Bəşəriyyət tarixinin ən böyük kəşflərindən biri, şübhəsiz ki, şəhərlərdir. Şəhərsalma sadəcə binaların tikilməsi və yolların salınması deyil, insan sivilizasiyasının, mədəniyyətinin, sosial bərabərliyin və dövlətçilik təfəkkürünün daşa həkk olunmuş formasıdır. Qədim Mesopotamiya, Misir, həmçinin Azərbaycanın qədim şəhər-dövlətləri göstərir ki, şəhərsalma mədəniyyəti hər zaman insanın təbiətlə və cəmiyyətlə harmoniyada yaşamaq axtarışından doğub. Qədim dövrlərdə şəhərlərin salınmasında əsas prinsiplər təhlükəsizlik, su mənbələrinə yaxınlıq və ticarət yollarının kəsişməsi idisə, zaman keçdikcə bura memarlıq estetikası və sosial infrastruktur anlayışları da əlavə olundu.
Müasir dünyada isə şəhərsalma tamamilə yeni müstəviyə qədəm qoyub. Bu gün "Ağıllı şəhər" (Smart City), ekoloji davamlılıq, "yaşıl enerji" zonalarının yaradılması və inklüzivlik (hər bir vətəndaş üçün əlçatanlıq) müasir şəhərsalmanın qaçılmaz qaydalarına çevrilmişdir. İndiki memarlıq və urbanizasiya təkcə vizual gözəlliyi deyil, həm də karbon qazının emissiyasının azaldılmasını, rəqəmsal idarəetməni, enerji səmərəliliyini və insanların həyat keyfiyyətinin maksimallaşdırılmasını tələb edir.
Məhz belə bir qlobal və aktual kontekstdə, 2026-cı il mayın 18-də Bakı şəhəri mühüm dünya miqyaslı tədbirə – Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü Sessiyasına (WUF13) ev sahibliyi etdi. Bu forum qlobal urbanizasiya problemlərinin müzakirə edildiyi, gələcəyin dayanıqlı şəhərlərinin modelinin cızıldığı ən mötəbər beynəlxalq platformadır.
Dövlət Başçısının Çıxışı: Qlobal və Regional İnkişafın Yol Xəritəsi
Forumun açılış mərasimində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev geniş və proqram xarakterli nitq söyləyərək həm qlobal urbanizasiya meyillərinə toxundu, həm də Azərbaycanın bu sahədəki unikal təcrübəsini dünya ictimaiyyətinin diqqətinə çatdırdı. Dövlət başçısının çıxışında bir neçə strateji istiqamət xüsusi yer tutdu:
Beynəlxalq Həmrəylik və Dayanıqlı İnkişaf: Prezident İlham Əliyev vurğuladı ki, müasir şəhərlərin qarşısında duran çağırışlar – iqlim dəyişikliyi, əhalinin sürətli artımı və resursların tükənməsi yalnız qlobal miqyasda birgə səylər və təcrübə mübadiləsi sayəsində həll oluna bilər. Bakı Forumunun məhz bu xidmətə vəsilə olduğunu qeyd etdi.
İşğaldan Azad Olunmuş Ərazilərin Yenidən Qurulması: Dövlət başçısı çıxışının böyük bir hissəsini Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan misilsiz bərpa-quruculuq işlərinə ayırdı. Bildirildi ki, tamamilə dağıdılmış şəhər və kəndlər indi dünyanın ən qabaqcıl "ağıllı şəhər" və "ağıllı kənd" konsepsiyaları əsasında yenidən doğulur.
"Yaşıl Enerji" və Sıfır Emissiya Hədəfləri: Prezident qeyd etdi ki, azad edilmiş ərazilər rəsmən "Yaşıl enerji" zonası elan edilib. Bu ərazilərdə salınan yeni şəhərlər ekoloji təmiz nəqliyyat, bərpa olunan enerji mənbələri və ekoloji memarlıq standartları ilə inşa edilir ki, bu da qlobal şəhərsalma üçün nümunəvi bir modeldir.
İnsan Kapitalı və Layiqli Qayıdış: Çıxışda "Böyük Qayıdış" proqramının sosial aspektlərinə toxunuldu. Yeni şəhərsalma layihələrinin mərkəzində insan amilinin, vətəndaşların rahatlığı, məşğulluğu və sosial rifahının dayandığı xüsusi qeyd olundu.
Azərbaycanın Son İllərdə Əldə Etdiyi Uğurlar: Regional Liderlikdən Qlobal Qovşağa
Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun Bakıda keçirilməsi təsadüfi deyil. Bu, Azərbaycanın son illərdə sosial-iqtisadi, siyasi və infrastruktur sahəsində əldə etdiyi nəhəng uğurların beynəlxalq səviyyədə etirafıdır. Son dövrlərdə ölkəmizin qazandığı uğurları bir neçə mühüm istiqamətdə qruplaşdırmaq olar:
1. İqtisadi və İnfrastruktur Sıçrayışı
Azərbaycan regional nəqliyyat və logistika qovşağına çevrilmişdir. Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin mərkəzində dayanan ölkəmiz müasir limanlar, magistral yollar və beynəlxalq hava limanları şəbəkəsi yaratmışdır. Bakı şəhəri tarixi memarlıqla müasir göydələnlərin harmoniyasını özündə birləşdirən, dünyanın ən təhlükəsiz və abad meqapolislərindən birinə çevrilmişdir. "Ağ Şəhər" layihəsi kimi nəhəng urbanizasiya proqramları sənaye zonalarının ekoloji cəhətdən təmiz müasir yaşayış sahələrinə çevrilməsinin ən uğurlu nümunəsidir.
2. Enerji Diversifikasiyası və "Yaşıl Gündəm"
Ənənəvi neft-qaz ixracatçısı olan Azərbaycan son illərdə bərpa olunan enerji növlərinin (küfək və günəş enerjisi) payının artırılması istiqamətdə nəhəng layihələrə imza atır. Beynəlxalq şirkətlərlə birlikdə Xəzər dənizində və quruda nəhəng yaşıl enerji gücləri yaradılır. Bu siyasət ölkə şəhərlərinin ekoloji balansının qorunmasına birbaşa töhfə verir.
3. Böyük Qayıdış və Qarabağın İntibahı
Azərbaycan dövləti hazırda öz iqtisadi gücü hesabına Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda sıfırdan yeni ekosistem qurur. Füzuli, Laçın, Şuşa, Zəngilan, Cəbrayıl və digər şəhərlərimiz ən müasir urbanizm qaydalarına uyğun layihələndirilib və qısa müddətdə soydaşlarımızın qayıdışı təmin olunub. Hadrut, Talış və Ağalı kimi kəndlərdə tətbiq olunan infrastruktur modern idarəetmənin pik nöqtəsidir.
4. Qlobal Tədbirlər Mərkəzi
Azərbaycan artıq planetar əhəmiyyətli qərarların qəbul edildiyi məkandır. COP29 kimi möhtəşəm iqlim sammitindən tutmuş Ümumdünya Şəhərsalma Forumuna qədər qlobal xarakterli tədbirlərin ölkəmizdə yüksək səviyyədə təşkili regional liderliyimizin və yüksək təşkilatçılıq qabiliyyətimizin əyani sübutudur.
Bakıda keçirilən Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü Sessiyası həm qlobal urbanizasiya çağırışlarının müzakirəsi, həm də Azərbaycanın bu sahədəki mükəmməl modelinin dünyaya tanıdılması baxımından tarixi hadisəyə çevrildi. Prezident İlham Əliyevin forumdakı konseptual çıxışı bəşəriyyətin gələcək inkişafında şəhərlərin roluna yeni baxış bucağı gətirdi. Azərbaycan həm öz qədim şəhərsalma mədəniyyətinə sahib çıxaraq, həm də ən müasir qlobal trendləri uğurla tətbiq edərək gələcəyin dayanıqlı dünyasını quran aparıcı dövlətlərdən biri olduğunu növbəti dəfə təsdiqlədi.
Orxan Baxşəliyev
YAP Yevlax rayon təşkilatının fəalı
