Alimlər ölümcül xəstəlikləri viruslardan qabaqcıl genetik terapiyaların daşınması üçün istifadə etməklə müalicə etməyi öyrəniblər...
The Wall Street Journal nəşri
Müəllif: Ryan Chrisman - Umoja Biopharma şirkətinin həmtəsisçisi və baş texnologiya direktoru
İnsanlıq tarixinin böyük hissəsində viruslar bizim görünməz düşmənlərimiz olub — hüceyrələrimizi ələ keçirən RNT və DNT hissəcikləri. Ancaq daha təəccüblü bir həqiqət var: insan genomunun təxminən 8 faizi virus mənşəlidir. Təkamül qədim infeksiyaları insan biologiyasının ayrılmaz hissələrinə çevirib — o cümlədən plasentanın və adaptiv immunitetin formalaşmasına. Bu gün alimlər viruslardan vaxtilə ölüm hökmü sayılan xəstəliklərin müalicəsində istifadə edirlər.
1960-cı illərdə adeno-assosiasiyalı viruslar (AAV) üzərində aparılan inqilabi tədqiqatlar onların terapevtik genləri xəstələrin hüceyrələrinə çatdıra bildiyini üzə çıxardı. AAV-lər insan DNT-sinə etibarlı şəkildə inteqrasiya olunmadığı üçün klinik tətbiqləri əsasən hüceyrə bölünməsi minimal olan toxumalarla — qaraciyər, əzələlər və gözlə — məhdudlaşırdı.
Lakin 1990-cı illərdə məlum oldu ki, SPİD-ə səbəb olan virus bu problemi həll edə bilər. Tədqiqatçılar HİV-in dağıdıcı genlərini çıxarıb onu “lentivirus vektoru” adlanan alətə çevirdilər. Bu vektor terapevtik genləri birbaşa hüceyrələrə çatdırır və sonradan xəstənin DNT-sinə inteqrasiya edir. Bu yanaşma gen terapiyasının imkanlarını nadir irsi xəstəliklərin hüdudlarından kənara çıxardı və sürətlə bölünən hüceyrələrlə xarakterizə olunan mürəkkəb xəstəliklərin müalicəsinə yol açdı. Lentivirus vektorları onkologiyada əsl inqilab oldu.
2017-ci ildə Novartis şirkətinin Kymriah preparatı bu texnologiyaya əsaslanan və ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası (FDA) tərəfindən təsdiqlənən ilk müalicə oldu. Terapiya xəstənin immun hüceyrələrini leykozla mübarizə aparmaq üçün yenidən proqramlaşdırır və bir çox xəstə üçün ölüm hökmünü sağaldıla bilən vəziyyətə çevirir. O vaxtdan bəri lentivirus vektorları oraqvari hüceyrə anemiyasından beta-talassemiyaya qədər müxtəlif xəstəliklərdə tətbiq olunan gen terapiyalarının əsasını təşkil edir.
Bu üsullar ex vivo terapiyaya aiddir, yəni xəstənin hüceyrələri bədəndən çıxarılaraq xüsusi mərkəzlərdə emal olunur. Proses aylarla davam edə, bir dozanın maya dəyəri isə 1 milyon dolları aşa bilər. Lakin yeni nəsil biotexnoloji şirkətlər in vivo yanaşmalar sayəsində gen terapiyasını daha əlçatan edir — bu zaman lentivirus vektorları genetik təlimatları birbaşa orqanizmə çatdırır.
2025-ci ildə mənim həmtəsisçisi və texniki direktoru olduğum Umoja Biopharma şirkəti in vivo lentivirusdan istifadə edərək leykoz və limfoma xəstələrini müalicə edib. Bu terapiya T-hüceyrələri xərçəng hüceyrələrinə hücum etməyə yenidən proqramlaşdırır — hüceyrələrin çıxarılmasına, aylarla istehsala, təhlükəli kimyaterapiya hazırlığına və milyonlarla dollarlıq xərclərə ehtiyac olmadan. Bu yenilik mürəkkəb hüceyrə preparatları istehsal etmək üçün infrastrukturu olmayan xəstəxana və klinikalar üçün də müalicəni mümkün edə bilər.
AstraZeneca və AbbVie kimi şirkətlərin lentivirus əsaslı digər in vivo layihələri ilə birlikdə bu yanaşma immun sisteminin yenidən proqramlaşdırılmasının vaksinasiya qədər adi prosedura çevrilə biləcəyi gələcəyə işarə edir. Eyni texnologiya volçanka kimi autoimmun xəstəliklərin və ya mövcud immunoterapiyalara davamlı bərk şişlərin müalicəsinə də uyğunlaşdırıla bilər.
Hazırda təsdiqlənmiş AAV əsaslı in vivo terapiyalar çox vaxt yeddi rəqəmli qiymətlərlə satılır. Onurğa əzələ atrofiyasının müalicəsi üçün nəzərdə tutulmuş Zolgensma preparatı bazara bir doza üçün 2,1 milyon dollar qiymətlə çıxarılmışdı və bu, həmin vaxt FDA tərəfindən təsdiqlənmiş ən bahalı dərman idi. In vivo yanaşmalar AAV-dən lentivirus vektorlarına doğru genişləndikcə qiymətlər kəskin şəkildə enə bilər. Bir istehsal dövrü in vivo lentivirus preparatı on minlərlə xəstənin müalicəsini təmin edə bildiyi halda, AAV terapiyasında bu rəqəm ondan azdır.
Bu dəyişiklik gen terapiyasını nadir xəstəliklər üçün “butik” tibbdən xərçəng, ürək-damar xəstəlikləri və digər geniş yayılmış patologiyalar üçün kütləvi müalicə metoduna çevirə bilər. Siyasətçilər və investorlar buna hazır olmalıdır.
Sahə sürətlə inkişaf edir. Proqnozlara görə, qlobal hüceyrə və gen terapiyası bazarı 2034-cü ilə qədər 100 milyard dolları ötəcək. Böyük farmasevtik şirkətlər virus vektorlarının istehsal güclərini təmin etməyə çalışırlar — bu, yaxın onillikdə rəqabət üstünlüklərini müəyyən edə biləcək əsas dar boğazdır.
2024-cü ildə biofarmasevtikaya yönələn vençur investisiyaları 26 milyard dolları keçib, bunun 10 faizi hüceyrə və gen terapiyasının payına düşüb. AbbVie, Novartis və Johnson & Johnson da daxil olmaqla iri farmasevtik şirkətlər genlərin çatdırılması üçün yeni nəsil platformalara çıxış əldə etmək məqsədilə tərəfdaşlıqlar qurur və satınalmalar həyata keçirir. Erkən qaliblər istehsalı miqyaslandıra, qiymətləri endirə və əlçatanlığı artıra bilən şirkətlər olacaq.
Lakin innovasiyalarla yanaşı yeni problemlər də yaranır. Əzələ distrofiyasını sağalda bilən eyni texnologiya nəzəri olaraq kosmetik məqsədlər və ya xüsusiyyət seçimi üçün də istifadə oluna bilər. Tənzimləyicilər innovasiya ilə etika arasında tarazlıq yaradaraq bu sahəni ehtiyatla yönləndirməlidirlər. Şəffaf nəzarət, qlobal standartlar və ədalətli qiymətqoyma bu inqilabın gözləntiləri doğruldacağını, yoxsa ictimai narazılıq yaradacağını müəyyən edəcək.
Əgər XX əsr antibiotiklərin və kimyaterapiyanın əsri idisə, XXI əsr virus vektorlarının əsri ola bilər - xəstəliklərlə genetik səviyyədə mübarizə aparmağı vəd edən bir inkişaf. Bu, ən kiçik düşmənlərimizin belə ən böyük müttəfiqlərimizə çevrilə biləcəyini xatırladır.
Tərcümə Poliqon-a aiddir
Poliqon.info
