XXI əsrin uşaqları əvvəlki nəsillərdən fərqli olaraq rəqəmsal mühitdə böyüyürlər. Bir vaxtlar küçə oyunları, kitablar və ailə söhbətləri uşaqların əsas məşğuliyyəti hesab olunurdusa, bu gün onların gündəlik həyatının mühüm hissəsini smartfonlar, sosial şəbəkələr, videooyunlar və müxtəlif rəqəmsal platformalar təşkil edir. Texnologiyanın sürətli inkişafı uşaqlara yeni imkanlar qazandırsa da, eyni zamanda onların psixoloji, sosial və fiziki inkişafı ilə bağlı yeni risklər də yaradır.<
Rəqəmsal mühitin yaratdığı imkanlar
Texnologiya uşaqların təhsil və inkişaf prosesinə mühüm töhfə verir. İnternet vasitəsilə dünyanın müxtəlif ölkələrindəki bilik mənbələrinə çıxış əldə etmək, xarici dilləri öyrənmək, proqramlaşdırma və rəqəmsal bacarıqlar qazanmaq əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha asanlaşıb.Pandemiya dövrü göstərdi ki, rəqəmsal texnologiyalar təhsilin fasiləsiz davam etməsində mühüm rol oynaya bilir. Bu baxımdan texnologiyanı təhlükə kimi deyil, düzgün istifadə edilməli olan vasitə kimi qiymətləndirmək daha doğru yanaşmadır.
Ekran vaxtı niyə problemə çevrilir?
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, əsas təhlükə texnologiyanın özündə deyil, onun nəzarətsiz istifadəsindədir.Bir çox uşaq gün ərzində saatlarla telefon və planşet qarşısında vaxt keçirir. Uzunmüddətli ekran istifadəsi fiziki hərəkətin azalmasına, yuxu rejiminin pozulmasına və diqqət dağınıqlığına səbəb ola bilər.
Xüsusilə qısa videolar üzərində qurulan platformalar uşaqlarda informasiyanı sürətli istehlak etmə vərdişi formalaşdırır. Nəticədə uzun mətnləri oxumaq, dərsə diqqət yetirmək və dərin düşünmək qabiliyyəti zəifləyə bilir.
Psixoloqlar qeyd edirlər ki, davamlı olaraq sürətli və rəngarəng məzmun izləyən uşaqlar real həyatda daha sakit və uzunmüddətli fəaliyyətlərə maraq göstərməkdə çətinlik çəkirlər.
Sosial şəbəkələrin görünməyən təsiri
Sosial media platformalarında təqdim olunan həyat tərzi əksər hallarda reallığı tam əks etdirmir. Lakin uşaqlar və yeniyetmələr bunu hər zaman ayırd edə bilmirlər.Bahalı avtomobillər, dəbdəbəli həyat, filtrdən keçirilmiş görüntülər və ideal görünüşlər yeniyetmələrdə özlərini başqaları ilə müqayisə etmə meylini gücləndirir. Bu isə özünəinamın azalmasına, narahatlıq hissinə və emosional gərginliyə səbəb ola bilər.
Digər tərəfdən, sosial şəbəkələrdə kiberzorakılıq halları da artmaqdadır. Virtual mühitdə edilən təhqir və təzyiqlər uşaqların psixoloji vəziyyətinə real həyatda baş verən zorakılıq qədər ciddi təsir göstərə bilir.
Videooyunlar: təhlükə, yoxsa inkişaf vasitəsi?
Videooyunlara münasibət cəmiyyətdə birmənalı deyil. Bəzi valideynlər onları tamamilə zərərli hesab edir, digərləri isə müasir inkişaf vasitəsi kimi qiymətləndirirlər.Əslində hər iki mövqedə müəyyən həqiqət var.
Strategiya, məntiq və yaradıcılıq elementləri üzərində qurulan oyunlar uşaqların düşünmə qabiliyyətinin inkişafına kömək edə bilər. Lakin həddindən artıq oyun oynamaq sosial təcrid, dərs nəticələrinin zəifləməsi və asılılıq riskini artırır.
Xüsusilə zorakılıq elementlərinin üstünlük təşkil etdiyi oyunlara uzun müddət məruz qalmaq aqressiv davranışların normallaşmasına səbəb ola bilər. Buna görə də uşaqların hansı oyunları oynadığı və həmin oyunlara nə qədər vaxt ayırdığı diqqətlə izlənilməlidir.
Valideyn nəzarəti yeni formada olmalıdır
Müasir dövrdə uşağın əlindən telefonu almaq problemin həlli deyil. Çünki rəqəmsal dünya artıq həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib.Ekspertlər daha çox “qadağa” deyil, “rəqəmsal savadlılıq” modelini tövsiyə edirlər. Uşaqlara internetdə təhlükələri tanımaq, şəxsi məlumatları qorumaq, dezinformasiyanı ayırd etmək və onlayn davranış qaydalarına əməl etmək öyrədilməlidir.
Valideynlər uşaqların rəqəmsal fəaliyyətləri ilə maraqlanmalı, onların hansı platformalardan istifadə etdiyini bilməli və açıq ünsiyyət qurmalıdırlar. Uşaq təhlükə ilə qarşılaşdıqda valideyninə müraciət edə biləcəyinə əmin olmalıdır.
Məktəblərin rolu artır
Rəqəmsal təhlükəsizlik artıq yalnız ailənin məsuliyyəti deyil. Təhsil müəssisələri də uşaqlara rəqəmsal və media savadlılığı bacarıqları qazandırmalıdır.Şagirdlər sosial şəbəkələrin iş prinsiplərini, alqoritmlərin necə fəaliyyət göstərdiyini, saxta məlumatları necə müəyyən etməyi və şəxsi məlumatların qorunmasını öyrənməlidirlər.
Gələcəyin uğurlu vətəndaşı yalnız texnologiyadan istifadə edən deyil, onu düzgün və məsuliyyətli şəkildə idarə etməyi bacaran şəxs olacaq.
Rəqəmsal texnologiyalar uşaqların həyatından çıxarılması mümkün olmayan reallığa çevrilib. Buna görə əsas məqsəd uşaqları texnologiyadan uzaqlaşdırmaq deyil, onları təhlükəsiz və şüurlu istifadəçi kimi yetişdirmək olmalıdır. Valideyn, məktəb, dövlət və texnologiya şirkətləri birlikdə fəaliyyət göstərmədikcə uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyini təmin etmək mümkün olmayacaq. Gələcəyin sağlam və savadlı nəsli yalnız texnologiyaya çıxışı olan deyil, həmin texnologiyanın imkan və risklərini düzgün qiymətləndirə bilən uşaqlardan formalaşacaq.
Xanlar Sətullayev
