Azərbaycan dövlətçiliyinin müasir mərhələsi məhz bu dialoq üzərində qurulub. Heydər Əliyev şəxsiyyəti burada bir fərd kimi yox, bir siyasi və mənəvi kateqoriya kimi çıxış edir. O, konkret bir dövrün lideri olmaqdan çox, tarixi qeyri-müəyyənlik içində dövlət ideyasını sabitləşdirən rasional iradə idi. Bu səbəbdən onun xatirəsi sentimental ehtiram predmeti deyil, nəzəri düşüncə mövzusudur.
Bir parkda, gündəlik həyatın axarında, insanlar istirahət edərkən bu cür bir abidənin ziyarət edilməsi xüsusi simvolik məna daşıyır. Çünki bu akt, bayram protokoluna deyil, adi zamanın içində baş verir. Fəlsəfədə bu məqam “tarixin normallaşması” kimi izah olunur: böyük hadisələr artıq keçmişdə qalır, amma onların mənası gündəlik həyatın səssiz fonunda yaşayır. İnsanlar baxır, anlayır və sözsüz qəbul edirlər ki, bu ehtiram nümayiş deyil, dəyərdir.
Patriotizm bu nöqtədə emosiyadan ayrılır və etik məsuliyyətə çevrilir. Dövlətə sədaqət şüarla deyil, yaddaşın qorunması ilə ölçülür. Bir lideri xatırlamaq onu ideallaşdırmaq deyil; onun qoyduğu sistemin işləkliyini dərk etməkdir. Heydər Əliyevin mirası da məhz bu aspektdə aktualdır: o, dövlətin taleyini şəxsi xarizma üzərində yox, institusional düşüncə üzərində qurmuşdu.
Dünya siyasi fəlsəfəsində “dahi lider” anlayışı çox zaman mifləşdirilir. Lakin əsl dahi, tarixə hökm etməyə çalışan yox, tarixi anlamağı bacaran şəxsdir. O, zamanın axarına qarşı çıxmır, onu istiqamətləndirir. Bu baxımdan Heydər Əliyev fenomeni fərdi böyüklük yox, tarixi adekvatlıq nümunəsidir. Onun böyüklüyü söylənən təriflərdə deyil, bu gün mövcud olan dövlət reallığında özünü göstərir.
Bu səbəbdən onu ziyarət etmək keçmişə bağlılıq aktı deyil. Bu, gələcək qarşısında düşünülmüş mövqedir. Bu ziyarət nə təbliğatdır, nə də rituallaşmış davranış. Bu, dövlətçilik fəlsəfəsinin səssiz şəkildə qəbul edilməsidir. Çünki həqiqi liderlər yalnız öz dövrlərində deyil, zamanın içində sükutla danışmağa davam edirlər.
