Pekin Moskva ilə yeni qaz müqaviləsindən imtina etdi
Çin və Rusiya Trampın yerüstü və kosmik raket tutma sistemi planını "qlobal strateji sabitliyə təhdid" adlandırıblar. Çin lideri Si Cinpin və Kreml lideri Vladimir Putin Pekində keçirilən sammitdə ABŞ siyasətini birgə tənqid etsələr də, yeni böyük qaz layihəsi barədə razılığa gələ bilməyiblər. Birgə bəyanatda iki tərəf Vaşinqtonun "Qızıl günbəz" raketdən müdafiə sistemi planlarını və Amerikanın nüvə siyasətini tənqid edərək, bunu strateji sabitliyə təhdid adlandırıblar.
Sənəddə həmçinin ABŞ və Rusiyanın nüvə arsenalını məhdudlaşdıran müqavilələrin müddətinin bitməsi qeyd olunub, çünki Trampın Moskvanın müqaviləni daha bir il uzatmaq təklifinə cavab vermədiyi bildirilir. Si və Putin ayrıca olaraq, ölkələrin 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya tammiqyaslı hücumundan üç həftədən az müddət əvvəl strateji tərəfdaşlıq müqaviləsinin imzalanması ilə möhkəmləndirdiyi yaxın Rusiya-Çin əlaqələrini vurğulayıblar. Eyni zamanda, tərəflər əsas enerji müqaviləsi - "Sibir Gücü 2" qaz kəmərinin tikintisi barədə razılığa gələ bilməyiblər.
Layihə Monqolustan vasitəsilə ildə 50 milyard kubmetrə qədər qazın çatdırılmasını nəzərdə tutur, lakin qiymətlər və şərtlər hələ də həll olunmayıb. Kreml "layihənin parametrləri haqqında ümumi anlayış" olduğunu bildirib, lakin yekun razılaşma və ya müddət müəyyən edilməyib. Çin boru kəməri danışıqlarının təfərrüatları ilə bağlı ictimaiyyətə az şərh verib.
Səfər zamanı tərəflər həmçinin çoxqütblü dünya nizamına sadiqliklərini təsdiqləyiblər və enerji əməkdaşlığını genişləndiriblər, baxmayaraq ki, əsas kommersiya parametrləri hələ də həll olunmayıb. Xatırladaq ki, "Qızıl Günbəz" raketdən müdafiə sistemi dörd təbəqədən - biri kosmik, üçü isə yerüstü - ibarət olacaq və Alyaska və Havay da daxil olmaqla, ABŞ-da 11 qısa mənzilli batareya yerləşdiriləcək.
Putinin Si ilə danışıqlarda əsas məqsədi
Danışıqlardan sonra Moskva və Pekin. Lakin heç bir sənəddə nə "Sibir Gücü 2"-dən, nə də neft-qaz sektorunda əməkdaşlıqdan bəhs edilməyib. Rusiya prezidenti Vladimir Putinin Pekinə səfəri zamanı Çin lideri Si Cinpinlə 40 sənəd imzalansa da, "Sibir Gücü 2" qaz kəmərinin tikintisi ilə bağlı razılığa gəlmək mümkün olmayıb.
Beləliklə, Moskva və Pekinin 10 ildən çoxdur müzakirə etdiyi və Çinə qaz tədarükünün ildə 100 milyard kubmetrə qədər artırılmasını nəzərdə tutan layihədə hələ də bəzi həll olunmamış "nüanslar" var, Kremlin mətbuat katibi Dmitri Peskov Putinin Si ilə danışıqlarından sonra bildirib. "Bəzi nüanslar hələ də razılaşdırılmalıdır", - deyə o, əlavə edib ki, "əsas anlaşma parametrləri" və gələcək boru kəmərinin marşrutu razılaşdırılıb, lakin əvvəlki kimi layihənin həyata keçirilmə müddəti ilə bağlı dəqiq bir razılaşma yoxdur. "Hələlik aydın deyil. Axı bu, kommersiya məlumatıdır. Amma bu, olduqca əhəmiyyətli bir nailiyyətdir", - deyə Peskov bildirib.
Daha əvvəl mediada qeyd edildiyi kimi, qazın qiyməti Avropa bazarının itirilməsi fonunda "Qazprom"un çox ehtiyac duyduğu yeni qaz kəməri üçün maneə olaraq qalır. Mənbələrə görə, Çin qiymətin Rusiya daxili qiymətinə yaxın bir səviyyəyə endirilməsini tələb edir. Bu, təxminən min kubmetr üçün 50 dollardır ki, bu da Pekinin hazırda ödədiyi qiymətdən (min kubmetr üçün 258 dollar) beş dəfə, "Qazprom"un xaricdəki digər müştərilər üçün ödədiyi qiymətdən (420 dollar) isə 8,5 dəfə aşağıdır. Çin hazırda Rusiyadan hər il 38 milyard kubmetr qaz alır - bu, "Qazprom"un xarici ölkələrə ixracının yarısıdır və bu, 1980-ci illərin sonlarından bəri ən aşağı səviyyələrə yaxınlaşır. Onilliyin sonuna qədər Rusiya hökuməti Çinə tədarükü 47% artıraraq ildə 56 milyard kubmetrə çatdırmağı gözləyir. Əlavə qaz Uzaq Şərq marşrutu (+12 milyard kubmetr) və "Sibir Gücü-1" boru kəmərinin genişləndirilməsindən (+6 milyard kubmetr) gələcək.
Xatırladaq ki, Vladimir Putinin Si Cinpinə səfərindən əvvəl Rusiya Çin üçün qaz qiymətini altı illik minimuma endirib. Bu arada, Moskva "Sibir Gücü-2" boru kəmərinin onilliyin sonuna qədər fəaliyyətə başlamayacağını proqnozlaşdırır.
Nə tərəfdaş, nə müttəfiq
Si və Putin ABŞ prezidenti Donald Trampın Çinə rəsmi səfərindən bir neçə gün sonra danışıqlar aparıblar. Pekindəki görüşləri zamanı Çin lideri Si Cinpin və Rusiya prezidenti Vladimir Putin Vaşinqtona qarşı vahid cəbhə elan edərək qlobal miqyasda "cəngəllik qanununa" qayıdış barədə xəbərdarlıq ediblər. Birgə bəyanatda Çin və Rusiya ABŞ prezidenti Donald Trampın 175 milyard dollarlıq Qızıl Günbəz müdafiə sistemi qurmaq planlarını tənqid ediblər. Raketdən müdafiə sistemi qlobal əhatə dairəsini nəzərdə tutur. Onun fiziki komponentləri həm kosmosda (erkən xəbərdarlıq peykləri, sensorlar və tutucular), həm də yerdə (ABŞ və Kanadada stasionar raket batareyaları) yerləşdiriləcək.
Görüş necə keçdi
Danışıqlardan əvvəl Rusiya prezidentinə Tiananmen Meydanında fəxri qarovul dəstəsi ilə rəsmi qarşılama mərasimi keçirilib. Danışıqların özü Xalqın Böyük Zalında baş tutub. Çin dövlət mediasının məlumatına görə, Si Cinpin və Vladimir Putin hazırda Pekindəki görüşlərini ziyafətlə başa vururlar. Rusiya liderinin bir neçə saatdan sonra Çini tərk etməsi gözlənilir. Həmçinin Putinin noyabr ayında Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (APEC) illik sammitində iştirak etmək üçün Çinə qayıdacağı açıqlandı.
Sammitin bəzi əsas məqamları bunlardır:
Çin və Rusiya 20-dən çox ticarət və texnologiya müqaviləsi, eləcə də "çoxqütblü dünya nizamı" haqqında bəyannamə imzaladılar. Onlar həmçinin ABŞ-ın hərbi əməliyyatlarını və Trampın "Qızıl günbəz" müdafiə qalxanı planlarını tənqid edən uzun birgə bəyanat yaydılar.
Hörmüz boğazına istinad edərək, Çin və Rusiya ölkələri beynəlxalq ticarət və təchizat zəncirlərinə "birtərəfli" müdaxiləni dayandırmağa çağırdılar. Si bildirib ki, Çin və Rusiya "daha ədalətli və ağlabatan qlobal idarəetmə sisteminin" təşviqinə diqqət yetirməlidirlər, Putin isə münasibətlərində "həqiqətən görünməmiş bir səviyyəyə çatdıqlarını" bildirib. Çin ruslar üçün vizasız səyahət müddətini 2027-ci ilin sonuna qədər uzadıb. Rusiya vətəndaşları artıq ölkəyə 30 günə qədər vizasız daxil ola bilərlər.
Ukraynaya qarşı müharibə
Si və Putinin görüşündən əvvəl Rusiya prezidentinin köməkçisi Yuri Uşakov tərəflərin qapalı çay görüşü zamanı beynəlxalq məsələləri, xüsusən də "Ukrayna, İran və ABŞ ilə münasibətləri" müzakirə edəcəklərini açıqlayıb. Daha sonra Putini salamlayan Çin prezidenti mövcud beynəlxalq vəziyyətin "mürəkkəb və qeyri-sabit" olduğunu, "hər yerdə birtərəfli hegemoniyanın hökm sürdüyünü" bildirib. O, Yaxın Şərqdəki döyüşlərin dayandırılmasının "zərurətini" açıq şəkildə elan edib, lakin Ukraynadan heç bir söz deməyib.
Qeyd etmək lazımdır ki, çərşənbə axşamı Almaniya kansleri Fridrix Merts Si-nin Putini "Ukraynada qazana bilmədiyi bu müharibəyə son qoymağa" inandıracağına ümid etdiyini bildirib. "Hazırda Rusiya ilə Çin arasında strateji münasibətlərdə fundamental bir dəyişiklik gözləmirik. Lakin təbii ki, bu səfəri Prezident Si-nin Putini Ukraynada qazana bilmədiyi bu müharibəyə son qoymağa çağıracağı ümidi ilə əlaqələndiririk. Əksinə, bu, Rusiyaya hər gün ağır insan itkiləri verən bir müharibədir", - deyə o, jurnalistlərə bildirib.
Si Putinin diqqətini İrandakı müharibəyə yönəldib, lakin Ukrayna məsələsindən yayınıb. Pekin Ukraynaya qarşı bu müharibədə neytral mövqe tutmağa çalışırdı. Eyni zamanda, İrandakı münaqişə Çinin maraqlarına zərər verməsi ilə fərqlənir. Pekinin neft ehtiyatları var, lakin Hörmüz boğazını bağlayan böhranın sonu görünmür. Lakin, bir müharibənin digərinə qarşı dayandırılmasını tələb etməklə, Si Çinin qlobal səhnədə daha mərkəzi rol oynamağa çalışdığı üçün onun nüfuzuna xələl gətirmək riski daşıyır. Bu mövqe həmçinin liderləri uzun müddətdir ki, Pekinin Rusiyaya iqtisadi dəstəyini dayandırmasını tələb edən Avropa ilə münasibətləri təhlükə altına qoyur.
Çin və Rusiya arasında fikir ayrılığı yarandıqda, münasibətlərinin əsasını təşkil edən sadə həqiqət aydın olur. Aralarında rəsmi ittifaq olmadığı üçün heç bir ölkə digərinin ardınca getməməlidir. Bu, ittifaq deyil, çevik strateji tərəfdaşlıqdır.
V.VƏLİLİ
