Bakı, 16 yanvar, Tamilla Məmmədova, AZƏRTAC
Qafqaz və Yaxın Şərq üzrə ekspert Dyunya Başolun AZƏRTAC-a müsahibəsi.
— 2020-ci ildəki 44 günlük müharibədən sonra Azərbaycanın Cənubi Qafqazda sabitliyin möhkəmləndirilməsində rolunu necə qiymətləndirirsiniz? Qonşu ölkələrlə qarşılıqlı fəaliyyətin hansı müsbət nümunələrini qeyd edə bilərsiniz?
— Azərbaycanın ən mühüm töhfəsi ondan ibarət oldu ki, iri dövlətlərin status-kvonu saxlamağa getdikcə daha az hazır və ya qadir olduğu bir dövrdə, “dondurulmuş münaqişələr” adlandırılan problemlərin qətiyyətli addımlar vasitəsilə həll edilə biləcəyini nümayiş etdirdi. 30 il ərzində Cənubi Qafqazın əsas problemi olaraq qalmış münaqişə döyüşlərin yenidən başlaya biləcəyi ilə bağlı daimi gözləntilər səbəbindən iri infrastruktur investisiyalarını məhdudlaşdırıb və regional ticarət marşrutlarını bloklayırdı.
İkinci Qarabağ müharibəsinin başa çatması və Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış əraziləri üzərində nəzarətini bərpa etməsi ilə uzunmüddətli sabitlik üçün şərait əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdı. Sonrakı diplomatik proseslər, əsasən də ABŞ-ın aparıcı rolu ilə bütün region üzrə münasibətlərin normallaşdırılması üçün çərçivə formalaşdırdı.
Müsbət qarşılıqlı fəaliyyət nümunələrinə gəlincə, bir neçə istiqaməti qeyd etmək olar. Naxçıvan–Türkiyə qaz interkonnektoru enerji əməkdaşlığını dərinləşdirdi. Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı müzakirələr onun konkret şərtləri üzrə danışıqlar davam etsə də, nəqliyyat əlaqəliliyinin inkişafının bütün tərəflərə fayda verdiyinin hamı tərəfindən qəbul edildiyini göstərir. Ermənistan və Azərbaycan sərhədin delimitasiyası məsələsində mərhələli irəliləyişə nail olublar, Türkiyə, Azərbaycan və Gürcüstanın iştirakı ilə üçtərəfli formatlar isə regional inteqrasiyaya töhfə verməkdə davam edir.
Əlbəttə, çağırışlar da qalır. Sülh sazişi üzrə danışıqlar başa çatmayıb, qarşılıqlı etimad hələ də kövrəkdir. Lakin onilliklər boyu regionu iflic vəziyyətinə salan fundamental maneə aradan qaldırılıb və bu, əvvəllər təsəvvür edilməyən azad ticarət və beynəlxalq investisiyalar üçün imkanlar açıb.
— Ötən il Azərbaycan və Ermənistan münasibətlərin normallaşdırılması yolunda, o cümlədən Vaşinqton sammitində sülh sazişinin paraflanması və kommunikasiyaların açılması ilə bağlı bəyanat da daxil olmaqla, mühüm addımlar atıblar. Bu nailiyyətlərin regionda uzunmüddətli sülh üçün əhəmiyyətini necə qiymətləndirirsiniz?
— ABŞ-da sülh sazişinin paraflanması və kommunikasiyaların açılması barədə bəyanat keyfiyyət baxımından dönüş nöqtəsi, münaqişənin idarə olunmasından münasibətlərin real normallaşdırılmasına keçiddir. Bu proseslərin əsas benefisiarı Azərbaycandır və davamlı sülh bütün region üçün qazanclı şərait yaradır.
30 il ərzində hər iki ölkə böyük itkilər verib. Ermənistan artan diplomatik təcrid və iqtisadi durğunluqla üzləşib, Azərbaycan isə öz ərazilərini azad etmək üçün qeyri-mütənasib dərəcədə böyük resurslar yönəltməyə məcbur olub. İndi bu səhifə bağlandıqdan sonra hər iki tərəf səylərini inkişafa yönəldə bilər.
Həmçinin qeyd edərdim ki, ATƏT-in Minsk qrupunun və onunla əlaqəli institutların ləğvi perspektivdə faydalı ola bilər. Onilliklər ərzində Fransa, Rusiya və ABŞ-ın rəqabətli gündəmlərinə əsaslanan həmsədrlik formatı münaqişənin həllinə töhfə verməkdənsə, daha çox qeyri-müəyyənliyi qoruyurdu. Qrupun konsensus xarakterli fəaliyyəti qətiyyətli qərarların qəbulunu mümkünsüz edir, faktiki olaraq münaqişəni həll etmək əvəzinə dondururdu. İndi regional aktorlar birbaşa və ikitərəfli formatlarda qarşılıqlı fəaliyyət göstərdikcə, sülh prosesinə görə məsuliyyət artır, xarici güclərin Qafqaz mübahisələrindən öz strateji məqsədləri üçün istifadə etməsi üçün imkanlar azalır.
— TRIPP layihəsi və tranzit-nəqliyyat dəhlizləri sahəsində digər təşəbbüslər regional əməkdaşlıq üçün yeni imkanlar açır. Bu layihələr müharibədən sonra Azərbaycanın geosiyasi rolunu necə əks etdirir?
— TRIPP layihəsi Azərbaycanın məcburetmə deyil, kooperativ həllərə üstünlük verdiyini nümayiş etdirir. Hərbi və siyasi üstünlük əldə olunmasına baxmayaraq, Bakı dəhlizi güc yolu ilə diktə etmək əvəzinə, ABŞ-ın vasitəçiliyini qəbul etməyə üstünlük verdi.
TRIPP layihəsindən əlavə Azərbaycan bir neçə dəhliz təşəbbüsünün kəsişməsində öz mövqeyini formalaşdırıb. Orta Dəhliz, yaxud Trans-Xəzər marşrutu Ukraynadakı müharibədən sonra Rusiya tranzitinə alternativ kimi ciddi impuls alıb və Azərbaycan limanları ilə dəmir yolları Avropa ilə Çin arasında ticarət üçün kritik infrastruktur elementlərinə çevrilib. Potensial Zəngəzur dəhlizi Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla, oradan isə Türkiyə ilə birləşdirə bilər. Azərbaycan ərazisi vasitəsilə Rusiyanı İranla bağlayan Şimal–Cənub dəhlizi isə əlavə bir istiqamət yaradır. Bu layihələrin məcmusu Azərbaycanı regional oyunçudan əvəzolunmaz tranzit mərkəzinə çevirir və belə bir kəsişmə nöqtəsinə nəzarət edən tərəf əhəmiyyətli təsir rıçaqları əldə edir.
Bu, Azərbaycanın xarici siyasətinin daha geniş modelini, rəqabət aparan güc mərkəzləri ilə eyni vaxtda məhsuldar münasibətləri qorumaq bacarığını əks etdirir. Rəqabət aparan böyük dövlətlər arasında sıxışıb qalmaq və birtərəfli seçimə məcbur olmaq əvəzinə, Azərbaycan strateji muxtariyyət formalaşdıraraq regional geosiyasətdə tərəfdaş rolunu təmin edib.
Bu, Azərbaycanın xarici siyasətinin daha geniş modelini, rəqabət aparan güc mərkəzləri ilə eyni vaxtda məhsuldar münasibətləri qorumaq bacarığını əks etdirir.
— Prezident İlham Əliyev bu yaxınlarda 2025-ci il üçün xarici siyasət strategiyasının yekunlarını ümumiləşdirərək mühüm nailiyyətləri qeyd edib. Sizin fikrinizcə, hansı amillər Azərbaycanın beynəlxalq imicini xüsusilə gücləndirib?
— Bir-biri ilə bağlı bir neçə amil Azərbaycanın beynəlxalq imicini möhkəmləndirib, lakin onların arasında ən əhəmiyyətlisi ölkənin qlobal səviyyədə qavranılmasında baş verən fundamental dəyişiklikdir.
Azərbaycanı fərqləndirən cəhət balanslaşdırmanın incə şəkildə kalibrasiyasıdır. Hansısa böyük dövlətin müştəri dövlətinə və ya hərbiləşdirilmiş “qarnizon” dövlətinə çevrilmək əvəzinə, Bakı iqtisadi inkişafa, əlaqəliliyə və infrastruktura investisiyalara üstünlük verib. Dəhlizlərə, tranzit marşrutlarına və enerji tərəfdaşlıqlarına yönəlmiş diqqət strateji seçimi əks etdirir, yəni yalnız hərbi potensialı artırmaq deyil, rifah və qarşılıqlı asılılıq yaratmaq.
Bu kontekstdə Qarabağın azad edilməsi təkcə milli nailiyyət kimi deyil, həm də formalaşmaqda olan beynəlxalq nizamın göstəricisi kimi xüsusi diqqətə layiqdir. Biz klassik realizmin yenidən özünü təsdiqlədiyi bir dövrə daxil oluruq: legitim iddialara və kifayət qədər imkanlara malik dövlətlər fürsət pəncərəsi açıldıqda qətiyyətlə hərəkət edə bilirlər. İkinci Qarabağ müharibəsi göstərdi ki, hərbi modernləşməyə investisiya qoymağa, düzgün müttəfiqliklər qurmağa və uyğun geosiyasi məqamı gözləməyə hazır olan orta miqyaslı dövlətlər liberal “soyuq müharibədən sonrakı” nizam şəraitində əlçatmaz görünən məqsədlərə nail ola bilirlər.
Azərbaycan bu dəyişimi düzgün dərk edib və buna uyğun hərəkət edib. O, beynəlxalq institutların ədaləti təmin etməsini gözləməyib, öz maraqlarını qorumaq üçün potensial formalaşdırıb, eyni zamanda əldə olunan nəticələri sonradan dinc yolla möhkəmləndirmək üçün kifayət qədər diplomatik çevikliyi saxlayıb.
Başqa sözlə, Azərbaycanın beynəlxalq imicinin güclənməsi təkcə ayrı-ayrı nailiyyətlərlə deyil, strateji yetkinliyi nümayiş etdirən davamlı davranış modeli ilə şərtlənir: nə vaxt döyüşmək, nə vaxt danışıqlar aparmaq lazım olduğunu anlamaq bacarığı, rəqabət aparan güc mərkəzləri arasında heç birindən asılı vəziyyətə düşmədən balans yaratmaq qabiliyyəti və hərbi uğuru uzunmüddətli diplomatik və iqtisadi üstünlüklərə çevirmək bacarığı.
