15 aprel tarixi Azərbaycan tibb elmi üçün xüsusi mənəvi yük daşıyan günlərdən biridir. Bu tarixdə xalqımız görkəmli oftalmoloq-alim, akademik Zərifə Əziz qızı Əliyevanın əziz xatirəsini dərin ehtiramla yad edir. Onun çoxşaxəli elmi fəaliyyəti, insan sağlamlığına sonsuz diqqəti və oftalmologiya sahəsində yaratdığı fundamental məktəb bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Zərifə xanımın adı Azərbaycan səhiyyəsinin inkişaf tarixində yalnız bir alim kimi deyil, həm də tibbi humanizmin, peşəkarlığın və ziyalılığın rəmzi kimi yaşayır. Onun fəaliyyəti bütöv bir dövrün elmi yüksəlişini özündə əks etdirir.
Zərifə Əliyevanın elmi yolunun ən mühüm mərhələlərindən biri Azərbaycanda geniş yayılmış traxoma infeksion xəstəliyinə qarşı mübarizə ilə bağlıdır. Ötən əsrin ortalarında bu xəstəlik xüsusilə kənd və ucqar bölgələrdə ciddi sosial problemə çevrilmiş, minlərlə insanın görmə qabiliyyətinə təhlükə yaratmışdı. Gənc tədqiqatçı Zərifə Əliyeva məhz bu sahəni seçərək oftalmologiyanın ən ağrılı məsələlərindən birinə elmi yanaşma gətirdi.
Onun araşdırmaları xəstəliyin sadəcə klinik müalicəsi ilə məhdudlaşmırdı. Alim traxomanın yayılma səbəblərini, gigiyenik mühitlə əlaqəsini, sosial faktorlarını və profilaktik tədbirlərin effektivliyini sistemli şəkildə öyrənirdi. Bölgələrə ezamiyyətlər edir, yerli oftalmoloqlarla birgə xəstəlik ocaqlarında müayinələr aparır, əhali arasında maarifləndirici söhbətlər təşkil edirdi. Zərifə xanımın tətbiq etdiyi sintomisin əsaslı müalicə üsulu qısa müddətdə geniş yayılaraq böyük nəticələr verdi və son nəticədə Azərbaycanda traxomanın sosial xəstəlik kimi aradan qaldırılmasına ciddi töhfə verdi.
Bu uğur onun elmə yanaşmasının əsas prinsipini göstərirdi: nəzəri bilik praktiki nəticə verməlidir. Zərifə Əliyeva üçün elm insan həyatına işıq gətirən vasitə idi. Məhz buna görə onun traxoma ilə bağlı tədqiqatları yalnız dissertasiya mövzusu deyil, minlərlə insanın gözlərinə nur qaytaran bir tibbi missiya idi.
Zərifə Əliyevanın elmi nüfuzu 1967-ci ildə onun Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun göz xəstəlikləri kafedrasına dosent vəzifəsinə dəvət olunması ilə daha da möhkəmləndi. Bu mərhələ onun fəaliyyətində yeni və daha geniş bir istiqamətin – yüksəkixtisaslı tibbi kadrların hazırlanmasının başlanğıcı oldu.
Dosent kimi Zərifə xanım yalnız auditoriyada mühazirə oxuyan alim deyildi. O, tədris prosesini canlı klinik təcrübə ilə birləşdirir, həkimlərə müasir diaqnostik üsulları öyrədir, mürəkkəb klinik halların təhlilini aparırdı. Onun mühazirələri yenilikçi yanaşması, dərin elmi əsaslandırması və praktik faydası ilə seçilirdi.
Bu illərdə Zərifə Əliyeva çoxsaylı gənc oftalmoloqların yetişməsinə xüsusi diqqət göstərdi. Sonralar ölkənin müxtəlif tibb müəssisələrində çalışan aparıcı mütəxəssislərin böyük əksəriyyəti məhz onun elmi məktəbindən keçmişdir. Beləliklə, 1967-ci ildən başlayan bu mərhələ Azərbaycan oftalmologiyasında bir kadr və elmi ənənə sisteminin formalaşmasına çevrildi.
Professor Zərifə xanım Əliyeva oftalmologiyada tamamilə yeni istiqamətin – peşə patologiyasının əsasını qoyan alim kimi tibb tarixində xüsusi yer tutur. Onun elmi marağı istehsalat mühitinin insan görmə orqanına təsirinə yönəlmişdi. Xüsusilə kimya və sənaye müəssisələrində çalışan işçilərdə göz xəstəliklərinin yaranma mexanizmləri onun araşdırmalarının mərkəzində dayanırdı.
Bu sahədə apardığı tədqiqatlar nəticəsində o, peşə oftalmologiyasının ayrıca elm istiqaməti kimi formalaşmasına nail oldu. Dünyada ilk dəfə olaraq görmə orqanının peşə patologiyasını öyrənən laboratoriyanın yaradılması məhz onun adı ilə bağlıdır. Həmin laboratoriyada həm elmi təhlillər aparılır, həm də iri sənaye müəssisələrinin əməkdaşlarına praktik tibbi yardım göstərilirdi.
Professor kimi onun fəaliyyəti yalnız ölkə daxilində deyil, beynəlxalq elmi dairələrdə də yüksək qiymətləndirilirdi. Monoqrafiyaları, məqalələri, elmi çıxışları keçmiş SSRİ məkanında və onun hüdudlarından kənarda böyük maraq doğururdu. Zərifə xanım elmi fəaliyyəti ilə sübut etdi ki, Azərbaycan tibb elmi qlobal səviyyədə yeni istiqamətlər yarada biləcək gücə malikdir.
Zərifə Əliyevanın şəxsiyyəti onun elmi uğurlarından da geniş məna daşıyır. O, xəstəyə münasibətdə həssaslığı, tələbələrə diqqəti, həmkarlarına səmimiyyəti ilə seçilən böyük ziyalı idi. Həkimlik onun üçün peşədən daha çox vicdan məsələsi idi. Məhz buna görə onun adı bu gün də hörmətlə, sevgi ilə və minnətdarlıqla anılır.
15 aprel anım günü Zərifə xanım Əliyevanın yalnız xatirəsinin yad edilməsi deyil, həm də Azərbaycan elminə və insan sağlamlığına xidmət edən böyük bir ömrün dəyərləndirilməsidir. Onun yaratdığı elmi məktəb, oftalmologiyaya gətirdiyi yeniliklər və yetişdirdiyi mütəxəssislər bu gün də yaşayır, inkişaf edir və yeni nəsillərə ötürülür.
Zərifə Əliyeva adı Azərbaycan tibb tarixində daim nur, mərhəmət və yüksək intellekt simvolu olaraq qalacaq.
Nigar Qocayeva,
YAP Sumqayıt şəhər təşkilatının məsləhətçisi
