İnsanlıq tarixində ən böyük arzulardan biri həmişə eyni olub: daha uzun yaşamaq, qocalığı gecikdirmək və ömrün son mərhələsini xəstəliksiz keçirmək. Min illər boyunca bu arzu mifologiyada, dinlərdə, fəlsəfədə və ədəbiyyatda “əbədi həyat”, “gənclik bulağı”, “ölümsüzlük sirri” kimi təqdim olunub. İndi isə ilk dəfədir ki, bu mövzu fantastikadan çıxaraq dünyanın ən böyük laboratoriyalarında, universitetlərində və tibb mərkəzlərində real elmi proqram kimi araşdırılır.
Musavat.com xəbər verir ki, ABŞ-da başlayan yeni araşdırmalar artıq “qocalığın qarşısını almaq mümkündürmü?” sualını dünya elminin əsas gündəmlərindən birinə çevirib. Bu istiqamətdə ən böyük layihələrdən biri “TAME – Targeting Aging with Metformin” proqramıdır. ABŞ-ın nüfuzlu elmi qurumları tərəfindən həyata keçirilən bu layihə yaşlanmanın biologiyasını dəyişdirməyi hədəfləyir.
Ən diqqətçəkən məqam isə budur ki, ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası – FDA tarixdə ilk dəfə yaşlanma prosesinin ləngidilməsini klinik araşdırma mövzusu kimi qəbul edib. Bu addım artıq bir çox elm adamı tərəfindən tibbdə yeni eranın başlanğıcı hesab olunur.
İndiyə qədər tibb insanın ayrı-ayrı xəstəlikləri ilə mübarizə aparırdı. Ürək-damar xəstəlikləri ayrıca, diabet ayrıca, Alzheimer ayrıca, xərçəng ayrıca araşdırılırdı. Yeni yanaşma isə tam fərqli fəlsəfə ortaya qoyur: bütün bu xəstəliklərin ortaq kökü insan orqanizminin qocalmasıdır və əgər yaşlanma ləngidilərsə, həmin xəstəliklərin də ortaya çıxması gecikdirilə bilər.
TAME layihəsində əsas diqqət mərkəzində olan preparat isə milyonlarla insanın artıq illərdir istifadə etdiyi metformindir. Bu dərman əsasən diabet müalicəsində istifadə olunur və dünyanın ən təhlükəsiz, ən ucuz preparatlarından biri sayılır. Lakin son illərdə alimlərin diqqətini çəkən məqam başqa olub. Müşahidələr göstərib ki, metformin qəbul edən bəzi diabet xəstələri digər insanlarla müqayisədə daha uzun yaşayır, ürək-damar problemlərinə daha gec tutulur, bəzi xərçəng növləri onlarda daha az müşahidə olunur və zehni zəifləmə daha yavaş gedir.
Məhz bu müşahidələrdən sonra ABŞ-da yaşlanma biologiyası ilə məşğul olan alimlər metforminin qocalma prosesinə təsirini ayrıca araşdırmağa başlayıblar. Hazırda layihədə əsasən 65 yaşdan yuxarı təxminən 3000 könüllü iştirak edir. Araşdırmalar ABŞ-ın ən böyük tədqiqat mərkəzlərində aparılır və nəticələrin 2028-ci ildə açıqlanacağı gözlənilir.
Layihənin rəhbərlərindən biri, Albert Einstein Tibb Kollecinin Yaşlanma Araşdırmaları İnstitutunun direktoru professor Nir Barzilay hesab edir ki, gələcəkdə insan ömrü ilə bağlı bütün tibbi yanaşma dəyişəcək. Onun fikrincə, yaxın onilliklərdə yaşlanma ayrıca xəstəlik kimi qəbul oluna bilər və bu istiqamətdə xüsusi preparatlar yaradılacaq.
Mövzuya marağın artmasının əsas səbəblərindən biri də son illərdə aparılan laboratoriya təcrübələrinin nəticələridir. Xüsusilə heyvanlar üzərində aparılan araşdırmalar elm dünyasında böyük rezonans doğurub. Çində və ABŞ-da aparılan eksperimentlərdə metformin verilən bəzi meymunlarda bioloji yaş göstəricilərinin gerilədiyi müşahidə olunub. Alimlər bəzi toxumalarda bioloji yaşın bir neçə il geri çəkildiyini bildirirlər. Bu nəticələr “Nature”, “Cell” və digər nüfuzlu elmi platformalarda geniş müzakirə olunub.
Lakin alimlər eyni zamanda ehtiyatlı danışırlar. Hazırda heç kim “ölümsüzlük dərmanı tapılıb” demir. Əsas məqsəd insanı sonsuz yaşatmaq deyil, onun daha uzun müddət sağlam qalmasını təmin etməkdir. Yəni müasir elm artıq ömrün uzunluğundan daha çox “sağlam ömür” anlayışına fokuslanır. Məqsəd budur ki, insan 70-80 yaşında da fiziki və zehni baxımdan daha aktiv qala bilsin.
Reuters, Scientific American və digər elmi platformalarda yayımlanan təhlillərdə qeyd olunur ki, gələcəkdə yaşlanmanın ləngidilməsi tibbin ən böyük istiqamətlərindən birinə çevriləcək. Hazırda bu sahəyə milyardlarla dollar yatırım edilir. Google-un qurucularından Larry Page, Amazon-un sahibi Jeff Bezos və OpenAI rəhbəri Sam Altman kimi texnologiya nəhənglərinin uzunömürlülük layihələrinə ciddi maliyyə ayırdığı bildirilir.
Artıq dünyada “longevity industry” – yəni uzunömürlülük sənayesi formalaşmağa başlayıb. Süni intellekt vasitəsilə yeni anti-aging molekulları hazırlanır, gen terapiyaları üzərində iş gedir, “senolitiklər” adlanan xüsusi preparatlar yaşlanmış hüceyrələrin təmizlənməsi üçün sınaqdan keçirilir. Bir sıra startaplar insan orqanizminin “bioloji saatını” geri çevirməyi hədəfləyən layihələr üzərində çalışır.
Ən böyük müzakirələrdən biri isə yaşlanmanın rəsmi şəkildə xəstəlik kimi tanınıb-tanınmayacağıdır. Əgər gələcəkdə bu baş verərsə, dünya səhiyyə sistemi tamamilə dəyişə bilər. Sığorta sistemləri, pensiya modelləri, əmək bazarı və hətta dövlətlərin iqtisadi planları yenidən qurulmalı olacaq. Çünki insan ömrünün uzanması sadəcə tibbi məsələ deyil, həm də sosial və siyasi məsələdir.
Hazırda alimlərin əksəriyyəti bir məsələdə həmfikirdir: insanlıq artıq yeni elmi eranın başlanğıcındadır. Bu era “geroscience” – yəni yaşlanma biologiyası dövrü adlandırılır. Elm qocalığı qaçılmaz tale kimi deyil, idarə edilə bilən bioloji proses kimi araşdırmağa başlayıb.
Əgər hazırkı tədqiqatlar uğurlu nəticə verərsə, yaxın onilliklərdə insan həyatında köklü dəyişikliklər baş verə bilər. Gələcəyin 70 yaşlı insanı bugünkü 50 yaşlı insan kimi görünə və yaşaya bilər. Alzheimer, demensiya və yaşlılıqla bağlı ağır xəstəliklərin başlanğıcı onillərlə gecikdirilə bilər. İnsan daha uzun müddət işləyə, düşünə, hərəkət edə və aktiv qala bilər.
Bu səbəbdən də dünya mediası artıq bir sualı daha çox səsləndirir: bəşəriyyət qocalığın özünü müalicə etməyə doğru gedirmi?
Musavat.com
