Bakı, 9 yanvar, Tamilla Məmmədova, AZƏRTAC
Dünya hazırda maliyyə sistemində dərin bir transformasiya yaşayır və texnologiya artıq köməkçi bir vasitə deyil, onun təməlinə çevrilir. Rəqəmsallaşma, avtomatlaşdırma və yeni şəxsiyyət formaları təkcə ödəmə tərzimizi deyil, həm də pula və bir-birimizə necə etibar etdiyimizi dəyişir. Bu mühitdə şəffaf və çevik maliyyə ekosistemləri yarada bilən ölkələr strateji üstünlük qazanır. Azərbaycan unikal bir mövqedədir: coğrafi mövqeyi, inkişaf edən iqtisadiyyatı və rəqəmsal texnologiyalara olan marağının birləşməsi təkcə daxili ödənişləri modernləşdirmək üçün deyil, həm də əsas maliyyə bazarları arasında əlaqə yaratmaq üçün imkan yaradır. Təhlükəsizliyə, əlçatanlığa və beynəlxalq uyğunluğa yönəlmiş sistemli bir yanaşma ilə ölkə iqtisadiyyatı stimullaşdırma və regional təsiri gücləndirmək üçün yeni texnologiyalardan istifadə edə bilər.
Biznes proseslərinin optimallaşdırılması, əməliyyatların təşkili və virtual köməkçilərdən istifadə edərək kiçik və orta müəssisələrin böyüməsini dəstəkləmək üzrə ixtisaslaşmış Britaniya layihə idarəetmə mütəxəssisi Alisiya Tiql AZƏRTAC-ın suallarını cavablandırır.
- Bu gün rəqəmsal maliyyə dünyasında hansı dəyişikliklər baş verir?
- Maliyyə dünyası hazırda əsl inqilab yaşayır. Birincisi, identik amilin pulun özündən daha vacib olduğunu görürük. Əvvəllər ödəniş üçün kart və PIN kifayət idi; indi isə getdikcə əməliyyatlar kimlyinizdən və nəyə hüquqlarınız olduğundan asılıdır. Şəxsiyyətin identifikasiyası bütün ödənişlər üçün yeni “relsə” çevrilir.
İkincisi, pul “daha ağıllı” olur. Standart ödənişlərdən tokenlərə və proqramlaşdırıla bilən dəyərə qədər konteksti başa düşən, qaydaları öyrənən və müəyyən konkret birliyin maraqlarına uyğun hərəkət edə bilən pula keçirik. Sanki pul bir az “ağıllı” olub.
Üçüncü trend “valyuta soyuq müharibəsidir. Dövlət və özəl rəqəmsal valyutalar, eləcə də onları əhatə edən infrastruktur indi təsir və sanksiya alətləri kimi istifadə olunur. Geosiyasət getdikcə ödənişlərin arxitekturasına daxil olur.
Dördüncü trend agentlik maliyyəsidir. Süni intellekt və ağıllı agentlər qiymətləri müqayisə edə, danışıqlar apara və bizim üçün alış-veriş və ya köçürmələr edə biləcəklər. Banklar getdikcə insanlardan daha çox onların adından hərəkət edən botlara xidmət edəcək.
Nəhayət, hər şeyi bir yerdə birləşdirən xəzinədarlıqlar ortaya çıxır: şəxsiyyət, lisenziyalar, etimadnamələr (hesabat-red.), pul və rəqəmsal aktivlər. Onlar mobil cihazlarda, internetdə və məkan interfeyslərində işləyəcək və istifadəçilərə maliyyələrini rahat, təhlükəsiz şəkildə idarə etməyə imkan verəcək.
- Azərbaycan rəqəmsal valyuta tətbiq etmək qərarına gələrsə, nələri nəzərə almalıdır?
- Bir neçə əsas məqam var. Birincisi, sistemin dayanıqlığı. İnternetə çıxış olmadan belə işləyən ödənişləri, eləcə də kənd yerlərində və şəbəkə kəsintiləri zamanı gecikmiş ödənişlərin mümkünlüyünü nəzərə almalıyıq. Lakin, eyni zamanda, etibarlı risk nəzarət mexanizmləri vacibdir.
İkincisi, şəxsiyyətin identifikasiyası valyutadan daha vacibdir. Birincisi, şəxsi məlumatların lazımsız açıqlanması olmadan əməliyyatlara imkan verəcək çoxqatlı identifikasiya sistemi qururuq.
Üçüncüsü, təcriddən daha çox qarşılıqlı əlaqə olmalıdır. Yerli pilot layihələrin gələcəkdə regional və beynəlxalq ödəniş dəhlizləri ilə asanlıqla inteqrasiya edə bilməsi üçün token və identifikasiya sistemi standartları hazırlayırıq.
Nəhayət, dövlətin və özəl sektorun rollarını açıq şəkildə ayırırıq. Mərkəzi Bank standartlar müəyyənləşdirir və nəzarəti təmin edir, fintech şirkətləri və xəzinə sistemini hazırlayanlar isə istifadəçi rahatlığı və innovasiya baxımından rəqabət aparır.
- Cənubi Qafqaz, o cümlədən Azərbaycan üçün hansı təcrübələr xüsusilə faydalı ola bilər?
- Region üçün ortaq etimad çərçivəsi yaratmaq çox vacibdir. Ölkələr bir-birinin rəqəmsal identifikatorlarını və etimadnamələrini tanımaq barədə razılığa gələrsə, bu, sərhədyanı ticarəti xeyli asanlaşdıracaq.
Həmçinin tokenləşdirilmiş ticarət marşrutlarının inkişaf etdirilməsinə dəyər: hesabları, zəmanətləri və gömrük rüsumlarını tokenləşdirən pilot layihələr hesablaşmaları sürətləndirəcək və müəssisələrin bürokratik yükünü azaldacaq.
Risk əsaslı girişin tətbiqi eyni dərəcədə vacibdir. Yeni iştirakçılar üçün məhdudiyyətləri olan sadələşdirilmiş KYC (“Know Your Client” – “Müştərinizi tanıyın” - maliyyə əməliyyatları aparmazdan əvvəl müştərilərin yoxlanılması prosesi - red.) prosesi tətbiq oluna və etimad qurulduqca hüquqlar və məhdudiyyətlər genişləndirilə bilər. Bu, rəqəmsal maliyyə sisteminə mümkün qədər çox insanın və müəssisənin daxil edilməsinə imkan verir.
- Xüsusilə kənd yerlərində maliyyə inklüzivliyini yaxşılaşdırmaq üçün Azərbaycana hansı addımlar kömək edəcək?
- Ən təsirli metodlardan biri oflayn rejimdə işləməyə imkan verən xəzinədarlıqlar və yerli agent şəbəkəsidir. Bu o deməkdir ki, insanlar internetə çıxışı olmadan belə rəqəmsal valyutadan istifadə edə biləcəklər və yerli tacirlər və ya agentlər depozitləri, pul çıxarışlarını idarə edəcəklər.
Kredit kartları vasitəsilə qoşulma da vacibdir. Məsələn, maliyyə xidmətlərinə çıxış üçün banka getmədən yaşayış yerini, kooperativ üzvlüyünü və ya subsidiya almaq hüququnu təsdiqləmək kifayətdir.
Bundan əlavə, “ağıllı pul kisələri” istifadəçilərə gəlirləri necə ən yaxşı şəkildə bölüşdürmək, köçürmələri, əmanətləri və hesab ödənişlərini optimallaşdırmaq barədə məsləhət verə biləcək. Bu, xüsusilə qeyri-müntəzəm gəlirləri olan insanlar üçün faydalıdır.
- Azərbaycanda rəqəmsal maliyyə ekosistemi necə qurulmalıdır?
- Milli xəzinədarlıq sistemi bütün ekosistemin mərkəzində olmalıdır. O, pul, şəxsiyyət, lisenziyalar, vauçerlər və biznes etimadnamələrini saxlamalı və digər xidmətlərin asanlıqla inteqrasiya edə bilməsi üçün açıq API (tətbiq proqramlaşdırma interfeysi – red.) üzərində işləməlidir.
Arxitekturaya məxfilik daxil etmək də vacibdir. Biz seçmə məlumatların açıqlanmasından, sıfır bilik protokollarından istifadə edirik. Həm də yalnız məlumatların saxlanmasını deyil, istifadəsini də tənzimləyirik.
Həmçinin botlar və süni intellekt agentləri ilə işləməyə hazırlaşmalıyıq. Bu, API vasitəsilə əlaqələndirilmiş giriş, sorğu limitləri, daxili qayğı vəzifələri və “mənim botum sənin botuna pul ödədikdə” kimi mübahisələrin həlli mexanizmləri deməkdir.
- Nəzərdən keçirilən bu sahədə Azərbaycan Şərq və Qərb arasında körpü ola bilərmi?
- Bəli, ölkənin böyük potensialı var. Əgər Azərbaycan etibarı standartlaşdıra bilsə, rəqəmsal identifikasiya və tokenləşdirilmiş ticarət hesablaşmaları üçün neytral mərkəzə çevriləcək. Bu, ona “valyuta soyuq müharibəsində” tərəf tutmadan Şərq ilə Qərb arasında tranzit marşrutlarına xidmət göstərməyə imkan verəcək.
Eyni zamanda, birdən-birə hər şeyi əhatə etməyə çalışmaqdansa, konkret bir yer tapmaq daha vacibdir. Məsələn, rəqəmsal aktiv qaydalarına riayət etmək, ticarət tokenlərinin saxlanması və şəffaf arbitraj xidmətləri göstərmək üzrə ixtisaslaşmaq mümkündür.
- Hansı beynəlxalq əməkdaşlıq daha faydalı olardı?
- Əvvəla, şəxsiyyət məlumatlarının və etimadnamələrin qarşılıqlı tanınması. Bu, fərdlər, kiçik müəssisələr və süni intellekt agentləri üçün təkrarlanan KYC-KYB (“Know Your Client” – “Müştərinizi tanıyın”) prosedurlarını azaldacaq.
Eyni zamanda, əvvəlcədən razılaşdırılmış hesablaşma qaydaları ilə oflayn CBDC-lər (Mərkəzi Bankın rəqəmsal valyutası – red.) və tokenləşdirilmiş ticarət üzrə sərhədyanı pilot layihələrə başlamaq faydalı olardı. Nəhayət, təhlükəsizlik, agent davranışı və hadisələrə reaksiya üçün qaydaları birgə hazırlamaq üçün xəzinədarlıqlar və agentlər üçün nəzarət kollegiyaları yaratmaq vacibdir.
- Qlobal və regional ittifaqlar nə qədər vacibdir?
- Onlar mütləq vacibdir. Pul və identiklik şəbəkə məhsullarıdır: şəbəkə nə qədər böyükdürsə və etibar nə qədər yüksəkdirsə, onlar bir o qədər dəyərli olur. Ortaq standartlar və ittifaqlar innovasiyaların təhlükəsiz şəkildə yayılmasına və kiçik bazarların qlobal səhnədə böyük oyunçularla rəqabət aparmasına imkan verir.
