2022-ci ilin fevralında Rusiya qüvvələri Ukraynanın cənub-şərqindəki Zaporojye Atom Elektrik Stansiyasını (AES) ələ keçirdi. Avropanın ən böyük AES-i olan bu obyektdə altı nüvə reaktoru var və işğalın ilk günlərindən təhlükə altında olub. Stansiya mart 2022-dən etibarən Rusiya nəzarətində qalsa da, Ukraynalı texniki heyət fasiləsiz çalışaraq reaktorları idarə etməyə davam edib. Lakin işçi şəraitinin son dərəcə stresli və təhlükəli olduğu Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi (BAEA) tərəfindən dəfələrlə vurğulanıb. 2022-ci ilin avqust-sentyabr aylarında intensiv artilleriya atəşi nəticəsində stansiya dəfələrlə elektrik xətlərini itirdi və ümumi elektrik şəbəkəsindən ayrıldı. BAEA rəhbəri Rafael Qrossi hələ avqust 2022-də BMT Təhlükəsizlik Şurasında “işlərin çox ciddi və ağır vəziyyətdə olduğunu” bildirərək, stansiya ətrafında təcili demilitarizasiya zonası yaradılmasını təklif etmişdi. Lakin Rusiya bu çağırışları rədd etdi və ərazidə hərbi mövcudluğunu davam etdirdi.
Redaksiya xəbər verir ki, 2022-ci ilin sentyabrında davamlı atışma səbəbindən Zaporojye AES-in son işlək reaktoru da dayandırıldı. 11 sentyabr 2022-ci ildə son, altıncı reaktor şəbəkədən ayrılaraq tamamilə söndürüldü və stansiya tarixində ilk dəfə tamamilə işlək olmayan rejimə keçdi. Reaktorlar “soyuq dayandırma” rejiminə alınsa da, bu onların tam təhlükəsiz olması demək deyil. Soyuducu sistemlərin işləməsi üçün stansiyanın xarici elektrikə ehtiyacı qalır – yəni reaktor dayanmış olsa belə, nüvə yanacağının daimi soyudulması lazımdır. BAEA izah edir ki, soyuq dayandırma zamanı belə, reaktor nüvəsini sərin saxlamaq üçün elektrik nasosları fasiləsiz işləməlidir və bunun üçün etibarlı xarici elektrik təchizatı mütləqdir. 2022-ci il ərzində stansiyanın 4 əsas yüksək gərginlik xəttinin hamısı döyüşlərdə zədələnmiş, 3 ehtiyat xətti isə dəfələrlə kəsilmişdi. Nəticədə Zaporojye AES bir neçə dəfə yalnız dizel generatorlarının ümidinə qaldı. Bu fövqəladə generatorlarda cəmi 10 günlük yanacaq ehtiyatı olduğu bildirilir. Ukraynanın “Enerqoatom” rəhbəri Petro Kotin xəbərdarlıq etmişdi ki, əgər stansiya bütün elektrik təchizatını itirərsə, dizel generatorları cəmi 10 gün stansiyanı qoruyar, ondan sonra isə birbaşa nüvə fəlakəti riski yaranar; hətta generatorlar da işləməzsə, cəmi təxminən 1,5 saat ərzində reaktor nüvəsi əriyib radiasiya sızması baş verə bilər.
BAEA vəziyyətin kritik olması səbəbilə sentyabr 2022-də stansiyaya müfəttişlər qrupunu göndərdi. Həmin missiya Zaporojyedə müntəzəm monitorinq aparmağa başladı və BAEA nümayəndələri o vaxtdan stansiyada fasilələrlə növbəli əsasda qalırlar. Qrossinin rəhbərlik etdiyi missiya, stansiyanın təhlükəsizliyinə təhdid yaradan amilləri (məsələn, ərazidə hərbi texnika yerləşdirilməsi, personalın gərgin rejimdə işləməsi) qeyd etmiş və Rusiya qüvvələrinin obyekti tərk etməsini tələb edən qətnamələr qəbul edilmişdir. Bununla belə, Rusiya tərəfi stansiyada nəzarəti BAEA tələblərinə baxmayaraq əlində saxlayır və hətta 2022 oktyabrında Zaporojye AES-in Rusiya mülkiyyəti elan edildiyini bildirmişdi.
Son Bir Ay: Yerli Atəşkəs, Təmir İşləri və Yenidən İşə Salma Cəhdləri
Son bir ay ərzində Zaporojye AES ətrafında mühüm hadisələr baş verib. 2023-cü ilin iyununda Rusiya qüvvələrinin partlatdığı iddia edilən Kaxovka su bəndinin dağıdılması stansiya üçün əlavə problem yaratdı – AES reaktorlarının uzunmüddətli soyudulması üçün istifadə olunan su anbarı sürətlə boşaldı. Xoşbəxtlikdən, stansiyanın yaxınlığında ayrılmış böyük soyutma gölü mövcuddur və onun suyu hələ bir neçə ay kifayət edəcək səviyyədə idi. Lakin BAEA rəhbəri Qrossi 2023 aprelində xəbərdarlıq edirdi ki, “biz Zaporojye AES-də nüvə təhlükəsizliyi baxımından sanki borc vaxtı ilə yaşayırıq; stansiyanı qorumaq üçün tədbir görməsək, gec-tez bəxtimiz tükənəcək və bu, insan sağlamlığı və ətraf mühit üçün ağır nəticələrə gətirəcək”. Həmin yay aylarında Ukrayna tərəfi Rusiya qoşunlarını stansiyanın damlarına partlayıcı yerləşdirməkdə ittiham etdi. BAEA müfəttişləri avqustda reaktor binalarının damına baxış keçirsələr də, hər hansı mina və ya partlayıcı aşkar etmədilər. Bununla belə, hərbi vəziyyət stansiya üçün risk mənbəyi olaraq qaldı: enerji xətlərinin mütəmadi zədələnməsi, stansiya heyətinin az sayda və ciddi təzyiq altında çalışması və ətrafda davam edən artilleriya atəşləri Zaporojye AES-i daim “fəlakətin astanasında” saxlayırdı.
2025-ci ilin sonuna doğru vəziyyət yenidən kritik həddə çatdı. 2025-ci il dekabrın sonunda döyüşlər nəticəsində stansiyanı qidalandıran son ehtiyat elektrik xətti də kəsildi və Zaporojye AES yalnız bir ədəd əsas (750 kV-luq) xəttə möhtac qaldı. Bu, AES üçün ən təhlükəli vəziyyətlərdən biri idi – əgər həmin son xətt də zədələnsəydi, reaktorların soyudulması yalnız dizel generatorlarına qalacaqdı. Ukrayna Energetika Nazirliyi xəbərdarlıq etdi ki, Rusiyanın davamlı bombardmanları nəticəsində xarici elektrik təminatının tez-tez kəsilməsi və təhlükəsizlik sistemlərinin deqradasiyası fonunda, stansiyanın tək bir xətlə işləməsi fəlakət riskini son dərəcə artırır. Belə bir vəziyyətdə BAEA dərhal hərəkətə keçdi: 2026-cı ilin yanvar ayının ortalarında Agentlik Ukrayna və Rusiya ilə danışıqlar apararaq stansiya ərazisində təmir işləri üçün lokal atəşkəs razılaşması əldə etdi. Nəticədə, Ukraynanın elektrik şəbəkəsi mütəxəssisləri 2 yanvar 2026-da zədələnmiş 330 kV-luq ehtiyat xəttin bərpasına başladılar. BAEA bunu “müharibə dövründə nüvə qəzasının qarşısını almaq üçün çox vacib addım” kimi qiymətləndirdi. Qrossi qeyd etdi ki, bu artıq BAEA-nın tərəflər arasında nail olduğu sayca dördüncü lokal atəşkəsdir və “Agentliyin zəruri nüvə təhlükəsizliyi rolunu davam etdirdiyini göstərir”.
Rusiyanın stansiyanı yenidən işə salmaq cəhdləri də son aylarda beynəlxalq narahatlıq doğurub. 2025-ci ilin dekabrında Rusiya Federal Nəzarət Orqanı (Rostexnadzor) Zaporojyedəki reaktorlardan birinin istismarı üçün qanunsuz “lisenziya” verdiyini elan etdi. Rusiya rəsmiləri iddia edirdilər ki, guya “bir enerji blokunun texniki cəhətdən işə salınmağa hazır olması” təmin olunub. Ukrayna tərəfi bu bəyanatı qətiyyətlə pislədi: Energetika Nazirliyi bildirdi ki, Rusiya tərəfindən Zaporojye AES-in reaktorlarını işə salmaq istənilən cəhd “təxribat xarakterli nüvə terrorizmi”dir və real nüvə qəzası təhlükəsi yaradır. Nazirlik vurğuladı ki, Kaxovka su anbarının itirilməsi, xarici enerjinin tez-tez kəsilməsi, təhlükəsizlik sistemlərinin zədələnməsi və ixtisaslı personal çatışmazlığı şəraitində reaktorları yenidən fəallaşdırmaq son dərəcə məsuliyyətsiz addımdır. Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski də sülh danışıqları çərçivəsində Zaporojye AES məsələsində hələ razılıq əldə olunmadığını, lakin stansiya Rusiya nəzarətində qaldıqca işləməyəcəyini bəyan etmişdi. Beynəlxalq ictimaiyyət, xüsusən BAEA, Rusiya nüvə sənayesinə qarşı sanksiyaların sərtləşdirilməsi və stansiyanın dərhal Ukrayna nəzarətinə qaytarılması tələblərini dəstəkləyir.
Potensial Nüvə Fəlakətinin Qarşısı Necə Alındı?
2025-ci ilin sonundakı hadisələr Zaporojye AES-in necə “fəlakətin ucundan döndüyünü” göstərən nümunədir. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, yanvarın əvvəlində stansiya yalnız bir elektrik xətti ilə qalmışdı. Bu xəttin də sıradan çıxması halında, reaktorların soyudulması üçün yalnız dizel generatorları qalacaqdı. Dizel yanacağının bitməsi və ya generatorların sıradan çıxması isə birbaşa reaktorun əriməsi (nüvə yanacağının əriməsi) ilə nəticələnə bilərdi. Belə bir ssenari 2011-ci ildə baş vermiş Fukusima qəzasına bənzəyir: orada zəlzələ və sunami nəticəsində elektrik təchizatı kəsilmiş, soyutma sistemləri dayanmış və üç reaktor ərimişdi. Mütəxəssislər vurğulayır ki, Zaporojye AES-də reaktorlar tamamilə söndürülsə belə, əgər soyutma suyu dövranı dayanarsa, faciənin qarşısını almaq mümkün deyil. Yəni, “problemin kökü Çernobıldakı kimi nüvə nüvəsinin partlamasında deyil, reaktor dayandırılandan sonra da tələb olunan soyutma sisteminin zədələnməsindədir”. Bu səbəbdən stansiya yaxınlığında aparılan hərbi əməliyyatlar bir neçə dəfə stansiyanı ciddi təhlükə ilə üz-üzə qoydu. Məsələn, 2022-ci ilin avqustunda atışma nəticəsində Zaporojye AES-in bütün xarici xətləri kəsilmiş, stansiya qısa müddətə “tam qaranlıqda” qalmış və dizel generatorları avtomatik işə düşmüşdü. Ukrayna tərəfi həmin vaxt bunu “fövqəladə radiasiya hadisəsinə bir addım qalmışdı” kimi dəyərləndirdi.
2025-ci ilin sonundakı təxribatlar zamanı BAEA-nın vasitəçiliyi ilə əldə edilən lokal atəşkəs və nəticədə elektrik xəttinin bərpası stansiyanı yenidən sabit (nisbi təhlükəsiz) rejimə qaytardı. BAEA müfəttişləri təmir işlərini ön cəbhə xəttinə qədər gedərək müşahidə etdilər. Qrossi bəyan etdi ki, “tərəflərlə sıx əməkdaşlıq sayəsində Zaporojyedə nüvə qəzasının qarşısını almaq üçün vacib addımlar atılır”. Bununla belə, stansiya hələ də həssas vəziyyətdə qalır: hələ 2023-cü ildə BAEA Zaporojye AES-in sadəcə bir işə yarar xarici xəttə güvəndiyini və vəziyyətin “son dərəcə kövrək” olduğunu qeyd etmişdi. 2026-cı ilin əvvəlində ehtiyat xəttin bərpası ilə təhlükəsizlik marjası bir qədər artsa da, stansiyanın tam mühafizəsi üçün genişmiqyaslı atəşkəsə və nəhayət, hərbi qüvvələrin ordan çıxmasına ehtiyac var. BAEA və beynəlxalq ictimaiyyət növbəti mərhələdə Zaporojye AES ətrafında geniş bir təhlükəsizlik zonası yaradılması üçün cəhdləri davam etdirir, lakin hələlik Rusiya bu təklifə razılaşmayıb.
Əgər Zaporojye AES-də Sızıntı Olsaydı… – Qlobal Ekoloji və Humanitar Təhlükə
Mütəxəssislər xəbərdarlıq edir ki, Zaporojye AES-də genişmiqyaslı qəza baş versə, bunun təsirləri təkcə Ukrayna ilə məhdudlaşmayacaq. BAEA-nın hələ sentyabr 2022-də yayımladığı hesabatda vurğulanırdı ki, “altı reaktorlu bu nəhəng stansiyada hər hansı ciddi eskalasiya insan sağlamlığı və ətraf mühit üçün Ukraynada və ondan kənarda ağır radioloji nəticələrə gətirə bilər”. Zaporojye AES, hər biri təxminən 1000 MVt gücündə VVER-1000 tipli (məruzə reaktoru) altı reaktora malikdir. Bu reaktorların nüvələrində və yaxındakı istifadə edilmiş yanacaq hovuzlarında Çernobıl faciəsini qat-qat üstələyən miqdarda radioaktiv material var.
Qeyd etmək vacibdir ki, Zaporojyedəki reaktorların layihəsi 1986-cı ildə partlayan Çernobıl RBMK reaktorundan fərqlidir və daha güclü təhlükəsizlik qabı (qalın polad-beton konteyner) ilə əhatələnib. Bu səbəbdən ekspertlər Zaporojye reaktorlarının Çernobıldakı kimi birbaşa partlayışla havaya uçma ehtimalının az olduğunu, lakin soyutma sistemi zədələnərsə, çox ciddi radioaktiv sızmanın qaçılmaz olduğunu bildirirlər. Yəni, partlayış olmasa belə, reaktor nüvəsinin əriməsi və ya istifadə olunmuş yanacaq hovuzunda yanğın nəticəsində böyük həcmdə radioaktiv izotoplar atmosferə yayıla bilər. Beynəlxalq “Nüvə Müharibəsinin Qarşısının Alınması Həkimləri” təşkilatının 2023-cü ildə təqdim etdiyi tədqiqatın ilkin nəticələrinə görə, əgər Zaporojyedə bir reaktorun nüvə yanacağının 20%-i (təqribən Çernobıl miqdarında) ətrafa yayılsaydı, Ukraynanın şərqinin böyük hissəsi uzun müddət üçün insan məskunlaşmasına yararsız olardı. Həmçinin, radioaktiv kütlələrin atmosferdə daşınması nəticəsində Qərbi Rusiyadan Şərqi Avropaya və Aralıq dənizi sahillərinə qədər geniş arealda kənd təsərrüfatına məhdudiyyətlər tətbiq etmək tələb oluna bilərdi. Bu ssenarilərin hamısı, əlbəttə ki, konkret hava şəraitindən və yayılan izotopların miqdarından asılıdır, lakin ortaq məxrəc ondan ibarətdir ki, qəza təkcə lokal yox, bölgəsəl fəlakət olardı.
Ukrayna rəsmiləri dəfələrlə bu təhlükənin miqyasını vurğulayıblar. Hələ 4 mart 2022-ci ildə – stansiyada ilk atışma baş verərkən – Ukraynanın xarici işlər naziri Dmitro Kuleba xəbərdarlıq etmişdi ki, Zaporojye AES-də baş verə biləcək bir yanğın və partlayış “Çernobıldan on dəfə pis” ola bilər. Buna bənzər şəkildə, Ukrayna Prezidenti Zelenski həmin gecə beynəlxalq ictimaiyyətə çağırış edərək demişdi: “Əgər orada bir partlayış baş versə, bu hər kəsin sonu deməkdir. Avropanın sonu deməkdir… Bütün Avropanın təxliyəsi gərəkəcək”. Bu ifadələr riskin ciddiliyini göstərmək üçün olsa da, elmi qiymətləndirmələr də tamamilə bədbin deyil: Zaporojye reaktorları kontainment içində olduğundan, partlayış ehtimalı azdır və radioaktiv sızmanın miqdarını müəyyən həddə qədər konteyner azalda bilər. Lakin stansiyaya davamlı hücumlar vəziyyətində ən qorxulu ssenari, bir neçə reaktorun eyni anda zədələnməsi və ya reaktorlarla birlikdə 30 illik fəaliyyət ərzində yığılmış onlarla konteyner istifadə olunmuş yanacağın saxlandığı anbarların vurulmasıdır. Belə bir halda Ukrayna, Rusiya, Belarus və bütövlükdə Avropa boyu milyonlarla, hətta bəlkə, milyardlarla insan təhlükə altına düşər – radioaktiv çöküntülər qida zəncirinə daxil olaraq onilliklər boyunca sağlamlığa təsir göstərə bilər.
Çernobıl faciəsinin nəticələrinə nəzər yetirməklə miqyası anlamaq olar. 26 aprel 1986-cı ildə Ukrayna SSR-dəki Çernobıl AES-də baş verən partlayış tarixə ən ağır nüvə qəzası kimi düşüb. Həmin hadisə zamanı dərhal 2-dən 50-ə qədər insan (əsasən stansiya işçiləri və yanğınsöndürənlər) həyatını itirdi, onlarla insan isə kəskin şüalanma xəstəliyinə düçar oldu. Sonrakı illərdə minlərlə insan (bəzi hesablamalara görə 4 minə yaxın) xərçəng və digər radiasiya ilə bağlı xəstəliklərdən dünyasını dəyişdi. Çernobılın 4-cü reaktorundan yayılan radionuklidlərin cəmi 5%-i atmosferə çıxsa da, SSRİ ərazisində (əsasən indiki Belarus, Ukrayna, Rusiya) 200 min kv.km torpaq çirkləndi, 200 mindən çox insan öz yurd-yuvasını tərk etməyə məcbur qaldı. Hadisə Azərbaycandan da yan ötmədi. Dövrü yaşayanlar bildirirlər ki, kənd təsərrüfatını tamaməm məhv etdi. Yerlilərin sözlərinə görə Lənkəranda həyətlərdə əkilən “Aprel xiyarı” bir gecədə qurudu və səhərə heç bir bitki sağ çıxmadı. Çernobıldan çıxan radioaktiv çöküntülərin əsasən 36%-i Belarus, Ukrayna və Rusiyaya, 53%-i digər Avropa ölkələrinə düşmüşdü, hətta 11%-i digər qitələrə qədər çatmışdı. Buna baxmayaraq, Çernobıl reaktorlarının layihə qüsurlu idi (qrafit moderatorlu RBMK, partlayışa meylli) və heç bir tam qoruyucu qabığı yox idi. Zaporojyedəki reaktorlar isə qalın polad-beton örtüklə əhatələnib. Bu o deməkdir ki, ən pis halda belə, Çernobıldakı kimi açıq alovla yanma deyil, daha çox Fukusima tipli (hidrogen partlayışları ilə müşayiət oluna bilən, lakin əsasən “əriyib yerə çökmə” formasında) bir fəlakət ssenarisi gözlənilir. Mütəxəssislər deyir ki, əgər Zaporojye AES-də ərimə baş versə, zərərli maddələrin bir hissəsi konteyner daxilində qala bilər, amma yenə də geniş əraziyə yayılacaq sezyum-137 kimi uzunömürlü radionuklidlər minlərlə kv.km ərazidə torpağı, su hövzələrini zəhərləyəcək. Bu maddələr 30 il yarımparçalanma müddətinə malik olduğu üçün çirklənmiş zonalarda yaşam onilliklərlə məhdudlaşdırılacaq. Nəticə etibarilə, Ukraynada və qonşu ölkələrdə milyonlarla insan öz torpaqlarını tərk etməli ola bilərdi. Belə bir qəzada birbaşa radiasiyadan ölənlərin sayının onlarla (və ya yüzlərlə) ölçüləcəyi, amma uzunmüddətli təsirlərdən (xərçəng, genetik xəstəliklər və s.) əziyyət çəkənlərin on minlərlə ola biləcəyi təxmin edilir. Yəni, Zaporojye AES-də qarşısı alınan hər bir insident əslində Avropa qitəsini bürüyə biləcək kabusun bir addımlığında dayandırılması deməkdir.
Çernobıl ilə Müqayisədə Zaporojye: Nə Qədər Təhlükəli Olardı?
Çernobıl qəzası zamanı bir reaktor partlamışdı, Zaporojyedə isə 6 reaktor var. Bu amil kağız üzərində fəlakət potensialını artırır. Çernobılda tam miqyaslı ərimə və qrafit yanğını nəticəsində təxminən 85 petabekerel (PBq) sezyum-137 ətrafa yayılmışdı. Müstəqil ekspertlərin Zaporojye üzərində apardığı modelləşdirmələr göstərir ki, əgər bir reaktor tam nüvə əriməsi ilə 50% inventarını sızdırsa, təxminən 157 PBq sezyum-137 yayıla bilər – bu, Çernobıldan iki dəfə çoxdur. Üstəlik, reaktorlarla yanaşı, stansiyada on illər boyu toplanmış böyük miqdarda istifadə edilmiş yanacaq saxlanılır. Bir reaktorun hovuzundakı yanacağın yanması halında modellərdə 590 PBq sezyum-137 sızması götürülüb (Çernobılın təxminən 7 qatına bərabər). Əlbəttə, bu ən ekstremal ssenarilərdir. Hər bir reaktor qalın qoruyucu konteynerlə əhatələndiyi üçün real sızıntı miqdarı daha az ola bilər. Lakin eyni vaxtda bir neçə reaktorda qəza baş versə, ümumi yayılma miqyası Çernobılı xeyli üstələyə bilər. Məsələn, Kulebanın “10 dəfə” ifadəsi reallığa çevrilə və hətta ondan artıq ola bilər. Bununla yanaşı, Zaporojyenin yerləşdiyi coğrafi məkan – Avropanın mərkəzinə yaxınlığı – riskləri daha da artırır. Çernobıl şimal Ukraynada olduğu halda, küləklərin böyük hissəsi radionuklidləri Belarus və Rusiyaya aparmışdı. Zaporojye isə cənub bölgədədir; burada baş verəcək qəzada radioaktiv buludların Balkanlara, Türkiyəyə, Qafqaza qədər gəlib çatması mümkündür (hava istiqamətindən asılı olaraq). Belə genişmiqyaslı çirklənmə isə təkcə sağlamlıq deyil, kənd təsərrüfatı, qida təhlükəsizliyi və iqtisadiyyat üçün də böyük zərbə olar – lakin qeyd etmək vacibdir ki, belə bir fəlakət halında artıq siyasət və iqtisadiyyatdan danışmaq mənasızlaşar, çünki humanitar fəlakət ön plana çıxar.
BAEA rəhbərliyi və nüvə mütəxəssisləri durmadan Zaporojyedə belə bir fəlakətin baş verməməsi üçün səy göstərirlər. 2022-ci ilin sentyabrında stansiyaya baş çəkən Qrossi, oradakı Ukraynalı texniki personalın “silah zorunda, daimi stress altında sırf Çernobıl-sayağı bir fəlakətin təkrarlanmaması üçün çalışdığını” xüsusi qeyd edirdi. Həmin personalın peşəkarlığı və beynəlxalq təzyiqlər sayəsində indiyədək ən pis ssenarilərdən yayınılıb. Bununla belə, “biz yuxulu vəziyyətdə böyük bir fəlakətə – hətta nüvə müharibəsinə tərəf gedirik”, – Dünya Səhiyyə Təşkilatının rəhbəri Tedros Adanom 2022-ci ildə xəbərdarlıq etmişdi. Bu məcazi xəbərdarlıq Zaporojye AES ətrafında davam edən təhlükənin bütün dünyaya mesajıdır: nə qədər ki, bir tərəfdə ağır silahlı qoşunlar, digər tərəfdə isə 6 reaktorlu bir stansiya üz-üzədir, nüvə fəlakəti riskini sıfıra endirmək mümkün deyil.
Nəyə Görə Zaporojye AES tam söndürülüb fəaliyyəti dayandırılmır?
Oxucularda yaranan məntiqi suallardan biri budur: əgər stansiya bu qədər təhlükəlidirsə, niyə mütəxəssislər onu tamamilə söndürüb, “konservasiya rejiminə” almırlar? Əslində, Zaporojye AES-in bütün reaktorları artıq 2022-ci ildən bəri işlək deyil, hamısı soyuq dayandırma rejimindədir. Yəni elektrik enerjisi istehsalı dayandırılıb və reaktor nüvələrində zəncirvari reaksiya getmir. Ancaq nüvə stansiyasında risk bununla bitmir. Reaktor dayandırıldıqdan sonra belə, onun yanacaq çubuqları yüksək istilik şüalandırmağa davam edir (radioaktiv parçalanma nəticəsində) və həmin yanacağın əriməməsi üçün davamlı soyudulması lazımdır. Mütəxəssisin sözləri ilə desək, “reaktoru söndürmək onu tam təhlükəsiz etmir; Çernobıldakı kimi dağıdıcı partlayış ehtimalı azalsa da, soyutma sistemi zədələnərsə, Fukusimadakı kimi faciə baş verə bilər”. Zaporojyedə hal-hazırda reaktorlar sönük olsa da, onların daxilindəki istifadə olunmuş yanacaq hovuzları və yaxınlıqdakı quru yanacaq saxlama konteynerləri böyük miqdarda radioaktiv material saxlayır. Bu hovuz və anbarlar da daim soyudulmalıdır. Soyutmanın dayanması orada da yanacağın qızaraq zədələnməsinə, havaya radiasiya yaymasına səbəb ola bilər.
Bundan əlavə, stansiyanı “konservasiya etmək” üçün normal şəraitdə illərlə hazırlıq görmək lazımdır – reaktor yanacağının xüsusi təhlükəsiz konteynerlərə yüklənib ərazidən çıxarılması, radiasiya təhlükəsizliyinin təmin olunması və s. Lakin müharibə şəraitində belə bir genişmiqyaslı əməliyyat mümkünsüzdür. Ukrayna tərəfi isə, haqlı olaraq, stansiyanı Rusiyanın istismarına buraxmaq istəmir. Rusiya da öz növbəsində, stansiyanı hərbi-strateji rıçaq kimi istifadə edir, ora öz kadrlarını və texnikasını yerləşdirir. Məsələn, 2022-ci ilin payızında Rusiya prezidenti Vladimir Putin Zaporojye AES-in Rusiya mülkiyyətinə verilməsi barədə sərəncam imzaladı və stansiyanın idarəsini “Rosatom” dövlət korporasiyasına həvalə etdiyini bəyan etdi. Bu addım beynəlxalq hüquqa zidd hesab olunsa da, faktiki olaraq Rusiya stansiyanı “canlı qalxan” kimi əlində saxlayır. Ukrayna rəsmiləri bildirir ki, Rusiya Zaporojye AES-i tam söndürməkdə maraqlı deyil, çünki bir tərəfdən onu Ukraynaya enerji təzyiqi kimi istifadə etməyə çalışır, digər tərəfdən dünya ictimaiyyətini daim nüvə fəlakəti ilə qorxuda saxlayır.
BAEA-nın hesabatlarında da vurğulanır ki, Zaporojye AES-də personal ciddi psixoloji təzyiq altında işləyir, Rusiya hərbçiləri ukraynalı mühəndislərdən “gündəlik məxfi hesabatlar” tələb edərək normal iş rejiminə mane olurlar. Personalın bir hissəsi iş yerlərini tərk edib, normal 1,200 nəfərlik heyətin yerində cəmi ~900 nəfər qalıb, yanğın təhlükəsizliyi qruplarında isə yarı personal çatışmır. Belə şərtlərdə stansiyanın istənilən texniki əməliyyatını (məsələn, reaktorları tamamilə yanacaqdan boşaltmaq kimi) həyata keçirmək olduqca çətindir və risklidir. Üstəlik, Rusiya tərəfi buna icazə verməyəcəkdir. Ukrayna hökuməti də dəfələrlə stansiyanın ancaq tamamilə Rusiya işğalından azad edildikdən sonra normal rejimə (və ya konservasiya rejiminə) keçirilə biləcəyini bəyan edib.
Nəticə etibarilə, Zaporojye AES-in reaktorları söndürülüb, lakin “fəaliyyətsiz” vəziyyətdə saxlansa belə, onu tam təhlükəsiz saymaq olmaz. Bunun yeganə həlli müharibə bitənədək stansiyanın ətrafında etibarlı təhlükəsizlik zonası yaratmaq, hərbi əməliyyatlardan qorumaq və daimi elektrik təchizatını təmin etməkdir. BAEA və beynəlxalq ictimaiyyət bu yöndə iş aparır. Yaxın keçmişdə əldə edilmiş lokal atəşkəslər və təmir-bərpa addımları göstərdi ki, tərəflər arasında minimal da olsa, nüvə fəlakətinin qarşısını almaq üçün əməkdaşlıq mümkündür. Lakin bu müvəqqəti tədbirlərdir – stansiyanın tam təhlükəsizliyinin təminatı yalnız bölgədə sülhün bərqərar olması və obyektin səlahiyyətli kadrların nəzarətinə qayıtması ilə mümkündür. Zaporojye AES ətrafında baş verənlər, insanlığın nüvə texnologiyasından sülh məqsədilə istifadə edərkən müharibənin nə qədər ağır və qəbul edilməz risklər yaratdığını bir daha xatırlatdı.
Mənbələr: Reuters, BBC, ABC News, CBS News, The Jerusalem Post, Ukrainska Pravda, BAEA hesabatları, IPPNW və s. Xarici mənbələrin məlumatları əsasında hazırlanmışdır.
Hazırladı: Redaksiya, Fərid Əlizadə
