Antarktidanın ən ciddi şəkildə müşahidə olunan şelf buzlaqlarından birinin altında fəaliyyət göstərən robotlaşdırılmış sualtı aparat 2024-cü ilin yanvarında planlı missiya zamanı itib...
Poliqon xəbər verir ki, aparat şelf buzlaqlarının dinamikasının və onların dəniz səviyyəsinin qalxması ilə əlaqəsinin öyrənilməsinə həsr olunmuş uzunmüddətli beynəlxalq layihənin bir hissəsi idi. Daha əvvəl o, bu regionda indiyədək əldə edilmiş ən detallı buzaltı məkan xəritələrini ötürmüşdü.
İtki Qərbi Antarktidada yerləşən, üzən buz platforması olan Dotson şelf buzlağının altında baş verib. Indian Defence Review yazır ki, əlaqə kəsilməzdən əvvəl submərsibl buzun altında genişmiqyaslı tədqiqatı tamamlayaraq buzlağın alt səthində əvvəllər sənədləşdirilməmiş xüsusiyyətləri aşkarlayıb. Bunların arasında mövcud buz əriməsi modellərinin heç birində yer almayan naxışvari strukturlar da olub.
Missiya pilotsuz olsa da, insident yüksək ixtisaslaşmış aparatın itirilməsi ilə nəticələnib və Qərbi Antarktidanın buzlaqlarının sabitliyinin öyrənilməsi baxımından kritik ərazi sayılan Amundsen dənizində daha geniş məlumat toplama səylərini dayandırıb. Aparatdan gözlənilən üzə çıxma vaxtında siqnal alınmayıb, akustik axtarışlar isə nəticə verməyib. Aparatın son yerləşmə yeri hələ də naməlumdur.
Ran adlanan submərsibl İsveçdə hazırlanıb və ABŞ ilə Böyük Britaniyanın Qərbi Antarktika buz örtüyünü araşdırmaq üçün həyata keçirdiyi birgə proqram – Thwaites Buzlağı üzrə Beynəlxalq Əməkdaşlıq (International Thwaites Glacier Collaboration) çərçivəsində istifadə olunub. 2022-ci ilin əvvəlində aparat Dotson buzlağının altında 27 günlük missiyanı tamamlayaraq buzlağın altından ərimə prosesləri barədə anlayışı əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirən məlumatlarla geri qayıdıb.
Tədqiqat şelf buzlağının altında təxminən 140 kvadrat kilometr ərazini əhatə edib. Buzun alt səthindən 50 metr məsafədə yerləşdirilmiş çoxşüalı exolotdan istifadə edən Ran düz terraslar, dərin ərimə kanalları və hamar eroziya zonaları kimi strukturları xəritələşdirib. Bu formaların quruluşu onların şelf altındakı yerləşməsindən və ətrafdakı su axınlarının xüsusiyyətlərindən asılı olaraq dəyişirdi.
Mərkəzi və şərq hissələrdə tədqiqatçılar kəskin şaquli kənarları olan pilləli terraslar və yaylalar aşkar ediblər. Bu, zəif axınların yaratdığı aşağı turbulentlik şəraitində əriməyə uyğundur. Qərb regionları isə əksinə, daha hamar səthlər və sürətli axınlarla əlaqələndirilən eroziya izləri nümayiş etdirib.
Nəticələr Science Advances jurnalında dərc olunmuş rəyli elmi araşdırmada təqdim edilib. Gəmi üzərindən və qazma quyuları vasitəsilə toplanmış okeanoqrafik məlumatlar göstərib ki, nisbətən isti axın olan dəyişdirilmiş dairəvi qütb dərin suları Dotson buzlağının altındakı boşluğa daxil olur və ən çox təsirlənmiş zonalarda ərimə sürətinə birbaşa təsir göstərir.
Ərimə zonalarının xəritələnməsi ilə yanaşı, Ran-ın sonarı şelf buzunun əsasından keçən tam buz çatlarını da aşkar edib. Bu çatların bəziləri hələ 1990-cı illərdən peyk görüntülərində müşahidə olunurdu. Dərinlikdə onlar genişlənir və çox vaxt divarları boyunca davamlı əriməni göstərən kiçik terraslar və eroziya elementləri ilə əhatə olunur.
Araşdırma həmçinin Antarktida şelf buzlaqları altında indiyədək müşahidə olunmamış yeni obyektlər sinfini sənədləşdirib. Xüsusilə qərb hissədə, yüksək sürətli su axınının olduğu zonalarda sonar buzun alt səthində uzunsov, damla formalı çökəkliklər aşkar edib. Bu strukturların uzunluğu 20–300 metr, dərinliyi isə 50 metrə qədər olub.
Onların istiqaməti və forması sərhəd qatında axının fırlanması nəticəsində yarandığını göstərir. Tədqiqatçılar bunu Ekman dinamikası ilə əlaqələndiriblər: buzun altındakı nazik qatda fırlanan okean axınları asimmetrik ərimə naxışları yaradır. Bu hipotez Science Advances jurnalında dərc olunmuş tədqiqatda ətraflı təsvir edilən sürət və duzluluq ölçmələrinə əsaslanır.
Bu damla formalı strukturlar səthdə görünmür, çünki buzun "körpü gərginlikləri" alt səthdəki dəyişikliklərin səthə əks olunmasının qarşısını alır.
2024-cü ilin yanvarında Ran Dotson buzlağının altındakı boşluğa yenidən daxil olaraq ilk missiyadan sonra baş verən dəyişiklikləri qiymətləndirmək üçün nəzarət tədqiqatı aparmalı idi. Aparatın 24 saatlıq dalış həyata keçirməsi planlaşdırılırdı. Buzun qalınlığı səbəbindən real vaxt rejimində izləmə mümkün olmayıb və hesablanmış qayıdış vaxtında siqnal alınmayıb.
İtki missiyada iştirak edən Britaniya Antarktika Xidməti (British Antarctic Survey) tərəfindən təsdiqlənib. O vaxtdan bəri nə akustik mayak, nə də qalıqlar tapılıb. Mümkün səbəblər arasında avadanlıq nasazlığı və ya xəritələşdirilməmiş bazal strukturlarla toqquşma göstərilir.
Əməliyyat uğursuzluğuna baxmayaraq, 2022-ci ilə aid əsas məlumat bazası qorunub saxlanılıb. Çoxşüalı exolot görüntüləri Amundsen dənizi sektorunda şelf buzlaqlarının alt əriməsi və geri çəkilməsi ilə bağlı qiymətləndirmələrin yenidən nəzərdən keçirilməsində istifadə olunmağa davam edir.
Ran vasitəsilə əldə edilən ölçmələr Dotson buzlağı altında ərimənin qeyri-bərabər baş verdiyini göstərib. Terraslar, kanallar və eroziya zonaları istiqamətlənmiş okean axınları və qədim buz çatları ilə üst-üstə düşür. Bəzi ərazilərdə ildə 15 metrə çatan yüksək ərimə sürətləri isti suyun dərin buzaltı yarğanlar və dar kanallar boyunca daxil olması ilə əlaqələndirilib.
Sonar xəritələri Dotson buzlağının nazikləşməsinin əsasən onun qərb cinahında cəmləndiyini təsdiqləyib. Bu, okean axın yolları ilə şərtlənən asimmetrik bazal əriməni ehtimal edən əvvəlki peyk altimetriyası və okean modelləşdirməsi nəticələrini dəstəkləyir. Science Advances jurnalında dərc olunmuş qiymətləndirmələrə görə, 1979–2017-ci illər arasında Dotson şelf buzlağı qlobal dəniz səviyyəsinin yüksəlməsinə təxminən 0,02 düym (0,5 mm) töhfə verib.
2000-ci illərin əvvəlindən etibarən Dotson demək olar ki, 390 giqaton buz itirib. Bu göstərici Thwaites buzlağı tədqiqat şəbəkəsinin okeanoqrafik sensorları, səth peyk altimetriyası və buz axını modelləri ilə təsdiqlənir.
Çoxşüalı exolokasiya şelfin qərb, mərkəzi və şərq hissələrini əhatə edən altı tədqiqat zonasını əhatə edib. Okean axınları buzun altında 20–80 metr dərinlikdə qeydə alınıb. Şərq cinahından isti və duzlu suyun daxil olması, qərbə doğru isə daha şirin ərimiş suyun axını keçiricilik, temperatur və dərinlik sensorları vasitəsilə təsbit edilib.
Poliqon.info
