Astana, 8 yanvar, AZƏRTAC
Qazaxıstandakı Azərbaycan icmasının tarixi deportasiyalar, çətin sınaqlar, milli yaddaşın qorunması və yeni imkanlarla ayrılmaz şəkildə bağlıdır.
AZƏRTAC Almatı bölgəsindəki Azərbaycan icmasının nümayəndəsi və ictimai xadim Hətəm Rəcəbovla azərbaycanlı ailələrin taleyi, ana dili və icmanın gələcək planları barədə söhbət edib.
- Tale sizi bu bölgəyə necə gətirib və həmin vaxt sizi ən çox nə təəccübləndirdi?
- Əslən Qərbi Azərbaycanın Amasiya rayonunun Güllübulaq kəndindənəm. 1969-cu ildə Gəncədəki texniki məktəbə daxil oldum. Səkkiz uşağımız var idi.
Qazaxıstana 1976-cı il oktyabrın 12-də gəldim. Uşaqlıqdan bəri ailəm mənə repressiyaya məruz qalan və Qazaxıstana sürgün edilən insanlar haqqında çoxlu hekayələr danışırdı. Həmişə onların taleyi haqqında məlumat əldə etmək, bu insanları öz gözlərimlə görmək istəyirdim.
Elə oldu ki, tale məni də bu ölkəyə gətirdi. 1937-ci ildə sürgün edilən həmvətənlərimin çoxu artıq burada yaşayırdı və mən özümü repressiyaya məruz qalanların nəsillərinin yaşadığı bir kənddə tapdım. Bu gün həmin hadisələrin birbaşa şahidləri qalmayıb - hamısı vəfat edib. Onların övladları və nəvələri indi burada yaşayırlar.
Onların bura köçürüldüyü şərait olduqca sərt idi: ağac, odun yox idi, normal yaşayış şəraiti mövcud deyildi. İnsanlar çətinliklə sağ qalırdılar və onların bir çoxu ağır xəstələnirdi.
Deportasiya edilən şəxslərin ailələri həddindən artıq yoxsulluq içində yaşayırdı. Hətta dəfn məsələlərində belə seçim yox idi: daş məzar daşlarını quraşdırmaq mümkün deyildi, ona görə də əllərinə keçən hər şeydən istifadə edirdilər.
Bu ölkəyə gəldikdən sonra harada məskunlaşdınız və bu gün kəndin əsas sakinləri kimlərdir?
- Gəldikdən sonra Qazaxıstanın Almatı vilayətinin İli rayonundakı Kokkaynar kəndində məskunlaşdım. Qazax dilindən tərcümədə “Mavi bulaq” deməkdir. Almatıdan təxminən 12-13 kilometr aralıda yerləşir. İşim və əsas biznesim şəhərdə olsa da, hələ də orada yaşayıram.
Hazırda bu kənddə əsasən azərbaycanlılar yaşayırlar. Burada təxminən 350 azərbaycanlı ailəsi var, onların əksəriyyəti Amasiya rayonundandır. 1944-cü ildə deportasiya edilmiş Ahıska türklərinin ailələri də var.
- Milli ənənələri, dili və kimliyi qoruyub saxlaya bilmisinizmi?
- Bəli, adət-ənənələr qorunub saxlanılıb. Toylar, dəfn mərasimləri, ibadətlər - hər şey adət-ənənələrimizə uyğun olaraq keçirilir. Əlbəttə ki, insanlar zamanla burada həyata uyğunlaşırlar, amma milli kimliyimizi itirdiyimizi demək mümkün deyil.
- Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin xaricdə Azərbaycan dilinin qorunması zərurəti ilə bağlı fikirləri kontekstində ana dilimiz ilə bağlı vəziyyəti necə qiymətləndirirsiniz?
- Mən Azərbaycan Prezidentinin mövqeyini tamamilə bölüşürəm. Bizim üçün ana dilimizi qorumaq prinsipial məsələdir. Azərbaycan dili gündəlik həyatda, ailələrdə fəal şəkildə istifadə olunur və biz onu şüurlu şəkildə övladlarımıza və nəvələrimizə ötürürük.
Evimdə Azərbaycan və Qazaxıstan bayraqları asılıb, övladlarım və nəvələrim kim olduqlarını və haradan gəldiklərini bilirlər. Onlar Azərbaycan mahnıları oxuyur və doğma dilimizdə danışırlar.
Dil milli kimliyimizin təməlidir. Bir dil yox olarsa, yaddaş, tarix və mədəniyyət də sıradan çıxır. Başqa bir ölkədə yaşaya və Qazaxıstana minnətdar ola bilərik, amma dilimizi övladlarımıza və nəvələrimizə ötürməyə borcluyuq. Evlərimizdə Azərbaycan dilində danışıldığı müddətcə, millətimiz də yaşayacaq. Bu, əcdadlarımız və gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyətimizdir.
- Bütün gənclər Azərbaycan dilində eyni dərəcədə yaxşı danışırlarmı?
- Deməzdim ki, eyni dərəcədə danışırlar. Bəzi gənclər danışmaqda çətinlik çəkir, amma digərləri o qədər səlis danışırlar ki, burada doğulub boya-başa çatdıqlarına inanmazsınız. Hər şey onların ailəsindən və tərbiyəsindən asılıdır.
- Qazaxıstandakı digər Azərbaycan icmaları ilə əlaqələriniz varmı?
- Bəli, əlbəttə. Bu yaxınlarda Taldıkorqanda oldum. Naxçıvandan deportasiya edilənlərin nəsilləri - təxminən 450 Azərbaycan ailəsi orada yaşayır.
- İcmanızın tarixi ilə bağlı hər hansı bir araşdırma aparılıbmı?
- Jurnalistlər və televiziya kanallarının nümayəndələri bizi ziyarət ediblər, onlar Azərbaycan icmasının tarixi ilə maraqlanıblar. Amma hələ də dərin, sistemli elmi tədqiqatlar yoxdur.
- Azərbaycan icmasının gələcəyi ilə bağlı planlarınız nədən ibarətdir?
- Tariximizlə bağlı bir araya gəldiyimiz, dini tədbirlər keçirdiyimiz və əlamətdar günləri qeyd etdiyimiz bir məkanımız var. Əsas məqsədim uşaqların Azərbaycan dilini, ədəbiyyatını, tarixini və adət-ənənələrini öyrənə biləcəyi bir mədəniyyət mərkəzi yaratmaqdır. Artıq torpaq sahəsi tapılıb və təxminən 400 kvadratmetrlik bir bina tikmək planı hazırlanır. İstəyirəm ki, bu ev icmamızın yaşadığı kənddə yerləşsin.
Elşən Rüstəmov
AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri
Astana
