Sosial mediada yayılan iddialara cavab olaraq bəzi Avropa universitetlərinin Azərbaycan SAT imtahan nəticələrini qəbul etmədiyi barədə məlumatlar yayılıb. Ancaq rəsmi məlumatda bu iddialar əsassız olduğu təsdiqlənib və nəticələrin qəbul olunduğu vurğulanıb.
Maraqlıdır, bu cür məlumatlar universitetlərə qəbul prosesinə necə təsir edir və Azərbaycanın tələbələri üçün SAT nəticələrinin beynəlxalq qəbuluna dair real vəziyyət nədir?
Təhsil eksperti Kamran Əsədov Editor.az-a açıqlamasında bildirib ki, qəbul prosesində ölçmə və qiymətləndirmə mexanizmlərinin etibarlılığı birbaşa ali təhsilin keyfiyyətinə, insan kapitalının formalaşmasına və uzunmüddətli sosial-iqtisadi inkişafa təsir göstərən əsas amillərdən biridir və bu baxımdan Dövlət İmtahan Mərkəzinin SAT imtahanlarının təşkili sahəsində həyata keçirdiyi tədbirlər Azərbaycanda şəffaf, obyektiv və beynəlxalq standartlara uyğun qəbul mühitinin formalaşmasına ciddi töhfə verir:
“DİM-in imtahan təhlükəsizliyi, nəzarət mexanizmləri, texnoloji təminat və nəticələrin statistik təhlili sahəsində tətbiq etdiyi modellər region ölkələri ilə müqayisədə daha yüksək etibarlılıq səviyyəsi ilə seçilir. Xüsusilə SAT kimi beynəlxalq imtahan formatının ölkə daxilində mərkəzləşdirilmiş, şəffaf və standartlaşdırılmış şəkildə təşkili Azərbaycan təhsil sisteminin qlobal ali təhsil məkanına inteqrasiyası baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan Respublikasının “Təhsil haqqında” Qanununda təhsilin əsas prinsipləri sırasında şəffaflıq, ədalətlilik və obyektivlik açıq şəkildə təsbit olunub və qeyd edilir ki, təhsilalanların bilik və bacarıqları ədalətli, açıq və etibarlı mexanizmlərlə qiymətləndirilməlidir. Eyni zamanda, “Azərbaycan Respublikasında təhsilin inkişafı üzrə Dövlət Strategiyası”nda beynəlxalq qiymətləndirmə və qəbul alətlərinin tətbiqinin genişləndirilməsi, ölçmə mexanizmlərinin keyfiyyətinin artırılması və qlobal standartlara uyğunlaşdırılması əsas prioritet kimi müəyyən edilib. Bu kontekstdə Elm və Təhsil Nazirliyinin DİM ilə birgə həyata keçirdiyi SAT imtahanlarının təşkili modeli strateji baxımdan düzgün və uzaqgörən addım kimi qiymətləndirilməlidir. Son 5 ildə Azərbaycanda SAT imtahanına girənlərin sayının təxminən 3 dəfə artması, 2019-cu ildə bu göstəricinin 1 200 civarında olduğu halda, 2024-cü ildə 3 500-ə yaxınlaşması bu mexanizmə olan ictimai etimadın artdığını göstərir”.
K. Əsədovun sözlərinə görə, DİM-in təşkil etdiyi SAT imtahanlarının əsas üstünlüyü tam şəffaflıq, mərkəzləşdirilmiş nəzarət və texnoloji təhlükəsizlik sistemlərinin tətbiqi ilə bağlıdır:
“Biometrik yoxlama, kameralar vasitəsilə fasiləsiz müşahidə, imtahan materiallarının qorunması və nəticələrin avtomatlaşdırılmış emalı subyektiv müdaxilələrin qarşısını maksimum dərəcədə alır. Bu model beynəlxalq təcrübəyə tam uyğun olmaqla yanaşı, nəticələrin real akademik bacarıqları əks etdirməsini təmin edir. Statistik göstəricilər göstərir ki, DİM xətti ilə keçirilən SAT imtahanlarında orta bal göstəricisi 980–1050 intervalında dəyişir və 1300-dən yuxarı bal toplayanların payı 6–8 faiz civarındadır. Bu, beynəlxalq orta göstəricilərlə tam uzlaşır və nəticələrin real bilik səviyyəsini əks etdirdiyini göstərir.
Bununla yanaşı, Azərbaycanda bəzi özəl və yarım-özəl imtahan mərkəzlərində kənar müdaxilə risklərinin qalması ciddi narahatlıq doğurur. Sosial şəbəkələrdə və qeyri-rəsmi kanallarda yayılan məlumatlar göstərir ki, müəyyən hallarda imtahan prosesinə texniki və ya təşkilati boşluqlardan istifadə etməklə müdaxilə cəhdləri olur. Nəticədə, bəzi abituriyentlər yüksək SAT balı toplayaraq nüfuzlu universitetlərə qəbul olsalar da, artıq ilk semestrdən ciddi akademik çətinliklərlə üzləşirlər və tədris proqramını mənimsəməkdə çətinlik çəkirlər. Avropa Ali Təhsil Assosiasiyasının 2023-cü il hesabatına əsasən, SAT nəticələri ilə qəbul olunan beynəlxalq tələbələrin təxminən 18–22 faizi ilk kursda akademik adaptasiya problemi yaşayır, lakin bu göstərici Azərbaycandan qəbul olunan tələbələrdə bəzi ölkələr üzrə 30 faizi keçir. Bu fərq bir tərəfdən orta məktəblərdə akademik hazırlığın zəifliyi, digər tərəfdən isə bəzi hallarda imtahan nəticələrinin real bilik səviyyəsini əks etdirməməsi ilə izah olunur”.
Təhsil eksperti bildirib ki, məktəblərdə SAT yönümlü tədrisin zəifliyi problemin əsas struktur səbəblərindən biridir:
“Azərbaycan ümumi təhsil sistemində riyazi məntiq, oxu-anlama, analitik düşüncə və akademik yazı bacarıqları üzrə məqsədyönlü və sistemli hazırlıq mexanizmi formalaşmayıb. Statistika göstərir ki, orta məktəblərdə oxu-anlama üzrə şagirdlərin yalnız 41 faizi, riyazi savadlılıq üzrə isə 38 faizi baza səviyyəsini tam mənimsəyir. Bu göstəricilər PISA 2022 nəticələrində də öz əksini tapır və Azərbaycan şagirdlərinin OECD ortalamasından təxminən 70–90 bal geri qaldığını ortaya qoyur. Bu şəraitdə SAT kimi yüksək analitik düşüncə tələb edən imtahana hazırlıq əsasən repetitorluq və kurs sektorunun üzərinə düşür ki, bu da sosial bərabərsizliyi dərinləşdirir və sistemli akademik inkişafın qarşısını alır.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, SAT və oxşar beynəlxalq imtahanlarda yüksək nəticə yalnız kurs hazırlığı ilə deyil, məktəb mühitində uzunmüddətli akademik bacarıq formalaşdırılması ilə mümkündür. Məsələn, ABŞ, Kanada, Finlandiya və Estoniyada oxu-anlama və riyazi məntiq bacarıqları ibtidai siniflərdən etibarən sistemli şəkildə inkişaf etdirilir. Nəticədə, ABŞ-da SAT imtahanında orta bal 1050–1080 intervalında dəyişir, Estoniyada isə analitik testlər üzrə şagirdlərin 65 faizdən çoxu yüksək səviyyəyə çatır. Finlandiyada məktəblərin 80 faizində akademik yazı və tənqidi oxu bacarıqları ayrıca modul kimi tədris olunur və bu, şagirdlərin universitet mərhələsində uğur göstəricilərini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Bu kontekstdə Elm və Təhsil Nazirliyinin qəbul və qiymətləndirmə sahəsində apardığı islahatlar xüsusi təqdirə layiqdir. Nazirliyin son illərdə STEAM modeli, kurikulum yenilənməsi, müəllim hazırlığı və məktəbdaxili qiymətləndirmə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi istiqamətində atdığı addımlar uzunmüddətli perspektivdə SAT və digər beynəlxalq imtahanlarda nəticələrin yüksəlməsinə zəmin yaradır. Xüsusilə riyaziyyat, oxu savadlılığı və analitik düşüncə üzrə yeni tədris proqramlarının tətbiqi, müəllimlərin sertifikasiya və peşəkar inkişaf mexanizmləri bu sahədə keyfiyyətli dönüşün əsasını qoyur. Dövlət büdcəsindən 2026-cı il üçün təhsilə ayrılan vəsaitin 5 milyard manatı keçməsi, son 5 ildə bu sahəyə ayrılan maliyyənin təxminən 40 faiz artması da bu siyasi iradənin real göstəricisidir.
Müsbət tərəf kimi, SAT imtahanlarının Azərbaycan abituriyentləri üçün qlobal ali təhsil məkanına çıxış imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirdiyini qeyd etmək lazımdır. Son 5 ildə SAT nəticələri ilə xarici universitetlərə qəbul olunan azərbaycanlı tələbələrin sayı təxminən 2,7 dəfə artıb. Bu artım beynəlxalq akademik mobilliyin genişlənməsi, rəqabət mühitinin güclənməsi və gənclərin dünya səviyyəli təhsil imkanlarına çıxışı baxımından mühüm uğurdur. Eyni zamanda, bu proses ölkə daxilində də akademik rəqabəti artırır və ümumi təhsil sisteminin keyfiyyətinə müsbət təsir göstərir.
Mənfi tərəf isə məktəb–imtahan–universitet zəncirində hələ də ciddi uyğunsuzluqların qalmasıdır. Məktəbdə verilən bilik və bacarıqlar SAT tələblərinə tam cavab vermədiyindən, şagirdlər kənar hazırlıq mexanizmlərinə məcbur qalır, bu isə sosial ədalət prinsipini zədələyir. Digər tərəfdən, bəzi imtahan mərkəzlərində nəzarət mexanizmlərinin zəifliyi real bilik səviyyəsi aşağı olan abituriyentlərin yüksək bal toplayaraq universitetlərə daxil olmasına şərait yaradır və bu, artıq ali təhsil mərhələsində akademik uğursuzluqla nəticələnir”.
“Uzunmüddətli perspektivdə dəyişməli olan əsas məsələ məktəblərdə SAT tipli bacarıqların sistemli şəkildə formalaşdırılması, oxu-anlama, riyazi məntiq, analitik düşüncə və akademik yazının əsas tədris prioritetinə çevrilməsidir. Bununla yanaşı, SAT imtahanlarının təşkili yalnız DİM kimi etibarlı dövlət qurumlarının nəzarəti altında aparılmalı, bütün imtahan mərkəzləri vahid təhlükəsizlik və şəffaflıq standartlarına tabe edilməlidir. Bu yanaşma həm qəbul prosesinin etibarlılığını artırar, həm də Azərbaycan gənclərinin beynəlxalq rəqabət qabiliyyətini real bilik və bacarıqlar üzərində formalaşdırar.
Hesab edirəm ki, DİM-in şəffaf və obyektiv SAT imtahanı keçirməsi Azərbaycan təhsil sistemi üçün mühüm nailiyyətdir və bu modelin genişləndirilməsi strateji baxımdan tam əsaslıdır. Elm və Təhsil Nazirliyinin bu istiqamətdə apardığı siyasət uzunmüddətli inkişaf hədəflərinə uyğun olmaqla yanaşı, insan kapitalının keyfiyyətinin yüksəldilməsinə real töhfə verir. Lakin bu prosesin dayanıqlı və ədalətli olması üçün məktəb təhsilinin məzmunu köklü şəkildə gücləndirilməli, imtahan təhlükəsizliyi tam təmin olunmalı və sosial bərabərlik prinsipi əsas meyar kimi qorunmalıdır. Yalnız bu halda SAT Azərbaycan gəncləri üçün formal keçid aləti deyil, real akademik inkişaf və qlobal inteqrasiya mexanizminə çevrilə bilər”,- deyə sonda təhsil eksperti bildirib.
//Gülnarə Abasova, Editor.az
