Təhsil sisteminin əsas sütunlarından biri qiymətləndirmə mexanizmidir. Qiymətləndirmə yalnız bilik və bacarıqların ölçülməsi ilə kifayətlənmir, eyni zamanda tədrisin keyfiyyətinə, öyrənənlərin motivasiyasına və onların akademik inkişafına birbaşa təsir göstərir.
AzEdu.az bu yazıda həm Azərbaycanın, həm də xarici ölkələrin təhsil sistemlərində tətbiq olunan qiymətləndirmə mexanizmlərinə nəzər yetirir.
Məqsəd mövcud sistemi beynəlxalq təcrübə fonunda təhlil etmək və qiymətləndirmə sahəsindəki əsas fərqləri oxucuya aydın şəkildə çatdırmaqdır.
Azərbaycanda ümumi orta təhsil müəssisələrində şagirdlərin bilik və bacarıqları əsasən 100 ballıq qiymətləndirmə sistemi əsasında müəyyənləşdirilir. Praktikada bu nəticələr şərti olaraq qeyri-kafi, qənaətbəxş, yaxşı və əla kimi ifadə olunur. Belə ki, 0-30 bal aralığı qeyri-kafi (zəif), 31-60 bal qənaətbəxş, 61-80 bal yaxşı, 81-100 bal isə əla qiymət hesab edilir.
Gündəlik məktəb təcrübəsində bu göstəricilər bəzən 2-5 bal sistemi ilə ifadə olunsa da, hüquqi və metodik baxımdan əsas qiymətləndirmə meyarı şagirdin topladığı ümumi baldır.
Ali təhsil müəssisələrində isə qiymətləndirmə tam şəkildə 100 ballıq sistem üzərindən aparılır. Bu sistemə əsasən, 0-50 bal (E) qeyri-kafi, 51-60 bal (F) kafi, 61-70 bal (D) qənaətbəxş, 71-80 (C) bal yaxşı, 81-90 bal (B) çox yaxşı, 91-100 bal (A) isə əla nəticə kimi qiymətləndirilir. Tələbələrin yekun qiyməti aralıq qiymətləndirmələrə - testlərə, kollektiv və fərdi işlərə, təqdimatlara, həmçinin yekun imtahan nəticələrinə əsaslanaraq formalaşdırılır.
Lakin bəzi təhsil ekspertləri qeyd edir ki, ölkəmizdə formativ qiymətləndirmə hələ də tam oturuşmayıb, qiymətləndirmə bəzən sadəcə sənəd forması daşıyır.
Finlandiya təhsildə keyfiyyətin ön planda olduğu ölkələrdəndir. Burada ibtidai təhsildə şagirdlər rəsmi qiymət almır, əvəzində müəllimlərin verdiyi şifahi rəy və formativ qiymətləndirmə əsas rol oynayır. Yuxarı siniflərdə isə 4-dən 10-a qədər balla qiymətləndirmə aparılır.
Almaniyada qiymətləndirmə 1-dən (əla) 6-ya (uğursuz) qədər aparılır. Qiymətlərlə yanaşı, şagirdin dərsə münasibəti və davranışı da nəzərə alınır.
Amerikada A, B, C, D, F kimi hərf sistemi və GPA (Grade Point Average) ilə orta bal hesablanır. Bu sistem şagirdin ümumi təhsil göstəricisini daha dəqiq əks etdirməyə imkan verir.
İngiltərədə şagirdlər GCSE imtahanlarında 9-dan 1-ə qədər qiymət alır. A-Level mərhələsində isə A*, A, B və s. hərf sistemindən istifadə olunur.
Fransada şagirdlər 0-dan 20-yə qədər qiymətləndirilir. 10 bal keçid balı hesab olunur. 16 və yuxarısı "əla" göstəricidir.
Türkiyədə şagirdlər 0–100 balla qiymətləndirilir. Bu nəticə sonradan 1-dən 5-ə qədər şkalada ifadə olunur. 85 və yuxarısı 5 (Pekiyi) hesab edilir.
qiymətləndirilməsi*Yaponiyada qiymətlər əsasən 100 balla verilir, lakin məktəblər öz sistemlərini tətbiq etməkdə sərbəstdir. Qiymətləndirməyə şagirdin məsuliyyəti və sosial davranışları da daxil edilir.
İtaliyada şagirdlər 1-dən 10-a qədər qiymətləndirilir. 6 keçid balıdır. Burada da qiymətlə yanaşı müəllimlərin verdiyi şərhlər əhəmiyyətlidir.
İsveçdə qiymətlər A-dan (əla) F-ə (uğursuz) qədər verilir. Əlavə olaraq müəllimlər şagirdin inkişafı ilə bağlı yazılı geribildirim təqdim edir.
Norveçdə 1-dən 6-ya qədər qiymətləndirmə var. 6 – ən yüksək, 2 – keçid, 1 – uğursuz qiymətdir. Rəylər və müəllim müşahidələri də qiymətləndirməyə daxildir.
Hindistanda 100 ballıq sistemlə yanaşı A1, A2, B1 və s. kimi hərf sistemləri də istifadə olunur. Yeni təhsil islahatları qiymətləndirmədə layihə və bacarıq əsaslı yanaşmanı önə çıxarır.
Kanadada qiymətləndirmə sistemi əyalətə görə dəyişir. Əsasən A–F və ya yüzlük sistem tətbiq olunur. Şagirdin əməkdaşlıq, liderlik və sosial bacarıqları da qiymətləndirməyə təsir edə bilər.
Çində qiymətlər 0–100 arası verilir, lakin burada əsas hədəf Gaokao imtahanı olduğundan qiymətləndirmə çox ciddi və rəqabətlidir.
Xarici təcrübələr göstərir ki, müasir təhsildə qiymət rəqəm və ya hərfdən çox, öyrənməyə yön verən bir vasitə olmalıdır. Geribildirim əsaslı, şagird yönümlü və motivasiyaedici qiymətləndirmə formaları bu gün daha uğurlu sayılır. Azərbaycan təhsili də bu istiqamətdə dəyişikliklərə və yeniliklərə açıq olmalıdır.
Bəs, ali təhsil müəssisələrində qiymətləndirmə prosesi necədir?
Ali təhsil pilləsində qiymətləndirmə daha çox tələbənin analitik düşünmə bacarıqlarını, tədqiqat aparmaq qabiliyyətini, müstəqil işi və peşə hazırlığını ölçməyə yönəlir. Bu səbəbdən bir çox ölkələrdə universitetlərdə qiymətləndirmə sistemi məktəb mərhələsindən fərqli olaraq daha çevik, çoxkomponentli və fərdiləşdirilmiş şəkildə qurulur.
Avropa ölkələrində ali təhsildə əsasən Bolonya sistemi çərçivəsində ECTS (European Credit Transfer System) tətbiq olunur. Bu sistemdə qiymətlər adətən A-dan F-ə qədər hərf sistemi ilə ifadə edilir. A və B yüksək akademik göstərici, C və D orta nəticə, E minimal keçid balı, F isə qeyri-kafi hesab olunur. Qiymətləndirmə təkcə imtahan nəticələrinə deyil, semestr ərzində yerinə yetirilən layihələrə, seminar iştirakına və təqdimatlara əsaslanır.
Finlandiyada universitetlərdə qiymətləndirmə əsasən 0-dan 5-ə qədər bal sistemi ilə aparılır. Burada tələbənin tənqidi düşünməsi, araşdırma bacarığı və qrup işində fəallığı xüsusi önəm daşıyır. Bir çox fənlər üzrə yazılı imtahanla yanaşı, esse və layihə işləri əsas qiymətləndirmə vasitəsi kimi çıxış edir.
Almaniyada ali təhsildə qiymətləndirmə 1.0-dan 5.0-a qədər olan sistemlə aparılır. 1.0 ən yüksək, 4.0 isə minimal keçid balı hesab edilir. Qiymətləndirmə prosesində imtahanlar, kurs işləri və elmi layihələr əsas rol oynayır. Magistratura və doktorantura səviyyələrində isə tədqiqat fəaliyyəti əsas göstərici sayılır.
ABŞ universitetlərində qiymətləndirmə A, B, C, D və F hərf sistemi əsasında aparılır və nəticələr GPA (Grade Point Average) şəklində ümumiləşdirilir. GPA tələbənin akademik göstəricisinin əsas meyarı hesab olunur və təqaüd, magistratura və iş imkanlarına birbaşa təsir göstərir. Qiymətləndirmə prosesinə aralıq imtahanlar, esse yazıları, təqdimatlar və davamiyyət də daxildir.
İngiltərədə ali təhsil müəssisələrində qiymətləndirmə əsasən faiz sistemi və dərəcələr üzrə aparılır. 70 faizdən yuxarı nəticə “First Class”, 60–69 faiz “Upper Second Class”, 50–59 faiz “Lower Second Class”, 40–49 faiz isə keçid balı hesab olunur. Bu bölgü məzunların diplom dərəcəsini müəyyənləşdirir.
Fransada universitetlərdə qiymətləndirmə 0-dan 20-yə qədər aparılır və 10 keçid balı sayılır. Tələbələrin nəticələri yazılı imtahanlar, şifahi çıxışlar və semestr layihələri əsasında formalaşır.
Türkiyədə ali təhsildə 100 ballıq sistem tətbiq olunur və bu nəticələr AA, BA, BB, CB və s. kimi hərf sisteminə çevrilir. Tələbənin orta müvəffəqiyyət göstəricisi (GANO) akademik statusun müəyyən edilməsində əsas rol oynayır.
Yaponiyada universitetlərdə qiymətləndirmə əsasən 100 ballıq sistemə söykənir, lakin nəticələr A, B, C və F kimi ifadə olunur. Tələbələrin davamiyyəti və dərsdə aktivliyi qiymətləndirmədə mühüm amil hesab edilir.
Kanadada ali təhsil müəssisələrində qiymətləndirmə əyalət və universitetdən asılı olaraq dəyişir. Əsasən A–F və ya yüzlük sistem tətbiq olunur. Akademik qiymətlərlə yanaşı, tədqiqat bacarığı və praktiki fəaliyyət də nəzərə alınır.
Ümumilikdə, beynəlxalq təcrübə göstərir ki, ali təhsildə qiymətləndirmə yalnız imtahan nəticələri ilə məhdudlaşmır. Müasir universitetlərdə tələbənin bilik səviyyəsi ilə yanaşı, onun tənqidi düşünməsi, problem həll etmə bacarığı, komandada işləmə qabiliyyəti və elmi yaradıcılığı da qiymətləndirmənin əsas tərkib hissəsinə çevrilib. Bu baxımdan, Azərbaycan ali təhsil sistemində də qiymətləndirmənin daha çox bacarıq və nəticə yönümlü modellərə doğru inkişafı vacib hesab olunur.
