Elə böhranlar var ki, növbəti köhnə qarşıdurma dalğası təsiri bağışlayır. Elə böhranlar da var ki, onlardan sonra artıq bütöv bir dövrün məntiqi dəyişir. 13 aprel 2026-cı ildə start götürən, İran limanları ilə əlaqəli gəmiçiliyə qarşı ABŞ-ın dəniz blokadası məhz ikinci kateqoriyaya daxildir. Bu, artıq sadəcə təhdidlərin atışması, sanksiya təzyiqinin növbəti raundu və ya diplomatik əsəblər oyunu deyil.
Bu, regional münaqişəni birbaşa hərbi-iqtisadi məcburetmə müstəvisinə keçirmək cəhdidir. Elə bir müstəviyə ki, burada gəmi, tanker, sığorta polisi, benzinin qiyməti və beynəlxalq hüquq eyni döyüş sxeminin hissələrinə çevrilir.
Bu qərarı dar çərçivədə anlamaq olmaz. Söhbət təkcə İrandan, hətta təkcə Hörmüz boğazından da getmir. Məsələ qlobal enerji təhlükəsizliyi memarlığının bütövlükdə özəyinə toxunur. Hörmüzdən sutkada təxminən 20 milyon barel neft və neft məhsulu keçir. Bu isə dünya üzrə dəniz neft ticarətinin təqribən dörddə biri deməkdir. Həmin axınların təxminən 80 faizi Asiya iqtisadiyyatlarına yönəlir. Başqa sözlə, Hörmüz ətrafında uzunmüddətli istənilən böhran təkcə Tehrana zərbə deyil, həm də Çin, Hindistan, Yaponiya, Cənubi Koreya, qlobal inflyasiya, daşınma xərcləri, sənaye zəncirləri və maliyyə gözləntiləri üçün ciddi sarsıntıdır. Dünya çoxdan “Hörmüz” sözünü şablon kimi işlətməyə öyrəşib. Halbuki əslində söhbət qlobal iqtisadiyyatın əsəb düyünündən gedir.
ABŞ əməliyyatı həm də ona görə prinsipial əhəmiyyət daşıyır ki, son illərin vərdiş edilmiş formulunu dağıdır. İndiyədək Vaşinqton əsasən İrana sanksiyalar, nöqtəvi zərbələr, diplomatik cilovlama və güc nümayişi ilə təzyiq göstərirdi. İndi isə oyuna başqa alət daxil olub - ölkənin dənizə çıxışına fiziki nəzarət aləti. Bu, keyfiyyətcə yeni mərhələdir. Sanksiyalardan yan keçmək olur. Sanksiyalara paralel idxal, kölgə sövdələşmələri, yeni hesablaşma kanalları ilə cavab vermək mümkündür. Amma dəniz marşrutu üzərində yoxlama, geri çevirmə, ələ keçirmə və ya döyüş insidenti təhlükəsi asılanda təzyiq təkcə maliyyə yox, həm də məkan xarakteri alır. Bu, ticarətin həndəsəsini dəyişir. Ağ Evin niyyəti də məhz budur: İranı sadəcə cəzalandırmaq yox, onun dəniz logistikası ilə işləməyi bütün dünya üçün zəhərli və riskli etmək.
Hərbi baxımdan bu plan rasional görünür. Siyasi baxımdan olduqca cazibədardır. Tarixi baxımdan isə son dərəcə təhlükəlidir.
ABŞ yanaşmasının rasional tərəfi aydındır. İran son həftələrdə Hörmüzü nəzarət və təzyiq alətinə çevirməyə çalışırdı. Hələ ABŞ əməliyyatı işə düşməmişdən əvvəl boğazdan keçid kəskin məhdudlaşdırılmışdı və Tehran sutka ərzində yalnız çox az sayda gəminin keçidinə imkan verirdi. Böyük gəmiçilik şirkətləri artıq o vaxt son dərəcə ehtiyatla davranırdı, akvatoriya isə faktiki olaraq məcburi siyasi tənzimləmə zonasına çevrilmişdi. ABŞ üçün bu, yolverilməz vəziyyət idi: regional bir güc mərkəzi, tam olmasa da, kifayət qədər real şəkildə qlobal enerji axınlarına təsir imkanını əldə edirdi. Vaşinqtonun baxışında bu, cavabsız qala bilməyəcək çağırış idi.
Amma belə əməliyyatın Ağ Ev üçün cəlbediciliyi təkcə strategiya ilə izah olunmur. Burada ABŞ prezidenti Trampın siyasi üslubu da mühüm rol oynayır. İslamabadda baş tutmayan danışıqlardan sonra ona göstərmək lazım idi ki, Birləşmiş Ştatlar sadəcə qıcıqlanmayıb, İranın inadkarlığının qiymətini kəskin şəkildə qaldırmağa da hazırdır. Dəniz blokadası belə nümayiş üçün ideal alətdir. O, görünəndir, effektlidir, güc elementinə söykənir, dramatikdir və qətiyyətin təkcə real yox, həm də tamaşa effekti yaradan formada göstərilməli olduğu siyasət məntiqinə tam uyğundur. Problem ondadır ki, Hörmüzdə güc teatrı çox tez real faciəyə çevrilə bilər və burada səhvin qiyməti həddən artıq yüksəkdir.
Riskin miqyasını anlamaq üçün ictimai müzakirələrdə tez-tez bir-birinə qarışdırılan iki məsələni aydın ayırmaq lazımdır. Birincisi, Hörmüz boğazının bütün dünya tranziti üçün tam bağlanmasıdır. İkincisi isə məhz İran limanlarına və onlarla əlaqəli trafikə yönəlmiş hədəfli blokadadır. Vaşinqton rəsmi olaraq bildirir ki, ikinci model üzrə hərəkət edir. İran limanlarına getməyən və ya oradan çıxmayan gəmilər, formal olaraq, boğazdan tranzit keçid zamanı blokadaya məruz qalmamalıdır. Bu da ABŞ-a deməyə imkan verir ki, guya o, qlobal ticarət dəhlizini boğmur, əksinə, gəmiçilik azadlığını qoruyur. Amma real bazar formulalar dünyasında yaşamır. Bazar risk dünyasında yaşayır. Əgər boğaz və ona bitişik ərazilər ABŞ ilə İranın güc qarşıdurması meydanına çevrilirsə, sığortaçı, gəmi sahibi və treyder üçün incə hüquqi fərqlər çox tez əhəmiyyətini itirir. Onlar üçün əsas məsələ gəmini, yükü, heyəti və ya milyonlarla dollarlıq müqaviləni itirmək ehtimalıdır.
Məhz buna görə blokada tam gücü ilə işləməyə başlamamışdan əvvəl də bazara təsir göstərməyə başladı. ABŞ-ın açıqlamasından sonra neftin qiyməti sürətlə yuxarı qalxdı. Sonra diplomatiya üçün pəncərənin hələ tam bağlanmadığı gözləntiləri fonunda bu artımın bir hissəsi geri verildi. Amma qiymətdəki bu dalğalanmanın özü artıq hər şeyi deyir. Bazar açıq mesaj verir: baş verənlər təkcə İran ixracı üçün yox, bütövlükdə Yaxın Şərq enerji kəmərinin sabitliyi üçün təhlükə kimi qəbul olunur. Beynəlxalq enerji qurumları strateji ehtiyatların işə salınmasına hazırlıqdan danışmağa başlayırsa, bu, artıq sıradan regional çəkişmə deyil. Bu, sistemli risk siqnalıdır.
Belə mənzərədə əsas sual budur: blokada konkret olaraq kimə və necə zərbə vuracaq.
Birinci və ən gözə görünən zərbə İranın neft ixracına dəyəcək. İran iqtisadiyyatı onsuz da illərdir sanksiya təzyiqi altında yaşayır, amma neft sektoru hələ də onun həyati arteriyası olaraq qalır. Yeni eskalasiyaya qədər ölkə sutkada təxminən 3,6 milyon barel neft hasil edirdi. Qlobal miqyasda bu, dominant həcm deyil, amma kifayət qədər ciddi göstəricidir. Belə payın hətta müvəqqəti şəkildə bazardan çıxması, onsuz da gərgin olan beynəlxalq konyunktur şəraitində qiymətləri hissolunan dərəcədə hərəkətə gətirə bilər. İranın özü üçün isə məsələ təkcə gəlir itkisi deyil. Söhbət büdcənin dayanıqlılığından, valyuta daxilolmalarından, daxili sosial sabitlikdən və dövlət öhdəliklərini maliyyələşdirmək imkanından gedir.
İkinci zərbə neft-kimya sektoruna, konteyner yüklərinə, avadanlıq idxalına və ümumiyyətlə ölkənin bütün logistika toxumasına dəyəcək. İran üçün dəniz ticarəti təkcə xam neft məsələsi deyil. Buraya neft məhsulları, kimya sənayesi, gübrələr, komplektləşdirici hissələr, maşınlar, ərzaq və sənaye xammalı da daxildir. Region hərbi-dəniz ələkeçirmə zonası elan olunanda bütün zəncir zərbə altına düşür. Ən həssas məqamlar da məhz gurultulu siyasi şüarlar yox, gündəlik kommersiya reallıqlarıdır: çatdırılma müddətləri, bank zəmanətləri, limanlara buraxılış, sığorta təminatı, fraxt tarifləri, daşıyıcının riski üzərinə götürmək istəyi. Müasir blokada belə işləyir: o, sadəcə gəmini saxlamır, bütöv marşrutu kommersiya qorxusu ilə yoluxdurur. Əsl boğma məntiqi də budur.
Üçüncü zərbə İranın körfəzdə dəniz subyektliyini qoruya bilən dövlət kimi siyasi obrazına dəyəcək. Tehran üçün Hörmüzdə vəziyyətə, heç olmasa qismən və situativ nəzarət, həmişə regional statusun başlıca elementlərindən biri olub. Bu, ərəb monarxiyalarına, Vaşinqtona, İsrailə və qlobal bazara verilən siqnal idi: əgər siz İrana təzyiq göstərirsinizsə, İran da bunun qiymətini hamı üçün qaldıra bilər. İndi isə ABŞ həmin simvolik resursu sındırmağa çalışır. Məqsəd təkcə gəlirləri azaltmaq deyil, həm də göstərməkdir ki, suda son söz yenə Amerika donanmasının olacaq. Ona görə də indiki blokada sadəcə iqtisadiyyat məsələsi deyil. Bu, nüfuz uğrunda, güc obrazı uğrunda, dar, amma həyati əhəmiyyətli dəniz məkanında qaydaları diktə etmək haqqı uğrunda savaşdır.
Amma tarixi təhlükə də məhz elə burada başlayır
Blokada beynəlxalq siyasətdə məcburetmənin ən ikibaşlı formalarından biridir. Formal baxımdan onu təhlükəsizliyin təmin olunması tədbiri və ya gəmiçiliyə təhdidə cavab kimi təqdim etmək olar. Amma beynəlxalq hüquq ənənəsində blokada həmişə klassik müharibə aktına həddindən artıq yaxın dayanıb. Belə həssas dəniz qovşağını məcburi qaydada nəzarətə götürmək cəhdi dərhal bir sual doğurur: harada nizam-intizamın təmin olunması bitir, harada dənizdə faktiki müharibənin qapısı açılır. Elə buna görə də ABŞ-ın indiki addımı, hər nə qədər məhdud və hədəfli tədbir kimi qabardılsa da, bir çoxları tərəfindən diplomatiyanın artıq güc məntiqi qarşısında geri çəkildiyi zonaya keçid kimi qəbul olunur.
Vaşinqtonun müttəfiqləri də bu ikimənalılığı çox yaxşı anlayır. Məhz buna görə onlar ABŞ-ın arxasınca sıraya düzülmədilər. Bir sıra Qərb tərəfdaşları Amerika blokadasında iştirakdan boyun qaçırdı. Onların mövqeyi çox şey deyir: bəli, boğaz açıq qalmalıdır; bəli, İranın gəmiçiliyə təzyiqi qəbuledilməzdir; amma xeyr, onlar indiki əməliyyata qoşulmaq istəmirlər. London və Paris deeskalasiyadan, gələcək çoxtərəfli formatlardan, mümkün postmünaqişə missiyasından danışırlar, amma Trampın güc ssenarisinə qoşulmaqdan yox. Bu, az şey demək deyil. ABŞ-ın hətta müttəfiqləri belə əməliyyatı həddən artıq riskli və ya hüquqi baxımdan sürüşkən sayırsa, bu, diplomatik xırdalıq deyil. Bu, Vaşinqtonun hərbi impulsun müttəfiq konsensusunu üstələdiyi əraziyə girdiyinin siqnalıdır.
Və məhz burada ABŞ strategiyası öz daxili problemi ilə üz-üzə qalır - saxlama problemi ilə. Blokadanı gurultulu və effektli şəkildə elan etmək nisbətən asandır. Onu həftələrlə, aylarla ayaqda saxlamaq isə tamam başqa məsələdir. Bunun üçün simvolik qüvvə yox, daimi və çoxqatlı nəzarət sistemi lazımdır. Regionda artıq kifayət qədər ciddi Amerika qüvvələri yerləşdirilib: aviadaşıyıcı, esmineslər, desant platformaları və digər hərbi gəmilər. Amma böhran uzansa, sutka boyu yoxlamalar lazım gəlsə, hava örtüyü, minaya qarşı mübarizə, raket və pilotsuz aparat təhlükəsindən müdafiə, ekipajların rotasiyası, logistika təchizatı və ardıcıl insidentlərə reaksiya hazırlığı tələb olunsa, bütün bunlar belə yetərsiz qala bilər. Blokada ani parıltı deyil. O, adamı gücdən salan uzunmüddətli mövcudluqdur. Dəniz kampaniyalarında da ən bahalı hissə çox vaxt elə həmin mövcudluğun özüdür.
İran bunu ABŞ-dan heç də az başa düşmür. Elə buna görə də Tehranın cavabı, böyük ehtimalla, simmetrik “donanma donanmaya qarşı” məntiqi ilə yox, asimmetrik tükəndirmə məntiqi ilə qurulacaq. İranın sürətli katerləri, sahil kompleksləri, raketləri, pilotsuz aparatları, mina təhlükəsi və risk zonasını qonşu limanlara, enerji infrastrukturuna qədər genişləndirmək imkanı var. Tehran artıq açıq mesaj verib ki, İran limanları təhlükə altına düşərsə, Fars körfəzində heç bir liman özünü təhlükəsiz saymasın. Bu cür bəyanatları təbliğat hesab etmək olar, amma onların strateji məntiqi kifayət qədər realdır. Tehran ABŞ-ı dəniz döyüşündə məğlub etməyə borclu deyil. Ona yetər ki, Amerika nəzarətinin qiymətini siyasi və iqtisadi baxımdan dözülməz hala gətirsin. Bir uğurlu asimmetrik epizod bütöv kampaniyanın qavrayışını dəyişə bilər.
Burada xüsusilə mina məsələsi təhlükəlidir. Dəniz münaqişələrinin tarixi göstərir ki, minalar böyük donanmanın və kommersiya gəmiçiliyinin davranışını dəyişmək üçün ən ucuz və ən güclü psixoloji vasitələrdən biridir. Hətta tam təsdiqlənməmiş mina təhlükəsi belə trafiki kəskin azalda, sığorta haqlarını qaldıra və kommersiya gəmilərini həmin rayondan uzaq gəzməyə məcbur edə bilər. Bu isə o deməkdir ki, söhbət sadəcə tankerdə sənəd yoxlamasından getmir. Burada dənizdə hökmranlığın təmin olunmasına yönələn daha geniş əməliyyata keçid ehtimalı var. Belə əməliyyat isə mümkün toqquşma zonasını avtomatik olaraq böyüdür.
Vəziyyətə qlobal bazarın gözü ilə baxanda mənzərə daha da qaranlıq görünür. Bazar üçün Vaşinqtonun öz addımını hüquqi baxımdan necə izah etməsi o qədər də vacib deyil. Bazar üçün əsas olan budur: əgər amerikalılar İran limanları yaxınlığında gəmiləri saxlayırsa və iranlılar regionun limanlarına, hərbi infrastrukturuna cavab zərbəsi ilə hədələyirsə, deməli, Fars körfəzində istənilən yükləmə əməliyyatı daha riskli olur. Risk böyüyürsə, qiymət də artır. Qiymət artırsa, inflyasiya təzyiqi güclənir. İnflyasiya güclənirsə, bu, dünya hökumətləri üçün siyasi baxımdan zəhərli yükə çevrilir. Təkcə bu amilin özü blokadanı regional epizoddan qlobal makroiqtisadi faktor səviyyəsinə qaldırır. Məhz burada Vaşinqton supergüclərin həmişə üzləşdiyi paradoksla toqquşur: rəqibə qarşı təzyiq aləti eyni anda öz iqtisadiyyatın və öz müttəfiqlərin üçün də basqı mənbəyinə çevrilir.
Çin prizmasından baxanda bu böhran xüsusi həssaslıq daşıyır. Çin sərt sanksiya təzyiqləri şəraitində belə İran neftinin əsas alıcısı olaraq qalırdı. Bu isə o deməkdir ki, blokada təkcə İrana yox, həm də Pekinin enerji manevr qabiliyyətinə zərbə vurur. Əlbəttə, Çin İran naminə ABŞ ilə müharibəyə getmək niyyətində deyil. Amma o, zərəri minimuma endirməyə çalışacaq: vasitəçilər, alternativ marşrutlar, boz sxemlər, Vaşinqtona siyasi təzyiq və böyük ehtimalla enerji təhlükəsizliyinə dair yanaşmanın sürətlə yenidən nəzərdən keçirilməsi yolu ilə. Yəni ABŞ əməliyyatı artıq indidən Amerika-İran qarşıdurmasının sərhədini aşır və daha geniş miqyasda güc mərkəzləri arasında rəqabətə toxunur.
Psixoloji aspekt də az önəmli deyil. Blokada təkcə real ələkeçirmələr hesabına işləmir. O, qorxunun qabaqlayıcı təsiri ilə də işləyir. Yetər ki, bir neçə iri operator reysləri dayandırsın, banklar tələbləri sərtləşdirsin, sığorta haqları göyə qalxsın, fraxt bazarı hərbi əlavəni qiymətə yükləsin - o zaman dəniz ticarəti yoxlama qrupları tam işə düşməmişdən əvvəl daralmağa başlayacaq. Bu mənada müasir blokada hərbi güclə maliyyə təşvişinin hibrididir. O, daha çox atəş açılan yerdə yox, kommersiya iflicinin daha tez gəldiyi yerdə qalib gəlir.
Belə vəziyyətdə demək olarmı ki, qorxu yaranıbsa, ABŞ artıq qalibdir?
Xeyr. Və təhlilin ən vacib hissəsi də məhz burada başlayır.
Belə kampaniyada qələbə ilk şokla yox, dayanıqlı siyasi nəticə ilə ölçülür. Vaşinqtonun əməliyyatı uğurlu sayması üçün ən azı aşağıdakı məqsədlərin bir qisminə nail olması lazımdır: İran ixracını kəskin azaltmaq; dənizdə böyük eskalasiyaya yol verməmək; müttəfiqlərin açıq narazılığının qarşısını almaq; neft qiymətlərində uzunmüddətli sıçrayışa imkan verməmək; İranı amerikalılar üçün daha sərfəli şərtlərlə yenidən danışıqlar masasına qaytarmaq. Bütün bunlara eyni vaxtda nail olmaq son dərəcə çətindir. Adətən biri o birinin hesabına baş tutur. İxracı azaltdın - qiymət artdı. Nəzarəti gücləndirdin - döyüş insidenti riski yüksəldi. İnsident riskini azaltdın - blokadanın real effekti zəiflədi. Diplomatiyaya nail oldun - bu da göstərdi ki, güc tədbiri daha çox qısaqapanma rıçağı idi, uzunmüddətli nəzarət sistemi yox. Başqa sözlə, blokada öz təbiətinə görə yüksək siyasi sürtünmə alətidir.
İran da öz növbəsində çıxışsız qurban mövqeyində deyil. Bəli, dəniz baxımından həssaslıq realdır. Bəli, neft gəlirlərindən asılılıq böyükdür. Bəli, bazar qorxusu ona ağrılı zərbə vuracaq. Amma Tehran sanksiya və logistika stressi şəraitində yaşamağı bacarır. Onun quru sərhədləri var, kölgə ticarəti təcrübəsi var, vasitəçiləri var, hərəkət sxemlərini dəyişmək, başqa bayraqlardan istifadə etmək, nefti dənizdə yenidən yükləmək, zamanla oynamaq və rəqibin xarici yorğunluğundan faydalanmaq imkanları var. Qarşı tərəf dözməyə və uyğunlaşmağa hazırdırsa, heç bir blokada ani siyasi qırılma vəd etmir. Bu mənada Vaşinqton, görünür, iqtisadi ağrının siyasi kapitulyasiyaya çevrilmə sürətini olduğundan artıq qiymətləndirib. Tarix göstərir ki, belə çevrilmələr təzyiq memarlarının düşündüyündən qat-qat nadir halda baş verir.
Buradan əsas strateji nəticə çıxır: ABŞ-ın İran limanlarına qarşı blokadası son gediş deyil, tükəndirmə yolu ilə dönüş yaratmaq mərcidir. Vaşinqton hesablayır ki, İran hərbi, iqtisadi, logistik və simvolik təzyiqin birgə yükünə tab gətirə bilməyəcək. Tehran isə əksinə, görünür belə düşünür ki, ABŞ bahalı neft, müttəfiqlərin təmkinli mövqeyi, eskalasiya riski və uzunmüddətli dəniz yükünün birləşməsinə dözməyəcək. Burada toqquşan təkcə donanmalar deyil, siyasi sinirlərdir. Belə münaqişələrdə qələbə blokadanı daha gur elan edənə yox, onun saxlanılmasının qiymətinə daha uzun dözən tərəfə qismət olur.
Bu məntiqdən çıxış yolu varmı?
Nəzəri baxımdan - bəli. Praktikada isə bu yol çox dardır.
Birinci mümkün çıxış sürətli şəkildə danışıqlara qayıdışdır. Əgər blokada şok alətinə çevrilib, ardınca tərəflər masa arxasına dönsə və deeskalasiyanı qarşılıqlı güzəştlərlə dəyişə bilsələr, o zaman indiki böhran tarixə sərt, amma məhdud məcburetmə aktı kimi düşəcək. Bu, ən az dağıdıcı ssenaridir.
İkinci variant uzunmüddətli asılı vəziyyətdir. Nə sülh var, nə böyük müharibə, nə blokadanın tam effektivliyi, nə də onun açıq iflası. Sadəcə bahalı, əsəb gərginliyi yaradan, ağır və yapışqan bir qeyri-müəyyənlik. Qlobal iqtisadiyyat üçün bu, onsuz da çox pisdir, region üçünsə hələ tam fəlakət deyil. Ən çox ehtimal olunan ssenari də çox vaxt məhz bu olur. Çünki bütün tərəflər eyni anda həm böyük partlayışdan qorxur, həm də sürətlə geri çəkilməyə hazır deyil.
Üçüncü variant isə insidentlər zənciridir. Elə bir zəncir ki, ondan sonra blokada “nöqtəvi tədbir” olmaqdan çıxıb tammiqyaslı hava-dəniz kampaniyasına çevrilir. Bu, ən pis ssenaridir. Ən xoşagəlməz tərəfi də budur ki, onun başlanğıcı kabinet qərarından yox, suyun üzərindəki səhvdən doğula bilər: yanlış anlaşılan radio siqnalı, katerin həddən artıq sərt manevri, xəbərdarlıq atəşi, pilotsuz aparatın zərbəsi, mina, zədələnmiş tanker, yanğın, həlak olan dənizçilər. Dəniz böhranlarının tarixi elə hadisələrlə doludur ki, eskalasiya cəmi bir neçə dəqiqəlik xaosun içində doğulub.
Ona görə də bu gün ən təhlükəli yanlış təsəvvür budur ki, guya söhbət sadəcə İrana qarşı müvəqqəti təzyiq epizodundan gedir. Xeyr. Burada sınaqdan çıxarılan məsələ tamam başqadır: bir supergüc həyati əhəmiyyətli dünya boğazına çıxış qaydalarını zor gücü ilə yenidən yaza bilərmi, özü də qlobal bazarı dağıtmadan və böyük regional müharibəyə sürüklənmədən? Bu, dünya iqtisadiyyatının canlı toxuması üzərində aparılan nəhəng eksperimentdir. Bu eksperiment Vaşinqtona qısamüddətli effekt verə bilər. Tehrana da başqalarının qorxusu üzərindən oyun qurmaq şansı yarada bilər. Amma artıq bir şeyi tam aydın göstərib: dünya enerji arteriyalarının birbaşa hərbi-siyasi manipulyasiyadan az-çox qorunduğu dövr bitib.
Məhz anın əsas mənası da budur. İran limanlarının blokadası təkcə ABŞ ilə İran arasında mübahisə deyil. Bu, bütöv dünya sistemi üçün həqiqət anıdır. Naviqasiya azadlığı nə dərəcədə möhkəmdir, əgər onu “qorumaq” adı ilə yeni əsarət yaradan üsullar işə salınırsa? Qlobal bazar nə qədər dayanıqlıdır, əgər dar bir dəniz dəhlizi yenidən neft qiymətini siyasi silaha çevirə bilirsə? ABŞ müttəfiqləri nə dərəcədə müstəqildir, əgər ən təhlükəli anda Vaşinqtonun arxasınca getməyə hazır deyillərsə? İran rejiminin real dayanıqlıq ehtiyatı nə qədərdir, əgər ona qarşı eyni vaxtda həm donanma, həm bazar, həm də reputasiya zərbəsi işləyirsə?
Bu sualların cavabı hələ yoxdur. Amma bir şey artıq tam aydındır: başlanan blokada lokal xəbər və ya keçici sensasiya deyil. Bu, 2026-cı ilin müəyyənedici hadisələrindən birinə çevrilə biləcək prosesdir. Çünki bu gün Hörmüzün dar sularında təkcə İran limanlarının taleyi həll olunmur. Orada məcburetmə ilə müharibə, nəzarət ilə xaos, güc nümayişi ilə nəticələr üzərində nəzarətin itirilməsi arasında sərhədin haradan keçdiyi müəyyənləşir. Elə buna görə də baş verənlərə epizod kimi yox, xəbərdarlıq kimi baxmaq lazımdır. Böyük güclər üçün ən təhlükəli an məhz odur ki, onlara hələ də eskalasiyanı idarə etdikləri təsiri bağışlayır. Tarix də adətən məhz o məqamda onların planının əksinə işləməyə başlayır.(BakuNetwork)
