Peşə təhsili insanları əmək bazarına hazırlayan, onların praktiki bacarıqlarını və peşə vərdişlərini inkişaf etdirən təhsil formasıdır.
Bu sistem tələbələrə həm nəzəri biliklərin mənimsənilməsini, həm də real iş mühitində təcrübə qazanmaq imkanını yaradır.
AzEdu.az müxtəlif ölkələrin peşə təhsili modellərini araşdıraraq, bu sistemlərin fərqli xüsusiyyətlərini və tətbiq olunan yanaşmaları təhlil edib təqdim edir.
Avstriyanın peşə təhsili və təlimi sistemi fərqli təkliflər və yüksək cəlbedicilik nümayiş etdirərək qlobal miqyasda aparıcı yerlərdən birini tutur. Ölkədə təhsil alan hər yaş qrupunun təqribən 70%-i icbari təhsilin sonunda məhz peşə təhsili və təlimi istiqamətini seçir. Bu yüksək göstərici Avstriyada gənclər arasında işsizlik səviyyəsinin Avropa İttifaqında ən aşağı həddə olmasını şərtləndirən əsas amildir. Sistem gənclərə erkən yaşda həm peşə, həm də maliyyə müstəqilliyi qazanmaq imkanı verir.
Ölkədə icbari təhsilin sonuncu ili (9-cu il) ilə orta təhsilin yuxarı pilləsinin birinci ili üst-üstə düşür ki, bu da şagirdlərin peşəyə keçidini sürətləndirir. Məktəb-əsaslı təlim eyni zamanda usta yanında şagirdlik kursu ilə, yəni dünyada məşhur olan "ikili təlim" (Dual System) modeli ilə müşayiət olunur. Bu model çərçivəsində gənclər vaxtlarının təxminən 80%-ni real şirkətlərdə çalışaraq praktiki vərdişlərə, qalan 20%-ni isə peşə məktəblərində nəzəri biliklərə ayırırlar. Şagirdlər hələ təhsil alarkən şirkətlərlə müqavilə bağlayır və aylıq əməkhaqqı alırlar.
Bu praktik kurslar demək olar ki, bütün iqtisadi sahələri əhatə edir və müxtəlif ixtisas səviyyələrinin, o cümlədən Avstriya Kvalifikasiyalar Çərçivəsinin (AKF) 4 və ya 5-ci səviyyələrinin əldə olunması ilə nəticələnir. Sistemdə karyera pillələrinin zirvəsi hesab olunan "Usta" (Meister) statusu isə müasir standartlara görə rəsmi olaraq Bakalavr dərəcəsinə bərabər tutulur. Bu tənzimləmə peşə təhsilinin cəmiyyətdəki nüfuzunu və sosial statusunu universitet təhsili ilə eyni səviyyəyə qaldırır.
Avstriya modelinin ən unikal cəhətlərindən biri də peşə təhsilini seçən gənclərin qarşısında heç bir dalanın (dead-end) olmamasıdır. Belə ki, ali təhsil pilləsində və yaşlılar üçün də müxtəlif peşə təhsili və təlimi proqramları mövcuddur. Peşə məktəbini bitirən məzunlar xüsusi imtahan vasitəsilə universitetlərə birbaşa qəbul hüququ verən tam orta təhsil sertifikatı əldə edə bilirlər. Bu da onlara Tətbiqi Elmlər Universitetlərinə rəvan keçid imkanı yaradır.
Sistemin idarəetmə mexanizmi olduqca çevik və çoxşaxəlidir. Məktəblərdə tədris olunan peşə təhsili və təlimi əsasən Təhsil Nazirliyinin tabeliyindədir. Şagirdlik proqramları isə İqtisadiyyat (şirkət-əsaslı) və Təhsil (məktəb-əsaslı) nazirlikləri, sosial tərəfdaşlar (məsələn, Federal Ticarət Palatası - WKO) və federal ştatlar tərəfindən birgə idarə olunur. Dövlət, biznes və təhsil sektorunun bu cür sıx kooperasiyası, şirkətlərə vergi güzəştlərinin edilməsi və proqramların əmək bazarının cari tələblərinə uyğun yenilənməsi Avstriyanın peşə təhsilini dünyada nümunəvi modelə çevirir.
İtaliyada texniki peşə təhsili və təlimi ölkənin iqtisadi modelinə uyğun olaraq əsasən iki əsas istiqamətdə həyata keçirilir. Vətəndaşlar texniki peşə təhsili institutları və regional təlim sistemləri vasitəsilə müvafiq peşələrə yiyələnə bilirlər. Bu iki istiqamət həm təhsilin müddəti, həm də hədəf kütləsi baxımından bir-birindən fərqlənir. Dövlət texniki institutları daha çox nəzəriyyə və texnologiyanın sintezinə əsaslanaraq tələbələri universitetə və ya rəhbər texniki vəzifələrə hazırlayır. Regional peşə təhsili sistemləri isə tamamilə vilayətlərin nəzarətində olub, birbaşa əmək bazarına çevik və praktiki kadrlar qazandırmaq məqsədi daşıyır.
Ölkədə 1995-ci ildən etibarən başlanılmış köklü islahatlar nəticəsində texniki peşə təhsili və texniki institutların tədris proqramlarında, həmçinin təşkilati strukturunda müəyyən təkmilləşmələr aparılıb. Bu islahatların ən diqqətçəkən addımı əmək bazarının sürətli dəyişməsinə uyğun olaraq peşə təhsili verən müəssisələrdə ixtisasların sayının 103-dən 17-yə qədər azaldılması oldu. Belə bir optimallaşdırma sayəsində köhnəlmiş proqramlar sıradan çıxarıldı, dövrün tələblərinə cavab verən daha aktual və genişprofilli peşələr və ixtisaslar qorunub saxlanıldı.
İtaliya modelinin uğuru peşə təhsili müəssisələrində həm ümumi təhsilə, həm də istehsalat sahələrində aparılan xüsusi peşə təlimlərinə paralel vaxt ayrılması ilə təmin olunur. Bu müəssisələrdə peşə təlimi şagirdlərin fərdi maraq və ehtiyacları ilə yanaşı, yerli iqtisadi tələbat və kadr ehtiyacları maksimum dərəcədə nəzərə alınmaqla təşkil edilir. Regionların idarəetmədəki müstəqilliyi təhsil proqramlarının lokal biznes mühiti ilə birbaşa uzlaşmasına imkan yaradır.
Bu regional yanaşmanın ən bariz nümunələrinə Biella və Pidmont rayonlarında rast gəlmək mümkündür. Həmin regionlarda peşə təhsili tam olaraq yerli iqtisadi tələblərə uyğunlaşdırılıb; belə ki, toxuculuq sənayesinin inkişaf etdiyi bu rayonlarda peşə təhsili müəssisələri məhz toxuculuq və tikiş üzrə ixtisaslaşmış kadrlar yetişdirir. Bu yanaşma regional işsizlik probleminin qarşısını alan ən effektiv alətlərdən biridir.
Digər tərəfdən, İtaliya peşə təhsili "Made in Italy" fəlsəfəsini yaşadan qlobal brendlərlə sıx əməkdaşlıq edir. Məsələn, İtaliyanın Maranello şəhərində fəaliyyət göstərən "Ferrari" adlı xüsusi peşə institutu buna mükəmməl bir nümunədir. Bu institut idman maşınlarının istehsalı üzrə zavodlarda çalışacaq yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin hazırlanması ilə məşğul olur və tələbələrə dərslərin böyük hissəsini birbaşa istehsalat xəttində keçmək imkanı tanıyır.
Sistemin yuxarı pilləsində isə universitet təhsilinə güclü alternativ olan 2 illik Ali Peşə Akademiyaları (ITS) dayanır. Rəqəmsal texnologiyalar, mekatronika və yaşıl enerji kimi yüksək texnoloji sahələri əhatə edən bu akademiyaların məzunları dərhal iş tapmaq imkanına malikdirlər. Avropa Birliyinin Sosial Fondu və regional büdcələr tərəfindən dəstəklənən bu çevik idarəetmə və maliyyələşmə modeli İtaliyanın peşə təhsilini dünyada örnək seçilən sistemlərdən birinə çevirir.
Polşada peşə təhsili və təlimi ölkənin güclü sənaye potensialını kadrlarla təmin etmək məqsədilə əsasən iki fərqli pillədə həyata keçirilir. Şagirdlər ümumi 8 illik ibtidai təhsili bitirdikdən sonra fərqli profilli müəssisələrə yönəlirlər. Bu sistemin birinci qolunu 3 illik I dərəcəli peşə məktəbləri (Branżowa szkoła I stopnia) təşkil edir ki, burada əsas hədəf şagirdlərə birbaşa praktiki ixtisas vermək və onları əmək bazarına qazandırmaqdır. İkinci və daha akademik qol isə 5 illik Texnikumlardır (Technikum). Texnikumlar şagirdlərə həm geniş texniki ixtisas (məsələn, İT mütəxəssisi, mexanik, logist), həm də tam orta təhsil diplomu (Matura) qazandıraraq, onların birbaşa universitetə qəbuluna imkan yaradır.
Ölkədə son illərdə, xüsusilə 2019-cu ildən etibarən icra olunan köklü təhsil islahatları nəticəsində peşə təhsili proqramları tamamilə müasirləşdirilmiş və əmək bazarının milli təsnifatına uyğunlaşdırılmışdır. Bu islahatların ən mühüm istiqaməti funksionallığını itirmiş köhnə ixtisasların sıradan çıxarılması və sistemin tamamilə "Dual Təhsil" (Dualny system kształcenia) modelinə keçməsi oldu. Yeni qaydalara əsasən, peşə məktəblərində təhsil alan şagirdlər vaxtlarının böyük hissəsini partnyor şirkətlərdə real işçi statusunda, müqavilə əsasında və maaş alaraq keçirirlər. Bu addım təhsillə istehsalat arasındakı məsafəni tamamilə aradan qaldırmışdır.
Polşa modelinin ən güclü tərəfi təhsil proqramlarının formalaşdırılmasında işəgötürənlərin və sənaye nəhənglərinin birbaşa iştirakıdır. Ölkədə qanunvericilik səviyyəsində müəyyən edilib ki, hər bir peşə məktəbi və ya texnikum mütləq şəkildə konkret bir müəssisə ilə tərəfdaşlıq etməlidir. Bu sistem şagirdlərin fərdi bacarıqlarını inkişaf etdirməklə yanaşı, həm də yerli və beynəlxalq korporasiyaların kadr ehtiyacını anında qarşılayır. Sənaye zonalarının idarəetmədəki rolu məzunların diplom alan kimi işlə təmin olunma faizini kəskin şəkildə artırır.
Bu regional və sənaye yönümlü yanaşmanın ən parlaq nümunələrinə Polşanın böyük avtomobil və texnologiya mərkəzlərində rast gəlmək mümkündür. Məsələn, Poznan və Vrotslav (Wrocław) kimi sənaye regionlarındakı peşə məktəbləri və texnikumlar birbaşa Volkswagen, Toyota və ya LG Energy Solution kimi nəhənglərin zavodları ilə inteqrasiya olunmuş şəkildə fəaliyyət göstərir. Tələbələr bu müəssisələrin təmin etdiyi müasir laboratoriyalarda təcrübə keçir və gələcəyin avtomatlaşdırılmış istehsalat xətləri, elektromobil texnologiyaları üzrə kadr kimi yetişirlər.
Bundan əlavə, Polşanın bəzi spesifik regionları öz ənənəvi güclü sahələrinə uyğun ixtisaslaşma həyata keçirirlər. Məsələn, ölkənin cənubunda yerləşən Şlyonsk (Silesia) regionunda aviasiya sənayesi üçün mütəxəssis hazırlayan xüsusi texnikumlar fəaliyyət göstərir və buradakı tələbələr beynəlxalq aerokosmik şirkətlərin sifarişləri əsasında təhsil alırlar. Eyni zamanda, şimal regionlarında (məsələn, Qdanskda) gəmiqayırma və dənizçilik üzrə dar profilli, lakin yüksək gəlirli peşə təlimlərinə üstünlük verilir.
Sistemin bitkinliyini təmin edən və İtaliyadakı ITS modelinə bənzəyən növbəti pillə isə Post-lisey məktəbləridir. Texnikumu və ya liseyi bitirən, lakin klassik universitet təhsili əvəzinə qısa müddətdə yüksək ixtisas almaq istəyənlər üçün nəzərdə tutulan bu 1-2 illik akademiyalar tibbi xidmət, kosmetologiya, rəqəmsal dizayn və kiber təhlükəsizlik kimi sahələrdə super-mütəxəssislər formalaşdırır. Avropa Birliyi fondlarından gələn milyardlarla avroluq qrantlar və yerli biznesin investisiyaları sayəsində Polşanın peşə təhsili bu gün Şərqi Avropanın ən uğurlu iqtisadi drayverlərindən biri hesab olunur.
Fransada peşə təhsili və təlimi ölkənin yüksək texnoloji sənayesini və xidmət sektorunu ixtisaslı kadrlarla təmin etmək üçün mütəşəkkil bir iyerarxiya ilə idarə olunur. Şagirdlər kollec (orta məktəb) pilləsini bitirdikdən sonra əsasən peşə liseylərinə (Lycée Professionnel) yönəlirlər. Bu sistemin ilk pilləsini 2 illik CAP (Certificat d'Aptitude Professionnelle) proqramı təşkil edir ki, bura şagirdlərə konkret və dar bir sənəti (məsələn, dərzi, çörəkçi, dülgər) tam praktiki şəkildə öyrədir. İkinci və daha genişpilləli marşrut isə 3 illik Peşə Bakalavriatıdır. Bu diplom şagirdə həm yüksək texniki ixtisas qazandırır, həm də sənaye idarəçiliyinə və ya birbaşa ali peşə təhsilinə keçid hüququ verir.
Ölkədə 2018-ci ildən etibarən icra olunan və "Peşəkar Gələcəyini Seçmə Azadlığı" (Loi pour la liberté de choisir son avenir professionnel) adlanan köklü islahat nəticəsində sistem tamamilə yenidən formalaşdırılmışdır. Bu islahatın ən böyük töhfəsi "Çıraqlıq" (Apprentissage) sisteminin bürokratik əngəllərdən azad edilərək tam müasirləşdirilməsi oldu. İslahat sayəsində müəssisələrin təhsil proqramlarının hazırlanmasında rolu artırıldı və köhnəlmiş, əmək bazarında qarşılığı olmayan ixtisaslar proqramlardan çıxarıldı. Fransada peşə təhsili alan gənclər vaxtlarının böyük hissəsini real şirkətlərdə "çıraq" statusunda, rəsmi əmək müqaviləsi ilə maaş alaraq keçirirlər ki, bu da tələbəlikdən iş həyatına keçidi rəvanlaşdırır.
Fransa modelinin ən fərqli və uğurlu tərəfi "Mükəmməllik Kampusları" (Campus des Métiers et des Qualifications) strategiyasıdır. Dövlət konkret bir regionda hansı sənaye sahəsi güclüdürsə, orada liseyləri, universitetləri, tədqiqat mərkəzlərini və regional nəhəng şirkətləri vahid bir coğrafi kampusda birləşdirir. Bu yanaşma regional iqtisadiyyatın kadr ehtiyacını nöqtəvi atəşlə qarşılayır. Regionların xüsusi iqtisadi maraqları təhsilin məzmununu birbaşa diktə edir və buradakı laboratoriyalar birbaşa sənaye tərəfindən maliyyələşdirilir.
Bu regional və sənaye klasterlərinin ən parlaq nümunələrinə Fransanın fərqli vilayətlərində rast gəlmək mümkündür. Məsələn, Tuluza (Toulouse) regionundakı peşə liseyləri və kampusları birbaşa aviasiya nəhəngi Airbus ilə inteqrasiya olunub və burada aerokosmik sənaye üçün yüksək dəqiqlikli mexaniklər yetişdirilir. Ölkənin şimalında və Lion (Lyon) regionunda isə Renault və Michelin kimi avtomobil korporasiyalarının birbaşa hamiliyində olan, elektromobillər və robototexnika üzrə ixtisaslaşmış xüsusi peşə proqramları fəaliyyət göstərir.
Bundan əlavə, Fransa özünün dünyaca məşhur olduğu ənənəvi sahələri – yüksək moda (Haute Couture), qastronomiya və şərabçılığı da peşə təhsili vasitəsilə qoruyur. Paris və ətraf regionlardakı peşə liseyləri LVMH (Louis Vuitton Moët Hennessy) və ya Hermès kimi lüks brendlərlə tərəfdaşlıq edir. Bu müəssisələrdə gələcəyin dizaynerləri, dəri ustaları və toxucuları brendlərin öz emalatxanalarında, ustad sənətkarların yanında təcrübə keçərək fransız sənət ənənələrini qlobal bazarda yaşadırlar.
Sistemin ali pilləsini və tam bitkinliyini təmin edən quruluş isə 2-3 illik Ali Peşə dərəcələridir (BUT - Bachelor Universitaire de Technologie). Universitetlər nəzdində fəaliyyət göstərən bu institutlar sənayenin rəqəmsallaşması, biotexnologiya, logistika və yaşıl enerji sahələri üçün menecerlər və baş texniklər hazırlayır. Dövlətin güclü subsidiyaları, regional investisiyalar və gənclərə verilən vergi güzəştləri Fransanın peşə təhsilini Avropanın ən prestijli və iş zəmanətli təhsil modellərindən birinə çevirmişdir.
