Bəşər tarixi 2026-cı ilin yanvar ayında ən mürəkkəb və həlledici geosiyasi transformasiyalardan birinə şahidlik edir. Bu gün qonşu İran İslam Respublikasında cərəyan edən hadisələr artıq lokal narazılıq və ya sıravi iqtisadi etirazlar çərçivəsindən tamamilə çıxaraq, bütün Avrasiyanın siyasi arxitekturasını kökündən sarsıdan ekzistensial bir böhrana çevrilmişdir. Yanvarın 8-nə olan son məlumatlar təsdiq edir ki, ölkənin 31 vilayətindən 28-ni ağuşuna alan bu inqilabi dalğa teokratik sistemin 1979-cu ildən bəri qarşılaşdığı ən ciddi sınaqdır. Bu proseslərin kökündə dayanan ideoloji iflas, iqtisadi fəlakət və dövlət institutlarının daxili aşınması idarəedici rejimi geri dönüşü olmayan bir sındırılma nöqtəsinə gətirib çıxarmışdır. Hazırkı mənzərə aydın şəkildə göstərir ki, gənc nəslin mövcud idarəetmə modelini qəti şəkildə rədd etməsi ilə iqtisadi bazarların tamamilə çökməsi birləşərək, vahid və qarşısıalınmaz bir inqilabi cəbhə formalaşdırıb.

Regionun bu qədər gərgin və proqnozlaşdırılması çətin olan fonunda, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin illərdir böyük səbir, dəqiqlik və milli maraqlara söykənən uzaqgörənliklə yeritdiyi strateji kursun nə dərəcədə həyati əhəmiyyət kəsb etdiyi bir daha sübut olunur. Dövlət başçımızın xüsusilə quru sərhədlərinin bağlı saxlanılması ilə bağlı nümayiş etdirdiyi qətiyyətli mövqe, bu gün qonşu ölkədə baş verən xaotik proseslərin, silahlı qruplaşmaların və nəzarətsiz miqrasiya dalğalarının ölkəmizə sıçramasının qarşısında ən güclü sədd rolunu oynayır. Bu strateji qərar sadəcə bir pandemiya ehtiyatı deyil, həm də regionun təhlükəsizlik boşluqlarını qabaqlayan preventiv bir "təhlükəsizlik kordonu"dur. Azərbaycan bu uzaqgörənliklə öz daxili sabitliyini xarici sarsıntılardan izolyasiya edərək, regionun ən etibarlı limanı statusunu qoruyub saxlayır və ölkəmizi mümkün vətəndaş müharibəsi ssenarilərinin fəsadlarından sığortalayır.



Prezidentin böyük ustalıqla yeritdiyi balanslaşdırılmış siyasət Azərbaycanı nəhəng güclərin toqquşma meydanına çevrilməkdən xilas edib. Bakı həm Qərb, həm Şərq, həm də digər regional aktorlar ilə münasibətləri bərabərhüquqlu və milli mənfəətlərə söykənən müstəvidə quraraq, İrandakı böhranın gətirdiyi riskləri minimuma endirməyə nail olub. Məhz bu "qızıl balans" imkan verir ki, Azərbaycan eyni zamanda həm Türkiyə və İsrail kimi strateji müttəfiqləri ilə hərbi-texniki koordinasiyanı gücləndirsin, həm də Rusiya və Qərb qütbləri ilə diplomatik manevr imkanlarını qoruyub saxlasın. Bu siyasətin ən bariz nəticəsidir ki, İrandakı xaos fonunda belə, Azərbaycan Zəngəzur dəhlizi və Orta Dəhliz kimi qlobal layihələrdə öz şərtlərinə uyğun, qətiyyətlə hərəkət edir.



İrandakı bu tektonik sarsıntıları Suriyada Bəşər Əsəd rejiminin iflasından ayrı təsəvvür etmək qeyri-mümkündür. Beynəlxalq ekspertlər bu prosesi "Müqavimət Oxu"nun domino effekti ilə çöküşü kimi qiymətləndirirlər. Onilliklər boyu İranın regional hegemonluğunun onurğa sütunu olan Suriya zəncirinin qırılması, müharibənin strateji dərinliyini birbaşa İranın daxili sərhədlərinə daşıdı. İllərdir xarici ambisiyalara xərclənən milyardlarla dolların və minlərlə itkinin heç bir nəticə verməməsi rejimin "yenilməzlik" mifini darmadağın etdi. Bu psixoloji qırılma daxili müxalifətin qorxu səddini aşmasına və küçələrdə artıq sistemin təməllərini hədəf alan daha radikal şüarların səslənməsinə rəvac verdi.
Qlobal siyasi mühitdə isə Donald Trampın ABŞ-da yenidən hakimiyyətə qayıdışı bu yanğın üzərinə tökülən yanacaq rolunu oynadı. Tramp administrasiyasının tətbiq etdiyi "Maksimum Təzyiq 2.0" siyasəti rəsmi Tehranın manevr imkanlarını tamamilə iflic edib. "Fox News" və "Wall Street Journal" kimi nüfuzlu media qurumlarının da vurğuladığı kimi, Vaşinqtonun hədəfi rejimi iqtisadi və siyasi cəhətdən tamamilə boğmaqdır. Digər tərəfdən, İsrailin "ilanın başını əzmək" doktrinası və MOSSAD-ın İranın daxili idarəetmə mexanizmlərinə nüfuz etməsi sistemi tamamilə işləməz hala salıb. Hətta Rusiya və Çin kimi ənənəvi tərəfdaşların da öz strateji resurslarını qorumaq məqsədilə Tehrandan məsafə saxlaması, Çinin isə artıq "keçid dövrü" üçün gizli təmaslara başlaması rejimin tənhalaşdığını göstərir.

Bu böhranın Azərbaycan üçün ən həssas və kritik nöqtəsi isə Cənubi Azərbaycan faktorudur. Təbriz, Ərdəbil və Urmiyada ucalan "Azadlıq, Ədalət, Milli Hökumət" şüarları hadisələrin artıq dönməz bir milli-azadlıq hərəkatı xarakteri aldığını sübut edir. Azərbaycan Respublikası üçün bu, həm tarixi bir imkan, həm də böyük bir məsuliyyətdir. Bakı hazırda həm hərbi, həm də diplomatik müstəvidə çoxşaxəli bir hazırlıq dövrünü yaşayır. Cənub sərhədlərimizin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və mümkün humanitar qaçqın böhranına qarşı preventiv addımların atılması birbaşa bu proseslərin idarə olunmasından asılıdır. İranın regional zəifləməsi həm də Ermənistanın əsas xarici dəstək mərkəzini itirməsinə və Bakının regional sülh şərtlərini daha qətiyyətlə diktə etməsinə tarixi şərait yaradır.

Azərbaycanın bu sınaqlardan üzüağ çıxmasında Türkiyə və İsrail ilə qurduğu "Güclər Üçbucağı" regional sabitliyin yeganə təminatı kimi çıxış edir. Şuşa Bəyannaməsinin ruhuna uyğun olaraq Ankara və Bakı cənub sərhədlərimizdə keçilməz bir təhlükəsizlik çətiri formalaşdırıb. İsrailin texnoloji və kəşfiyyat dəstəyi isə bu koordinasiyanı hərbi baxımdan sarsılmaz edir. Tanınmış politoloqların da qeyd etdiyi kimi, Azərbaycan bu prosesdə yüksək "strateji təmkin" nümayiş etdirsə də, 30 milyondan çox soydaşımızın taleyi məsələsində Türkiyə ilə tam koordinasiya olunmuş, həm humanitar müdaxiləni, həm də regional sabitliyi qorumağı hədəfləyən geniş "B planı"na malikdir.

Yekun olaraq qeyd etmək lazımdır ki, İranda rejim dəyişikliyi artıq bir ehtimal deyil, qaçılmaz zaman məsələsidir. Köhnə regional düzən artıq tarixin arxivinə qovuşub. Dünya mediasının da vurğuladığı kimi, bu, "Yeni Orta Şərq"in və daha güclü bir Azərbaycanın doğuşu üçün mühüm keçid dövrüdür. Azərbaycan dövləti Prezident İlham Əliyevin uzaqgörən rəhbərliyi, sarsılmaz iqtisadi qüdrəti, ən müasir ordusu və sadiq müttəfiqləri ilə bu fırtınalı dənizdə öz yolunu böyük əminliklə cızmaqdadır. Yanvarın 8-də Bakıda keçirilən enerji layihələrinin açılışları bir daha nümayiş etdirdi ki, ətrafdakı xaosa və geosiyasi yanğınlara rəğmən, Azərbaycan regionun yeganə sabitlik, inkişaf və təhlükəsizlik adasıdır.

Şəmsi Qoca

• Region
• Sabitlik
• Strateji Təhlükəsizlik
• Qlobal Transformasiya