Yaxın Şərqin son onilliklərdəki siyasi mənzərəsi bir həqiqəti gün işığına çıxarır: özünü “müqəddəs” elan edən, lakin yerin reallıqlarından qopan ideoloji rejimlər artıq tarixin ən sərt divarına çırpılmaqdadır. 2026-cı ilin bu soyuq yanvar günlərində İran mərkəzli teokratik modelin sadəcə legitimliyini deyil, həm də həyata tutunmaq qabiliyyətini itirdiyini görürük. Tehranın onilliklər boyu milyardlarla dollar xərcləyərək qurduğu “müqəddəs müdafiə” xətləri bu gün öz daxilindəki yanğını Şama, Beyruta, Bağdada ötürən bir alov zəncirinə çevrilib. Təbrizdən Şama uzanan bu domino effekti artıq bir ehtimal deyil, köhnə dünyanın dağılmasını və yeni bir coğrafiyanın doğuşunu müjdələyən tektonik bir sürüşmədir.
Bu rejimin faciəsi onun özünü göylərin nümayəndəsi sayıb, xalqın fəryadına yadlaşmasıdır. Teokratik idarəçiliyin sığındığı “dini ideologiya”, “repressiv təhlükəsizlik” və “xarici düşmən” mifi artıq işə yaramır. İnformasiya əsrinin sərbəst axını şəhərli, təhsilli və dünyaya açıq gənc nəsli teokratik qəliblərə sığmağa icazə vermir. Rejim hər bir haqlı narazılığı xarici düşmənin barmağı ilə izah etdikcə, cəmiyyət daha ucadan soruşur: “Bəs niyə bu düşmən həmişə bizim ac qalan süfrəmizdə, sərbəstlik istəyən gəncliyimizdə və haqqını tələb edən Təbrizimizdə tapılır?” Reallıq budur ki, Tanrının adından danışanlar, artıq həyatın öz adından cavab tələb edənlərin qarşısında acizdir.
Bu böhranın ürəyi Təbrizdə döyünür. Təbriz sadəcə bir şəhər deyil, həm də tarixin oyanış ocağıdır. Burada ucalan “Azadlıq, Ədalət, Milli Hökumət” sədaları ideoloji təməllərin sarsılmasının rəsmi elanıdır. Güney Azərbaycanın bu ruhu mərkəzdən periferiyaya yayılan elə bir dalğa yaradır ki, o, Tehranın homogenləşdirmə siyasətini kökündən baltalayır. Təbrizdə başlayan hər bir hərəkət bir normativ presedent kimi digər bölgələrə sirayət edir və rejimin onilliklər boyu qurduğu “yenilməz sistem” mifini darmadağın edir. Bu, sadəcə iqtisadi narazılıq deyil, bir xalqın öz taleyinə sahib çıxmaq iradəsidir.
Regional miqyasda isə bu domino effektinin ən kövrək nöqtəsi Şamdır. İranın regional hegemonluq strategiyasının logistik və hərbi dayağı olan Suriya bu gün Tehranın daxili zəifliyinin qurbanı olur. Tehranın daxili iqtisadi fəlakəti onun xaricdəki “proksi” qüvvələrini qidalandırmaq imkanlarını məhdudlaşdırdıqca, Suriya kimi asılı rejimlər tamamilə müdafiəsiz qalır. Domino daşları bir-birinə dəydikcə aydın olur ki, legitimliyi xalqdan deyil, xarici gücdən alan sistemlər elə həmin güclə birlikdə də tarix səhnəsindən silinirlər. Təbrizdəki sosial-siyasi sarsıntı Şamda siyasi manevr imkanlarını daraldır və Tehranın “Müqavimət Oxu”nu bir xaos zəncirinə çevirir.
Bu mənzərəni qlobal güclərin – ABŞ, İsrail və Rusiyanın maraqlar üçbucağı daha da qəlizləşdirir. Vaşinqton rejimi daxildən aşındırmağa, İsrail “ilanın başını əzmək” doktrinası ilə preventiv zərbələrə, Rusiya isə öz təsirini itirməmək üçün təhlükəli balanslara üstünlük verir. Lakin bütün bu geosiyasi şahmat taxtasında İran teokratik sistemi artıq bir subyekt deyil, parçalanmağa məhkum bir obyekt kimi görünür. Ən önəmlisi odur ki, bu fırtınalı dənizdə Azərbaycan dövləti Prezident İlham Əliyevin uzaqgörən rəhbərliyi ilə öz sarsılmaz sabitliyini qoruyur. Yanvarın 8-də Bakıda keçirilən enerji açılışları ətrafdakı xaosa rəğmən, ölkəmizin regionda yeganə inkişaf və təhlükəsizlik adası olduğunun ən güclü isbatıdır.
Teokratik rejimin hazırkı vəziyyəti sadəcə idarəetmə problemi deyil, bir dövrün bitməsi, bir ideologiyanın tarixi tükənməsidir. İdeoloji hakimiyyətlər təkcə tanklarla, sanksiyalarla deyil, həm də zamanın özü ilə uduzurlar. Təbrizdə azadlıq arzulayan gəncin, Şamda çarəsiz qalan əsgərin və Tehranda dolanışıq dərdi çəkən atanın taleyi eyni ideoloji korluğun nəticəsidir. Köhnə İran artıq mövcud deyil və bu keçid dövrü daha güclü bir Azərbaycanın və daha ədalətli bir regional düzənin doğuşu üçün bir fürsətdir. Tarix yorğun rejimləri deyil, gələcəyə hədəflənənmüasir dövlətləri öz səhifələrində saxlayacaqdır.
Şəmsi Qoca
