Rusiya-Ukrayna müharibəsinin düyünü Türkiyə vasitəsilə həll edilə bilərmi?

İstanbulda Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski arasında görüş keçirilib. Gündəlikdə taxıl dəhlizinin yenidən fəaliyyətə başlaması, müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlıq, Rusiya ilə əsir mübadiləsi, Krımda ruslar tərəfindən həbs edilmiş tatar türkləri ilə bağlı təşəbbüs, sülh forumunun təşkili kimi əsas məsələlər yer alıb. Bizimyol.info xəbər verir ki, Ankara Yıldırım Beyazıt Universiteti Müəllim Prof. Dr. Salih Yılmaz "AA"ya Zelenskinin Türkiyəyə səfəri ilə bağlı diqqət çəkən məsələlər haqqında yazıb. Ukraynanın müdafiə sənayesi dirçələ bilərmi? Ukraynanın Sovetlərdən qalma ağır müdafiə sənayesi müəssisələrinin əksəriyyəti Rusiya tərəfindən dağıdılıb. Ukraynanın müdafiə sənayesi fabrikləri dağılsa da, Türkiyə ilə ortaq qurulacaq şirkətlər vasitəsilə texnologiya transferi və öyrədilmiş işçi qüvvəsinin bərpa oluna biləcəyinə inanır. Zelenski açıqlamasında: “Türkiyə müdafiə şirkətləri ilə ikitərəfli əməkdaşlığı və birgə istehsalı gücləndirmək istəyirik”,  - deyə bildirib. Ukraynanın belə bir təkliflə çıxış etməsinə səbəb Qərb ölkələrində Ukraynaya olan sursatların tükənməsi və siyasi maneələr üzündən Qərbin silah yardımının gecikdirilməsidir. Qərb ölkələri Ukraynaya silah vermək əvəzinə pul verməklə bağlı daha tez qərar verə bilər. Ukrayna isə mövcud büdcəsindən asılı olaraq Türkiyədəki silah sənayesi şirkətləri ilə ortaqlıqlar quraraq öz silahını istehsal etmək istəyir. Türkiyə Ukraynanın ən çox ehtiyac duyduğu artilleriya mərmilərini tez bir zamanda istehsal edə bilən ən təhlükəsiz ölkə kimi görünür. Bununla belə, digər NATO ölkələrinin bu silahları Türkiyənin birbaşa Ukraynaya satmasındansa, Türkiyədən alması daha uyğun bir yol ola bilər. Ukrayna Rusiya ilə müharibənin daha uzun sürə biləcəyi və ya Qərbin silah yardımının birdən-birə kəsilə biləcəyi ehtimalına qarşı birgə istehsal yolu ilə həll variantı tapmağa çalışır və müharibədən əvvəl başlamış müdafiə sənayesində əməkdaşlığı daha da gücləndirəcək təkliflərlə çıxış edib. Ukraynanın müdafiə naziri, Krım tatar türkü Rustem Umerovun Zelenskinin nümayəndə heyətində olması da iki ölkə arasında müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlığın artırılması potensialını gücləndirir. Qara dənizdə Ukrayna donanmasının yenidən qurulmasında türk şirkətlərinin üzərinə böyük məsuliyyət düşür. Zelenski Türkiyənin Ukrayna donanması üçün inşa etməyə davam etdiyi 2-ci "Ada" tipli korveti (hərbi gəmilərin müşayiət və gözətçilik funksiyası) də yerində araşdırıb və Türkiyə ilə əməkdaşlıqla bağlı yeni addımlara işarə edib. Ukraynaya görə, Türkiyə istəsə, Qara dənizdə ticarət bərpa oluna bilər Ukrayna Qara dənizdə qeyd-şərtsiz naviqasiya təhlükəsizliyini istəyir. Onlar görüşlərdə bildiriblər ki, gəmiçilik təhlükəsizliyini yalnız Türkiyə təmin edə bilər. Rusiya ilə Ukrayna arasında taxıl dəhlizi sazişinin müddəti bitdikdən sonra hələlik yeni saziş yoxdur. Türkiyə vasitəçi rolunda bu razılaşmanın yenidən işlək olmasını istəyir. Bu xahiş Antalya Diplomatik Forumunda iştirak edən Rusiya Federasiyasının Xarici İşlər naziri Sergey Lavrova da çatdırılıb. Türkiyə taxıl ehtiyacının böyük hissəsini həm Ukraynadan, həm də Rusiyadan qarşılayan ölkə kimi bu dəhlizin açılmasını istəyir. Rusiya Rusiya taxılının bu müqaviləyə daxil edilməsini tələb edir. Türkiyə isə bu dəhlizin təkcə taxıl üçün deyil, digər mallar üçün də keçərli olması planını irəli sürür. Zelenski: “Qara dənizdə naviqasiyanın qeyd-şərtsiz təhlükəsizliyi təmin edilməlidir. Bunu yalnız Türkiyə təmin edə bilər”, - deyib. Onun bəyanatının məzmunu artıq onu göstərir ki, o, bu dəhlizin təkcə taxıl üçün deyil, digər ticarət məhsulları üçün də reallaşmasını istəyir. Beləliklə, belə bir naviqasiya təhlükəsizliyi mümkündürmü? Türkiyə belə bir naviqasiya baxımından təhlükəsiz plan istəyirsə, bu, mümkün ola bilər. Çünki Rusiyanın belə bir plandan imtina etməsi Türkiyənin Qara dənizdə Rusiyaya qarşı yeni tədbirlər görməsinə səbəb olacaq. Türkiyə təkcə Qara dənizdə deyil, həm də avtomobil yolu ilə Gürcüstan-Azərbaycan vasitəsilə Rusiya ticarətində əlavə tədbirlər görə bilər. Rusiyanın hazırda ən son istədiyi şey Türkiyə ilə üz-üzə gəlməkdir. Rusiyaya görə, Türkiyə təkcə Qara dənizdən çıxış üçün deyil, həm də İslam Dünyası ilə proporsional əməkdaşlıq baxımından mühüm ölkədir. Türkiyənin Ukrayna ilə azad ticarət müqaviləsinin ən qısa zamanda qüvvəyə minməsi ticarət sahəsində mühüm inkişaflardan xəbər verir. Bu hadisələr bizə Qara dənizdə naviqasiya təhlükəsizliyini təmin etmək üçün Ukrayna ilə razılaşmanın müzakirə olunduğuna dair ipucu verir. Ukrayna Rusiya ilə hərbi əsir müqaviləsi istəyir Antalya Diplomatik Forumunda Lavrovla danışıqlarda Ukraynanın hərbi əsirlərin dəyişdirilməsi tələbi də gündəmə gəlib. Rusiya buna müsbət baxdıqlarını bildirdikdən sonra Zelenski siyahı ilə İstanbula gəlib. Zelenski hərbi əsirlərin azad edilməsi ilə bağlı: “Bizim hərbi əsirlərimizin və vətəndaşlarımızın, o cümlədən Rusiyanın əsirliyində olan Krım tatarlarının azad edilməsində Türkiyənin köməyinə ehtiyacımız var”, - deyə qeyd edib. Xüsusilə Krımda həbs olunan tatar türklərinin azadlığa buraxılması da gündəmdə idi. Rusiyasız “Sülh Forumu”na niyə ehtiyac var? Prezident Ərdoğan görüş zamanı “Rusiyanın da iştirak edəcəyi sülh sammitinə ev sahibliyi etməyə hazırıq” təklifini təkrarlasa da, Ukrayna tərəfi hələlik Rusiyanın olmadığı Qərb ölkələrinin iştirakı ilə sülh forumunun keçirilməsinə müsbət yanaşdıqlarını bildirib.  Ukraynanın Qərb ölkələrinin iştirakı ilə Rusiyasız forum təşkil etməyi təklif etməsinin səbəbi sülhün bədəlini təkbaşına ödəmək istəməməsidir. Ukraynaya görə, hazırda müharibə Rusiya ilə Ukrayna arasında görünsə də, Ukraynanın əslində Avropanın təhlükəsizliyi üçün mübarizə apardığı qənaətindədir. Bu səbəbdən Ukrayna istəyir ki, Qərb dövlətləri qiyməti varsa, əvəzini ödəsinlər və gələcəkdə təkcə sülhün deyil, müharibənin də hansı nəticələrinin olacağı barədə bu forumda ətraflı müzakirələr aparsınlar. Bu yolla, əgər sülh olacaqsa, bunun hansı şərtlər altında olacağı və bunun nəticələrinin Avropaya nə kimi təsirləri olacağı müzakirə oluna bilər. Bundan əlavə, müharibə davam etsə belə, Ukraynanın ehtiyaclarının diqqətdən kənarda qalmayacağına zəmanət vermək üçün yol axtarılır. Hazırda Ukraynada müharibə sülhdən uzaq olsa da, Rusiyanın üstünlüyü sülhə yol aça bilər. Çünki Rusiya yalnız üstün olduğu vəziyyətdə masa arxasında oturmağa üstünlük verir. Qadir, Bizimyol.info