Yaxud Şərq və Qərb rəqabətində Cənubi Qafqazın rolu
Rəsmi Bakı və Pekin arasında formalaşan dərin diplomatik əlaqələr müasir dövrün qabaqcıl tərəfdaşlıq formullarından sayılır. Kəskin rəqabət şəraitində iki dövlətin formalaşdırdığı qarşılıqlı inam platforması Avrasiya məkanında sabitliyin təməl elementinə çevrilib.
Cari ilin aprel ayında müşahidə edilən geosiyasi mənzərə onu göstərir ki, bu dövlətlərin xarici siyasət kursları tamamilə praqmatik prinsiplərə əsaslanır. Asiyanın nəhəng güc mərkəzi olan Çinlə Cənubi Qafqazın aparıcı ölkəsi olan Azərbaycanın qurduğu çoxşaxəli hərbi-siyasi, habelə diplomatik dialoq dünya miqyasında nümunəvi model kimi qəbul olunur. Tarixi təcrübə göstərir ki, güc mərkəzləri arasındakı konsensus adətən böhranlar dövründə formalaşır. Halbuki, Bakı–Pekin məhz qlobal rifahın və davamlı sülhün qorunması məqsədilə strateji koordinasiya nümayiş etdirir.
Bu diplomatik tərəfdaşlığın ən yüksək mərhələyə çatması rəsmi hüquqi sənədlərlə təsdiqlənir. 2024-cü ilin iyul ayında Astanada keçirilən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə toplantısında imzalanan Strateji Tərəfdaşlığın qurulması haqqında Bəyannamə əlaqələrin miqyasını kökündən dəyişdi. Tarixi sənəd tərəflərin beynəlxalq koalisiyalar çərçivəsində müştərək fəaliyyətini tənzimləyən diplomatik vasitə rolunu oynayır. Sonrakı mərhələdə, yəni 2025-ci ilin aprel ayında Azərbaycan Respublikasının dövlət başçısının Çinə reallaşan dövlət səfəri münasibətləri Hərtərəfli Strateji Tərəfdaşlıq səviyyəsinə qaldırdı. Vahid Çin prinsipinə verilən birmənalı dəstək rəsmi Pekinlə etimad münasibətlərini möhkəmləndirib. Əvəzində Çin dövləti Cənubi Qafqazdakı bütün suverenlik məsələlərində Azərbaycanın haqlı mövqeyini qeyd-şərtsiz müdafiə edir. 1992-ci ildən başlanan konstruktiv diplomatik dialoq hazırda tam müttəfiqlik anlayışına qədər inkişaf edib. Əlaqələrin inkişafı həm də kosmik və yüksək texnologiyalar məkanında geostrateji üstünlük qazandırır. Rəsmi Bakının beynəlxalq arenada həyata keçirdiyi balanslaşdırma siyasəti Asiya faktoru ilə zənginləşərək xarici qüvvələrin bölgəyə neqativ təsirini mümkünsüz edir.
Bu siyasi koordinasiyanın mərkəzində böyük geostrateji əhəmiyyət daşıyan Orta Dəhliz məsələsi dayanır. Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu Avrasiyanın təhlükəsizlik arxitekturasını yenidən formalaşdıran nəhəng siyasi sistemdir. Mövcud qlobal konyunktur, xüsusən şimal qonşuluğunda baş verən hərbi toqquşmalar və Yaxın Şərqdəki qeyri-sabit vəziyyət ənənəvi tranzit yollarını tamamilə bloklayıb. Belə mürəkkəb şəraitdə Şərq və Qərb qütblərini əlaqələndirən yeganə təhlükəsiz coğrafi məkan Cənubi Qafqaz, xüsusilə də Azərbaycan ərazisidir. Rəsmi Bakı dəhlizin tənzimləyici mərkəzi kimi müstəsna və toxunulmaz diplomatik nüfuz qazanır. Çin hökuməti Orta Dəhliz sayəsində həm Avropa qitəsinə təhlükəsiz quru çıxış əldə edir, həm də marşrut üzərində yerləşən suveren dövlətlərlə mütəşəkkil ittifaqlar formalaşdırır. İştirakçı ölkələr müştərək siyasi iradə nümayiş etdirərək hərbi risklərdən yan keçmək məqsədilə müstəqil qərarlar qəbul edirlər. Dəhliz iştirakçılarının atdığı addımlar bütün qitədə xarici diktədən asılı olmayan təhlükəsizlik zonası yaradır. Marşrutun mühafizəsi məsələsi bilavasitə böyük güclərin milli maraqlarına çevrildiyindən, heç kim dövlətin sabitliyini riskə atmaq istəmir.
Qeyd olunan transformasiyalar fonunda Avropa və Amerika mərkəzli geosiyasi qütbün hadisələrə yanaşması ciddi dəyişiklikliyə uğrayır. Əvvəlki onilliklərdə Asiya nəhənginin dərinləşən nüfuzunu qlobal təhdid kimi qəbul edən Qərb blokunun rəhbər dairələri hazırkı konyunkturada yaranan təzə reallıqlarla uzlaşmaq məcburiyyətindədirlər. Brüssel rəsmiləri Rusiya marşrutunun qapanması və sanksiyalar mühitinin genişlənməsi səbəbindən yaranan xroniki tranzit böhranını həll etmək üçün qaçılmaz olaraq Orta Dəhliz layihəsinə sığınırlar. Avropa İttifaqının iddialı siyasi fəlsəfəsi regionda yaranmış güc balansı qarşısında geriləyərək Azərbaycan dövləti ilə ehtiyatlı şəkildə hesablaşmağı tələb edir. Vaşinqton administrasiyası da Qara dəniz hövzəsində yaranan nəhəng geosiyasi boşluğu doldurmaq naminə yürüdülən xətti təqdir edir. Qərb strukturları açıq şəkildə dərk edirlər ki, strateji tranzit xəttinin sərbəst və işlək vəziyyətdə saxlanması əsas iştirakçı dövlətlərin suveren qərarlarından asılıdır. Həmin müstəqil qərarlar isə bütövlükdə rəsmi Bakının nəzarətindədir. Beləliklə, rəsmi Bakı əsl moderator mərkəz funksiyasını ustalıqla icra edərək, fərqli fəlsəfəyə mənsub qütbləri eyni masa ətrafında dinc-yanaşı yaşamağa məcbur edir.
Qərbin siyasi dairələrinin yaratdığı konyunktur dalğalardan asılı olmayaraq, Azərbaycan–Çin münasibətləri qarşılıqlı hörmətə əsaslanan platformadır. Hər iki suveren dövlət beynəlxalq hüququn aliliyini mütləq mənada müdafiə edərək çoxqütblü dünya arxitekturasının yaradılmasında həmrəylik sərgiləyir. Şərq diplomatiyasının tarixi incəlikləri və müdrikliyi rəsmi Bakının məqsədyönlü strategiyası ilə tam uzlaşır. Cənubi Qafqazın aparıcı güc mərkəzi rəsmi Pekinin diqqətində sadiq, etibarlı qlobal dövlətdir. Liderlər səviyyəsində formalaşan tarixi hörmət dövlətlərin müştərək fəaliyyətini ali pilləyə daşıyır. Tərəflərin mənimsədiyi bərabərhüquqlu inkişaf fəlsəfəsi bilavasitə ən sərt siyasət meydanında uğurla fəaliyyət göstərir.
Əldə edilən möhtəşəm diplomatik uğurlar məqsədyönlü, müstəqil milli siyasətin nəticəsidir. Qlobal müstəvidə yaranan tarixi koalisiyalar adətən sınaqlar dövründə zəifləsə də, rəsmi Bakı ilə Pekinin qurduğu və möhkəmləndirdiyi tərəfdaşlıq yenilməzlik nümayiş etdirir. Hərtərəfli Strateji Tərəfdaşlıq əsla kağız üzərindəki formal, quru bəyannamədən ibarət deyil. Əksinə, cəmiyyətlərin gələcəyini aydınlaşdıran, təlatümlü qitələri barışdıran sülhün təminatıdır. İllər keçdikcə bu ədalətli siyasət bəşəriyyətin rifahına və təhlükəsizliyinə xidmət edən ən uca zirvəyə yüksələcək. Qarşıda dayanan gələcək qlobal idarəetmə dövrü aydın, güvənli və etibarlı liderlərin tam nəzarətindədir.
Vilson JU,
“The Copenhagen Post” nəşrinin beynəlxalq əlaqələr üzrə rəhbəri
Azərbaycan və Çin arasındakı strateji vəhdət Avrasiya məkanında təhlükəsizlik modelini diktə edir. Qlobal miqyasda cərəyan edən kəskin siyasi proseslər fonunda iki dövlətin Orta Dəhliz ətrafında cəmləşən bütöv diplomatik həmrəyliyi mütləq sabitlik zolağı yaradıb. Asiya nəhəngi ilə Cənubi Qafqazın aparıcı gücü ortaq mənafelər əsasında formalaşdırdıqları ittifaqla qitələrarası inkişafın əsasını qoyur. Avropa bloku artıq qaçılmaz xroniki böhranların fərqinə vararaq, köhnə iddialarından geri çəkilir və iqtisadi xilası məhz sözügedən təhlükəsiz Asiya–Qafqaz marşrutuna inteqrasiyada görür. Qərb institutları yeni və möhtəşəm Şərq dirçəlişi qarşısında tədricən uzlaşma xəttini seçməyə məcbur qalır.
Faruk BORİÇ,
Bosniya və herseqovinalı jurnalist, “Çinin səsi” jurnalının baş redaktoru
Azərbaycan qlobal idarəetmə sistemində unikal uzaqgörənlik nümayiş etdirən geostrateji mərkəzdir. Çin Xalq Respublikası ilə qurulan ardıcıl və dərin tərəfdaşlıq fəlsəfəsi regionda nəhəng iqtisadi inkişafın qarantı olmaqla yanaşı, həm də bütün Avrasiyada davamlı inkişafın təkrarsız nümunəsini yaradır. Məhz Azərbaycan dövlətinin həlledici, qətiyyətli və müstəqil siyasi iradəsi sayəsində Orta Dəhliz qlobal logistikanın ən təhlükəsiz keçidinə dönüb.
Avropa institutları qitədə yaranan böyük enerji və tranzit ehtiyaclarının fərqinə vararaq, Şərqin təqdim etdiyi alternativsiz şərtlərlə tam şəkildə razılaşır. “Köhnə qitə”nin iqtisadi perspektivi ancaq Azərbaycan və Çin xəttinin formalaşdırdığı bərabərhüquqlu platformadan asılıdır.
Yusif ŞƏRİFZADƏ
XQ
