Son illərin hadisələri bir daha təsdiqləyir ki, dünya liderlərinin son ana qədər görməzdən gəldiyi bir həqiqət var: müharibəyə girmək asandır, ondan çıxmaq isə demək olar ki, mümkünsüzdür. Bu səhvin qiyməti həmişə həddindən artıq ağır olur və onun əvəzini ödəmək qaçılmazdır. XXI əsrin tarixi artıq iki aydın nümunə təqdim edib: Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi və ABŞ və onun müttəfiqlərinin İrana qarşı hərbi kampaniyası. Hər iki halda söhbət sadəcə münaqişədən yox, milyonlarla insanın bədəlini ödədiyi strateji səhvlərdən gedir.
Kontekstlər fərqli olsa da, bu müharibələrin əsasında eyni amillər dayanır: özünə həddindən artıq güvən, gücün şişirdilməsi və beynəlxalq hüququn şüurlu şəkildə nəzərə alınmaması. Qaydalar mane olanda, onlar pozulur. Cəza olmayanda isə bu, normaya çevrilir.
Beynəlxalq hüquq baxımından bu müharibələrin hər ikisi onun pozulmasıdır. Onların heç biri BMT Təhlükəsizlik Şurasının sanksiyasını almayıb. Lakin problem daha dərindir: müharibədən sonrakı dünya nizamının memarları onu çoxdan seçmə tətbiq alətinə çeviriblər. Veto hüququna malik olan ABŞ və Rusiya faktiki olaraq özlərini formal olaraq qorumağa borclu olduqları sistemdən üstün mövqeyə qoyublar. Güclülərə qarşı işləməyən hüquq artıq hüquq deyil, sadəcə dekorasiyadır.
Bu, normadan kənar hal deyil, əksinə, son onilliklərin normasıdır. Soyuq müharibə göstərdi ki, beynəlxalq hüququ ciddi nəticələr olmadan pozmaq mümkündür. SSRİ-nin dağılmasından sonra belə bir illüziya yarandı ki, qaydalar nəhayət işləyəcək. Lakin bu baş vermədi. Rusiya yalnız hüquqi varis statusunu deyil, həm də Sovet İttifaqının siyasi məntiqini miras aldı. ABŞ isə öz maraqlarına uyğun gəldikdə güc tətbiq etmək praktikasından imtina etmədi. Dövrlər dəyişdi, amma güc məntiqi dəyişmədi.
Məhz buna görə də bugünkü dünya nizamı getdikcə daha çox bir illüziya təsiri bağışlayır. Formal olaraq qaydalar mövcuddur, lakin faktiki olaraq yalnız bir prinsip işləyir – güc balansı. Dünya artıq tənzimlənmir, sadəcə tarazlıq üzərində dayanır.
Hər iki müharibə eyni illüziya ilə başladı – sürətli qələbə. Rusiyanın Ukraynada “blitskriq” planı iflasa uğradı və uzun, yorucu müharibəyə çevrildi. Müharibənin beşinci ili artıq strategiya deyil, çıxış yolu olmayan bir dalandır. Blitskriq həmişə rəqibin səhvinə hesablanır, lakin çox vaxt öz səhvlərini üzə çıxarır.
ABŞ da İranla qarşıdurmada eyni məntiqi təkrarladı. Tehrandakı sistemi tez bir zamanda sarsıtmaq hesabı özünü doğrultmadı. Rejim davam gətirdi, əsas hərbi imkanlar məhv edilmədi, strateji məqsədlərə nail olunmadı. Üstəlik, nəticələr qlobal oldu: Hörmüz boğazının bağlanması dünya iqtisadiyyatına zərbə vurdu, enerji daşıyıcılarının qiymətinin artması isə siyasi qərarın birbaşa nəticəsinə çevrildi. Müasir müharibələr demək olar ki, heç vaxt lokal qalmır, lakin onları başlayanlar hələ də sanki bu mümkündürmüş kimi davranırlar.
Ölkə daxilində isə bu qərarların qiyməti qaçılmaz sərtliklə üzə çıxır. Rusiyada bu, rəsmi mənzərə ilə reallıq arasındakı uçurumun artmasıdır. ABŞ-da isə bu, seçki dövrü fonunda güclənəcək siyasi təzyiqdir və bunu bu ilin noyabrında keçiriləcək Konqresə aralıq seçkilər zamanı daha aydın görmək mümkün olacaq. Müharibə xarici əməliyyat kimi başlaya bilər, lakin həmişə daxili böhranla bitir.
Hətta müttəfiqlər də reaksiya verməyə başlayır. Siyasi itkilər və artan inamsızlıq göstərir ki, seçicilər artıq ritorikanı deyil, nəticələri qiymətləndirir. Dəstək xərclərin başladığı yerdə bitir. Bu baxımdan Macarıstanda Viktor Orban nümunəsi xüsusilə diqqət çəkicidir: seçkilər ərəfəsində ABŞ-ın vitse-prezidenti Cey Di Vensin Budapeştə səfəri onun mövqelərini gücləndirməli idi, lakin əksinə, Avropa İttifaqında İranla müharibəyə qarşı kəskin narazılıq fonunda bu addım siyasi antireytinqə çevrildi. Orbanın Donald Trampın xətti ilə assosiasiyası Vaşinqton dəstəyini üstünlükdən zərərli faktora çevirdi və onun məğlubiyyətini sürətləndirdi.
Yaxın Şərq ölkələrinin reaksiyası isə xüsusilə göstərici oldu. İrana zərbələr və Tehranın cavab addımları region ölkələrində ciddi narahatlıq doğurdu. Ər-Riyad və İslamabadda keçirilən görüşlərdə xarici təminatlara arxalanmadan yeni təhlükəsizlik arxitekturasının müzakirə olunması ciddi siqnal idi. Müttəfiqlər bir-birindən qorunmaq yolları axtarırsa, bu, əvvəlki təhlükəsizlik sisteminin faktiki olaraq çökməsi deməkdir.
Və burada əsas nəticə aydın olur. Müharibə elə bir alət deyil ki, onu siyasi zərurətə uyğun olaraq işə salıb dayandırmaq mümkün olsun. Bu, çox tez nəzarətdən çıxan və onu başladanları özünə tabe etdirən bir prosesdir. Müəyyən bir mərhələdən sonra artıq siyasətçilər müharibəni idarə etmir, əksinə, müharibə siyasətçiləri idarə edir.
Başlanğıcdakı strateji səhv münaqişə zamanı düzəlmir. O, sadəcə nəticələri toplayır. Və elə bir məqam gəlir ki, bütün addımlar qələbə qazanmaq üçün yox, açıq şəkildə uduzmamaq üçün atılır. Bu, strategiyanın yoxa çıxdığı, onun yerini inersiya və səhvi etiraf etmək qorxusunun aldığı məqamdır.
Böyük hərbi strateq Karl fon Klauzevitsin dediyi kimi, “Müharibə siyasətin başqa vasitələrlə davamıdır”. Lakin reallıqda getdikcə əks proses müşahidə olunur: uğursuz siyasət sonsuz müharibəyə çevrilir. Və bu formulun ən sərt tərəfi odur ki, bu qərarların bədəlini onları qəbul edənlər yox, başqaları ödəyir.
Ramiz Yunus
Siyasi elmlər professoru
“Xəzər” Beynəlxalq Universiteti
