Azərbaycanda ailə quran gənclərin qarşılaşdığı ən böyük və fundamental problemlərdən biri müstəqil mənzil təminatıdır.
Azpost.info bildirir ki, ölkədə hər il on minlərlə yeni ailə qurulur, lakin onların çox az hissəsi nikahın ilk illərində şəxsi evinə sahib ola bilir. Paytaxt Bakıda və ətraf qəsəbələrdə daşınmaz əmlak qiymətlərinin sürətlə yüksəlməsi gənc ailələrin mənzil xəyallarını daha da çətinləşdirir.
Gənc ailələrin ev ala bilməməsinin arxasında həm iqtisadi, həm də struktur xarakterli bir neçə əsas səbəb dayanır.
Ən birbasa səbəb gənc mütəxəssislərin gəlirləri ilə mənzil bazarındakı mövcud qiymətlər arasındakı uçurumdur.
Paytaxtın mərkəzini kənara qoysaq belə, metro stansiyalarına yaxın və ya nisbətən kənar rayonlarda (Xırdalan, Masazır istisna olmaqla, Yeni Yasamal, Əhmədli, bəzi qəsəbələr) yeni tikili binalarda təmirli və ya təmirsiz mənzillərin kvadratmetri orta hesabla 1500–2500 AZN arasında dəyişir.
Universitetdən yeni məzun olmuş və ya iş həyatına yeni başlamış gənclərin orta aylıq əməkhaqqı əksər hallarda 600–1200 AZN civarındadır. İki gəncin birlikdə qazandığı büdcə belə, gündəlik yaşayış xərclərini çıxdıqdan sonra mənzil üçün böyük məbləğdə qənaət etməyə imkan vermir.
İpoteka kreditlərinin şərtləri də ağırdır. Dövlət İpoteka və Kredit Zəmanət Fondunun xətti ilə verilən güzəştli və adi ipoteka kreditləri ev sahibi olmaq üçün əsas alətlərdən biridir. Lakin burada da gənclər ciddi problemlə üzləşirlər.
İlk səbəb ilkin ödəniş toplamaq çətinliyidir. İpoteka krediti üçün mənzil dəyərinin minimum 15-25%-i civarında ilkin ödəniş tələb olunur. Məsələn, 100 000 AZN-lik sadə bir mənzil üçün gənc ailə 15 000 – 25 000 AZN nağd vəsait tapmalıdır. Aylıq kirayə və dolanışıq xərcləri ödəyən gənc cütlüyün bu məbləği sıfırdan toplaması illər tələb edir.
Üstəlik bir çox özəl sektor subyektlərində maaşların bir hissəsinin hələ də “göy” (rəsmi olmayan) üsulla ödənilməsi və ya xidməti müqavilələrlə (VÖEN) fəaliyyət göstərilməsi, bankların tələb etdiyi rəsmi gəlir meyarını doldurmağa mane olur.
Dövlətin gənc ailələr üçün nəzərdə tutduğu 4%-lik güzəştli (sosial) ipoteka şərtlərinə (məsələn, gənc ailənin üzvü olan elmlər namizədləri, idmançılar, dövlət qulluqçuları, hərbçilər və s.) düşən gənclər belə mənzil almaqda çətinlik çəkir. Çünki banklara ayrılan illik limitlər çox tez bitir və onlayn növbə sistemində (“Elektron Hökumət” portalında) qeydiyyatdan keçmək üçün böyük rəqabət yaranır. MİDA (Mənzil İnşaatı Dövlət Agentliyi) xətti ilə satılan sosial evlərdə isə tələb təklifi dəfələrlə üstələyir və saniyələr içində bitən mənzil seçimi prosesi gənclərin çoxunu mənzil tapmaq şansından məhrum edir.
Son illərdə qlobal logistika böhranı və inflyasiya səbəbindən tikinti materiallarının (armatur, sement, daxili təmir materialları) kəskin bahalaşması tikinti şirkətlərinin maya dəyərini artırıb. Bu artım birbaşa satış qiymətlərinə və daxili kredit şərtlərinə (şirkətdaxili faizsiz və ya faizli kreditlər) yansıyır. Şirkətlərin təklif etdiyi daxili kreditlərin müddəti çox qısa (maksimum 3-5 il) olduğundan, aylıq ödənişlər bəzən 1500–2500 AZN-ə çatır ki, bu da gənc ailələrin büdcəsini tamamilə aşır.
Ev ala bilməyən gənclər məcburi olaraq kirayə mənzillərə yönəlirlər. Bakıda normal şəraiti olan birtəbiyəli və ya ikitəbiyəli mənzillərin kirayəsi 400–700 AZN arasında dəyişir. Gənc ailə hər ay qazancının yarısını və ya daha çoxunu kirayəyə verdiyi üçün ev almaq üçün pul toplamaq (kapital yığmaq) imkanı faktiki olaraq sıfırlanır. Bu vəziyyət iqtisadiyyatda “kirayə tələsi” adlanır – ailə ev ala bilmədiyi üçün kirayə qalır, kirayə qaldığı üçün isə ev almağa pul yığa bilmir.
Bəs çıxış yolu nədir?
Ekspertlərin fikrincə, gənc ailələrin mənzil probleminin həlli üçün ilk növbədə dövlət tərəfindən ilkin ödənişsiz və ya çox aşağı (məsələn, 5-10%) ilkin ödənişlə uzunmüddətli (30 illik) xüsusi “Gənc Ailə Kredit Proqramları” təsis edilməlidir. Eyni zamanda, tikinti sektorunda rəqabətin artırılması və Bakı ətrafında infrastrukturun yaxşılaşdırılması ilə ucuz mənzil təklifinin çoxaldılması yeganə dayanıqlı çıxış yoludur.
Samir Abdulla
