Mobil telefonlar gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. İş, ünsiyyət, məlumat, hətta istirahət belə çox vaxt ekran üzərindən keçir. Amma məsələ tək “istifadə etmək” deyil — istifadənin müddəti və keyfiyyətidir.
Medicina.az mobil telefondan istifadə ilə bağlı normaları təqdim edir:
1. Gün ərzində neçə saat telefon istifadəsi normal sayılır?
Mütəxəssislər yaş və həyat tərzinə görə ümumi olaraq belə bir çərçivə qəbul edirlər:
2–4 saat: sağlam və balanslı istifadə (işdən kənar)
4–6 saat: orta səviyyə (nəzarət tələb edir)
6+ saat: yüksək risk zonası
10+ saat: xroniki ekran yüklənməsi
Vacib məqam:
Burada iş üçün kompüter/telefon istifadəsi ayrıca, “passiv sosial media” istifadəsi ayrıca qiymətləndirilir.
2. Beyində nə baş verir?
Telefon istifadəsi beynin “mükafat sistemi”ni aktivləşdirir:
dopamin (həzz və maraq hormonu) artır
qısa müddətli “mükafat hissi” yaranır
beyin daha çox stimul tələb etməyə başlayır.
insan daha çox baxmaq istəyir, amma eyni zamanda daha tez yorulur
3. Həddindən artıq telefon istifadəsinin təsirləri
Diqqət və yaddaş problemləri
fokus qısa müddətli olur
diqqət tez dağılır
məlumatı dərin işləmək çətinləşir.
Yuxu pozulması
mavi işıq melatonin hormonunu azaldır
gec yatmaq və keyfiyyətsiz yuxu yaranır
səhər yorğunluq artır.
. Göz problemləri
göz quruluğu
yanma və bulanıqlıq
“digital eye strain” (rəqəmsal göz yorğunluğu)
Boyun və çənə gərginliyi
“text neck” (telefon boynu)
çənə sıxılması
gicgah və baş ağrıları.
Sinir sistemi yorğunluğu
daimi informasiya axını
daxili narahatlıq
sakit qala bilməmək hissi
Emosional təsir
müqayisə hissi artır
narazılıq və stress yüksəlir
real həyatdan uzaqlaşma olur.
Niyə telefon yorur, amma “oturub dincəlmək” kimi görünür?
Çünki telefon istifadəsi:
fiziki hərəkət azdır
amma beyin maksimal aktivdir
bədən oturur, amma beyin işləyir
Bu isə ən yorucu kombinasiyalardan biridir.
Ən təhlükəli model: “fasiləsiz scroll”
Xüsusilə sosial media istifadəsində:
qısa videolar
sonsuz axın (infinite scroll)
sürətli dəyişən stimullar
bunlar beynə siqnal verir:
“daha birini bax”və bu, asılılıq davranışına bənzər mexanizm yaradır.
Vaxt limitləri
işdən kənar sosial media: 1–2 saat ideal
ümumi ekran vaxtı: 4–6 saatdan az
“blok saatları”
səhər oyanandan sonra 30–60 dəq telefonsuz
yatmazdan 1 saat əvvəl telefonsuz
50/10 və ya 90/15 qaydası
50–90 dəq istifadə
10–15 dəq fasilə
“boş vaxt” yaratmaq
telefonsuz oturmaq
gəzinti
sakitlik
Əgər bunlar varsa:
telefonsuz narahatlıq
daim yoxlama ehtiyacı
baş, göz və boyun ağrısı
yuxu pozulması
diqqət zəifliyi
artıq “sadəcə vərdiş” yox, sinir sistemi yüklənməsi ola bilər.
Aygün Musayeva
