Azərbaycan məktəblisinin çantasına qoyulan hər bir dərslik bu gün elm mənbəyi yox, sanki sistemli şəkildə yayılan bir savadsızlıq virusudur. Təhsil İnstitutunun (ARTİ) "təkmilləşdirilmiş məzmun" adı altında hər il milyonlarla şagirdə sırıdığı o rəngli cildli kitablar, əslində milli təhsilin gələcəyini inhisara alan "kitab mafiyası"nın ən gəlirli qazanc qapısıdır. İllərdir eyni nəşriyyatlar, eyni imtiyazlı və pedaqogikadan tamamilə bixəbər müəlliflər dövlət büdcəsindən dərslik çapı və "təkmilləşdirilməsi" üçün ayrılan on milyonlarla manatı talayaraq, uşaqlarımızın beynini metodik xaos və elmi xətalarla doldurmaqla məşğuldur. Nazir səviyyəsində dərsliklərin dilinin ağırlığı və yararsızlığı etiraf olunsa da, 2026-cı ilin reallığında hələ də həmin o bərbad vəsaitlərin məktəblərə paylanması artıq səriştəsizlik deyil, dövlətin intellektual potensialına qarşı tam bir məsuliyyətsizlikdir.

Bu gün Azərbaycanın dərslik siyasəti şagirdi düşünməyə və kəşf etməyə deyil, korafəhm əzbərçiliyə və mütləq savadsızlığa sürükləyir. ARTİ-nin divarları arasında oturan, sinif otağının tozunu bircə gün belə udmamış, müəllim və şagird psixologiyasını yalnız kağız üzərindəki qrant rəqəmlərindən ibarət görən "ekspertlər" uşaqlarımızı məktəbdən iyrəndirir. Bu vəsaitlərin dili o qədər ağır və metodikadan uzaqdır ki, şagird nəinki mövzunu başa düşür, hətta öz ana dilində oxumaqdan bezir. Bu, strateji sabotajdır; çünki bu sistemdə şagirdin savadı yox, monopoliyada əyləşənlərin cibinə axacaq tenderlərin həcmi önəmlidir. Tarixçi Ramin Əlizadə və digər müstəqil ekspertlərin ifşaları dərsliklərdəki xaosun "şizofrenik" bir həddə çatdığını göstərir: 7-ci sinif "Azərbaycan tarixi" dərsliyində şagirdə "mütləq həqiqət" kimi öyrədilən strateji bir faktın 10-cu sinifdə tamamilə təkzib edilməsi, elmi ekspertiza mexanizminin iflasıdır. Cəmi iki abzaslıq mətndə 8 fundamental xətanın olması, Aidə Məmmədova, Hidayət Cəfərov, İlyas Babayev və Vəli Əliyev kimi "toxunulmaz" müəlliflərin imzasını daşıyan bu kitabların heç bir ciddi elmi süzgəcdən keçmədiyini sübut edir.
Riyaziyyat dərslikləri Azərbaycan təhsilində monopoliyanın və metodik savadsızlığın bəlkə də ən çox "qurbanı" olan sahədir. Tarix dərsliklərindəki faktiki səhvlər qədər, riyaziyyat dərsliklərindəki mantiqi ziddiyyətlər və məzmun ağırlığı da mütəxəssislər tərəfindən kəskin tənqid olunur. 2026-cı ilin reallığında riyaziyyat dərslikləri ilə bağlı əsas problemləri belə ümumiləşdirmək olar:

Riyaziyyat dərsliklərindəki ən böyük rəzalət şagirdin yaş səviyyəsi ilə dərslikdəki materialın ağırlığı arasındakı uçurumdur. Təhsil İnstitutunun (ARTİ) "yeni nəsil" adı ilə təqdim etdiyi, o cümlədən 2025-2026-cı tədris ilində kütləvi istifadəyə verilən 6-cı sinif riyaziyyat və digər sinif dərslikləri şagirdi düşünməyə deyil, düstur əzbərçiliyinə sövq edir. Ekspertlər qeyd edirlər ki, ibtidai siniflərdən başlayaraq riyaziyyatın tədrisi o qədər mürəkkəbləşdirilib ki, şagirdlər hələ elementar anlayışları qavramadan ağır terminologiya və mürəkkəb məsələ həlli alqoritmləri ilə qarşılaşırlar. Bu, müəllimi sinifdə çarəsiz qoyur, şagirdi isə dərhal repetitorun yanına qaçmağa məcbur edir.

Riyaziyyat dərsliklərində də "tanış müəlliflər" monopoliyası hökm sürür. İllərdir dərsliklərdəki eyni xətaların müəllifi olan, lakin nazirliyin və ARTİ-nin "kruquna" daxil olan şəxslər hələ də dərslik yazmağa davam edirlər. Bu monopoliyanın nəticəsidir ki, dərsliklərdəki məsələlərin şərti bəzən mantiqi cəhətdən o qədər yanlış qurulur ki, hətta ixtisaslı müəllimlər belə cavabın niyə məhz o şəkildə alındığını izah edə bilmirlər. ARTİ dərslik müəllifləri üçün xarici institutlarla (məsələn, Sinqapurun Marşal Kavendiş İnstitutu) təlimlər keçirsə də, bu "yeniliklər" yerli reallığa uyğunlaşdırılmadan, "kopyala-yapışdır" metodu ilə tətbiq olunur və nəticədə dərslik komplektləri metodik xaosa çevrilir.

Daha bir ciddi nöqsan riyaziyyat dərsliklərindəki varislik prinsipinin pozulmasıdır. 5-ci sinifdə öyrədilən mövzunun izah metodu ilə 8-ci sinifdəki eyni mövzunun yanaşması bir-birinə zidd gəlir. Bu, şagirdin riyazi təfəkkürünü formalaşdırmaq əvəzinə, onda riyaziyyatın "mantiqi deyil, sadəcə qarmaqarışıq qaydalar toplusu" olduğu təəssüratını yaradır. Hər il "təkmilləşdirilmə" adı ilə dövlət büdcəsindən milyonlarla vəsait ayrılan riyaziyyat dərslikləri əslində uşaqlarımızın gələcəyinə qarşı törədilən ən böyük elmi sabotajlardan biridir. Nazirliyin gətirdiyi "gəmiçi" və "iqtisadçı" idarəçilər üçün isə bu, sadəcə çap edilməli olan növbəti bir kağız yığınıdır.

Və nəhayət,, dərslik monopoliyası qırılmadıqca, uşaqlarımızın çantası nazirliyin kadrlarının şəxsi maraqlarına xidmət edən "elmi tullantılar"la dolmağa davam edəcək. Biz uşaqlarımıza kitab yox, bir qrup məmurun cibinə qurban verilmiş gələcəyin xarabalıqlarını təqdim edirik. Emin Əmrullayevin rəhbərlik etdiyi sistemdə "innovasiya" deyib bağıranlar, hələ orta məktəb dərsliyinin iki abzasını düzgün yaza bilmirlər. Bu dərslik siyasəti şagirdi öyrənməyə deyil, sistemin mənasız və yanlış tələblərini yerinə yetirməyə məhkum edir. Bu məsuliyyətsizliyə son qoymağın vaxtı çoxdan çatıb, çünki təhsildə və dərslikdə uduzan millət, tarixin səhnəsində də uduzmağa məhkumdur. 2026-cı ilin reallığı budur: Azərbaycan məktəblisi dərsliklərdəki yalanların və ziddiyyətlərin girovudur.


Şəmsi Qoca

• Müraciət
• Yalan
• Dərslik
• Ziddiyyət