetik düzəlişlərə deyil, uzunmüddətliqoruma strategiyasına əsaslanır və davamlı monitorinq ilə müşayiətolunur. Hər hansı zədələnmə ümumi vəziyyətin göstəricisi kimideyil, konkret sahənin texniki xüsusiyyətləri çərçivəsindəqiymətləndirilir.
Monitorinq mexanizmləri
Müasir dövrdə tarixi abidələrin qorunması yalnız bərpa işləriilə məhdudlaşmır. Bu proses davamlı monitorinq və müntəzəmqiymətləndirmə ilə müşayiət olunur. Hər hansı aşınma və yazədələnmə halı dərhal qeydə alınır və müvafiq tədbirlərgörülür.
Bu mexanizm risklərin erkən mərhələdə aşkarlanmasına və dahaböyük zədələrin qarşısının alınmasına imkan yaradır. İçərişəhərdəhəyata keçirilən operativ tədbirlər də məhz bu sistemin effektivişlədiyini göstərir.
Nəticə
İçərişəhər qala divarında baş verən qismən dağılma hadisəsiqlobal kontekstdə baxıldıqda təbii və gözlənilən bir prosesin lokaltəzahürüdür. Dünya təcrübəsi sübut edir ki, bu cür hallar tariximüdafiə tikililəri üçün xarakterikdir və əsas məsələ onların düzgünidarə olunmasıdır.
Qoruq İdarəsi tərəfindən tətbiq olunan operativ konservasiyatədbirləri, mərhələli bərpa strategiyası və beynəlxalq standartlarauyğun yanaşma göstərir ki, proses nəzarət altındadır və elmiəsaslara söykənir. Bu yanaşma abidənin tarixi autentikliyininqorunmasına və uzunmüddətli dayanıqlığının təmin edilməsinə xidmətedir.
Beləliklə, mədəni irs obyektlərinin qorunması birdəfəlikmüdaxilə ilə yekunlaşan proses deyil. Bu, davamlı, çoxmərhələli vəelmi əsaslı yanaşma tələb edən uzunmüddətli bir fəaliyyətdir vəİçərişəhərdə həyata keçirilən işlər bu prinsiplərin praktiktətbiqinin bariz nümunəsidir.
