Azərbaycanda və Türkiyədə bəzi ekspertlər İran hakimiyyətində qruplaşmaların, bir neçə söz sahibinin, idarəçinin olduğunu deyirlər. Pezeşkian, Qalibaf və Əraqçını bir dəstə kimi deyirlər, SEPAH bir qüvvə kimi deyilir, Ali rəhbər də fərqli qüvvə kimi təqdim edilir. Doğrudanmı belədir? İran hakimiyyətində parçalanma varmı? Yoxsa bunlar da sadəcə siyasi oyunun bir hissəsidir?
Fikrimizcə, bu ekspertlərin söylədiyi əsasən doğrudur, lakin bəzi vacib nüanslar mövcuddur.
İran siyasi sistemi həqiqətən monolitik deyil. Orada rəqabət edən mərkəzlər var və bu, strukturun özündən qaynaqlanır. Ali rəhbər Müctəba Xamenei zirvədə durur, lakin o da boşluqda mövcud deyil - müxtəlif klanların, qüvvə mərkəzlərinin balansını qorumaqla öz mövqeyini saxlayır. SEPAH yəni İnqlab Mühafizləri ordusu isə artıq sadəcə hərbi qurum deyil, İran iqtisadiyyatının böyük hissəsinə sahib olan, xarici siyasətdə müstəqil aktor kimi çıxış edən ayrıca bir dövlət-daxili-dövlətdir. Pezeşkian kimi seçilmiş prezidentin hüdudları isə bu güc mərkəzlərinin razılığı olmadan çox dardır.
Lakin burada vacib bir fərqi görmək lazımdır: bu parçalanma Qərb demokratiyalarındakı siyasi rəqabətin analoqu deyil. İran elitası arasındakı ixtilaflar əsasən taktiki xarakter daşıyır - rejimi kim daha yaxşı idarə edər, sanksiyalar fonunda iqtisadiyyatı kim xilas edər, Qərblə münasibəti kim daha bacarıqlı apara bilər. Amma rejimin özünün qorunması, İslam Respublikasının varlığının davam etdirilməsi məsələsində bu qruplar arasında fundamental ayrılıq yoxdur. Yəni onlar eyni sistemi idarə etmək üçün rəqabət aparırlar, sistemi dəyişdirmək üçün yox.
Praktik nəticəsi budur ki, əgər ABŞ İranla danışıqlarda yalnız Pezeşkianın heyəti ilə iş görürsə, bu heyətin öhdəliyi SEPAH-ın razılığı olmadan çox az şeyə dəyər. Nüvə məsələsini, regional siyasəti, hərbi proqramı SEPAH ciddi dərəcədə şərtləndirir. Bu, Levit kimi Ağ Ev nümayəndələrinin "onlar bizə bir şey, öz xalqlarına başqa şey deyir" məntiqi ilə izah edə bilmədiyi bir reallıqdır, çünki problem sadəcə ritorikanın deyil, qərar qəbuletmə strukturunun özünün çoxbaşlı olmasıdır.
Ekspertlərin bu çərçivəni işlətməsi o baxımdan maraqlıdır ki, onlar İranı yaxından izləyən, bu ölkələr arasında mürəkkəb münasibətlər var. Onlar bəzən bu parçalanmadan danışarkən strateji bir gizli məqsəd də daşıyırlar - yəni İranın içindəki ziddiyyətlərə diqqət çəkmək, Tehranı daha zəif, daha daxilən bölünmüş göstərmək Bakı və Ankaranın bəzi maraqlarına uyğun gəlir. Buna görə bu təhlillər həqiqi olduğu qədər, bəzən siyasi maraqların da ifadəsidir.
Dəniz NƏSİRLİ
