Milli.az saytından alınan məlumata görə, ain.az bildirir.
Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
Avropa siyasi və media məkanında bir mövzu var ki, onu pafosla, təntənəli şəkildə və demək olar etirazsız dilləndirmək adətə çevrilib. Bu, insan hüquqlarının universallığıdır. Qurbanların ləyaqətidir. Etnik zorakılığın yolverilməzliyidir. Yaddaş haqqıdır. Sivil cəmiyyətin ağrını eşitmək və insan faciələrini əsas və ikinci dərəcəli kateqoriyalara bölməmək borcudur.
Bəyanatlar səviyyəsində hər şey ahəngdar görünür. İnstitusional müstəvidə isə bu tezislər hüquqi konvensiyalar, məhkəmə presedentləri, humanitar diskurs, akademik araşdırmalar, parlament qətnamələri və hüquq müdafiəçisi leksikası ilə möhkəmləndirilir. Avropa çoxdan dəyərlər haqqında danışmağı öz siyasi kimliyinin normativ karkası kimi təqdim etməyi öyrənib.
Məhz buna görə həmin karkasın hər konkret sınağı xüsusilə diqqətçəkici olur.
Haaqada Xocalı ilə bağlı keçirilən aksiya bir xoşagəlməz, lakin prinsipial məqamı açıq şəkildə üzə çıxarır: Avropa siyasi və media mühiti insan hüquqlarının universallığından, qurbanların xatirəsindən və etnik zorakılığın yolverilməzliyindən həvəslə danışsa da, praktikada bu prinsipləri çox zaman seçici qaydada işə salır.
İkili standartların mahiyyəti məhz bundan ibarətdir.
Burada söhbət publisistik fiqurdan, emosional reaksiyadan və ya təzyiq cəhdindən getmir. Söhbət Avropanın mənəvi norma kimi elan etdiyi prinsiplərlə onun ictimai məkanında diqqətin, empatiyanın, legitimliyin və yaddaşın real bölüşdürülməsi arasındakı sistemli uyğunsuzluqdan gedir.
Niderlanddakı tədbirlərlə bağlı yayılan məlumatlara görə, 2025-ci ildə Haaqada Xocalı faciəsinin 33-cü ildönümü münasibətilə diaspor təşkilatlarının və ictimaiyyət nümayəndələrinin iştirakı ilə memorial mərasim keçirilib. 2026-cı ilin fevralında isə Niderlandda, Amsterdamda "Xocalıya ədalət" şüarı altında aksiya təşkil olunub, iştirakçılar dinc əhali arasında qurbanları xatırladaraq faciəyə ədalətli qiymət verilməsini tələb ediblər.
İlk baxışdan bu, Avropa həyatında müxtəlif icmaların öz faciələrinin xatirəsini yaşatdığı saysız-hesabsız memorial tədbirlərdən biri kimi görünə bilər. Lakin əsas sualı məhz bu baxış pərdələyir. Çünki burada təkcə aksiyanın özü deyil, onun keçirildiyi məkan və düşdüyü kontekst həlledici əhəmiyyət daşıyır.
Niyə məhz Haaqa mövzunu kəskinləşdirir
Haaqa artıq çoxdan Avropa və qlobal siyasi şüur üçün adi şəhər olmaqdan çıxıb. Bu, simvoldur. Beynəlxalq hüququn simvolu. Məhkəmə sözünün simvolu. Məsuliyyət dilinin simvolu. Hüquqi yaddaşın simvolu. Ədalətin təkcə emosional deyil, institusional kateqoriya kimi təqdim olunduğu ideyanın simvolu.
Kütləvi qavrayışda Haaqa coğrafiyadan daha artıq məna daşıyır. Bu, mənəvi-hüquqi çərçivə deməkdir. Burada hüquq sadəcə xatırladılmır, universal hakim roluna iddia edir. Burada qurbanlar, cinayətlər, məsuliyyət və tarixi yaddaş haqqında müzakirə avtomatik olaraq lokal icma gündəliyindən yuxarı mərhələyə qalxır.
Elə buna görə də Haaqada Xocalı ilə bağlı istənilən aksiya Avropa üçün siyasi-mənəvi imtahana çevrilir.
Bu, bir ölkənin və ya bir bələdiyyənin imtahanı deyil. Bu, bütövlükdə Avropa dəyərlər sisteminin sınağıdır. Avropa elitaları müxtəlif xalqların ağrısını eyni səviyyədə eşitməyə hazırdırmı. Eyni mənəvi standartı müxtəlif münaqişələrə tətbiq etməyə qadirdirmi. Qurbanların hüquqlarını geosiyasi simpatiyalardan və köhnə siyasi şablonlardan ayırmağı bacarırmı.
Bu suallara cavablar ardıcıl olmadıqda, qarşımızda təsadüfi kommunikasiya xətası yox, açıq-aydın ikili standart dayanır.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, humanitar məsələlərdə ikili standart nadir hallarda açıq qadağa və ya birbaşa inkar formasında təzahür edir. Müasir Avropada o, daha incə mexanizmlərlə işləyir. Diqqətin dozalanması ilə. Simvolik çəkisinin bölüşdürülməsi ilə. Bir faciəyə aydın və konkret dil verildiyi halda, digərinə qeyri-müəyyən ifadələr ayrılması ilə. Bəzi qurbanların ümumi mənəvi kanona sürətlə daxil edilməsi, digərlərinin isə uzun müddət periferiya yaddaşında saxlanılması ilə.
Məhz buna görə Haaqa Xocalı kontekstində sadəcə aksiya məkanı deyil. O, güzgüyə çevrilir. Avropa institutları, media strukturları, ekspert çevrələri və hüquq müdafiəçisi ritorikası üçün güzgü.
İkili standart təsadüf yox, struktur kimi
İkili standartlar haqqında çox vaxt emosional tonda danışılır: ədalətsizlik, inciklik, qərəz kimi. Lakin məsələyə analitik yanaşdıqda, mexanizmdən söz açmaq lazımdır.
İkili standart sadəcə müxtəlif hadisələrə fərqli qiymət vermək deyil. Bu, elan olunan universal prinsip ilə onun tətbiq praktikası arasında sistemli uyğunsuzluqdur. Avropa siyasi və media mühitində bu mexanizm artıq sabit formaya düşüb.
Formal olaraq insan hüquqlarının universal dili işləyir. Formal olaraq qurbanların bərabərliyi təsdiqlənir. Formal olaraq dinc əhaliyə qarşı hər zorakılıq humanitar və hüquqi prizmadan qiymətləndirilməlidir. Formal olaraq yaddaş və ictimai yas hüququ hamı üçün tanınır.
Amma reallıqda ikinci mərhələ işə düşür, seleksiya mərhələsi. Burada mədəni vərdişlər, siyasi simpatiyalar, kök salmış münaqişə interpretasiyaları, redaksiya inertliyi, ekspert şəbəkələri və reputasiya filtrləri rol oynayır. Və məhz bu mərhələdə qərara alınır ki, hansı faciə ümumbəşəri kimi təqdim olunacaq, hansı isə "mübahisəli regional süjet" kimi kənara itələnəcək.
Xocalı məsələsi Avropa məkanında bu mexanizmi bütün çılpaqlığı ilə göstərir.
İnsan hüquqlarının universal dili və seçici emosional reaksiya
Avropa institutları və hüquqi diskurs daim söz azadlığının, yaddaş haqqının, dinc etiraz hüququnun, ayrı-seçkiliyin yolverilməzliyinin və insan ləyaqətinin vacibliyini vurğulayır. Bu prinsiplər Avropa normativ mədəniyyətinin toxumasına hopub. Onlar məhkəmə arqumentlərində, hüquq müdafiəçilərinin bəyanatlarında, siyasi çıxışlarda və akademik məqalələrdə təkrar-təkrar səslənir.
Lakin real ictimai sferada bütün faciələr eyni görünürlük qazanmır.
Söhbət təkcə nəşrlərin sayından getmir. Söhbət ictimai reaksiyanın keyfiyyətindən gedir. Əgər faciə Qərb auditoriyası üçün tanış siyasi narrativə uyğun gəlirsə, o, sürətlə media diqqəti, ekspert şərhi, mənəvi legitimlik və ictimai anım ritualı qazanır. Onun üçün söz tapılır, format tapılır, platforma tapılır, şərhçi tapılır, konfrans və dəyirmi masa təşkil olunur, sərgi açılır, sənədli çərçivə qurulur. O, ümumi söhbətin bir hissəsinə çevrilir.
Əgər faciə bu narrativdən kənarda qalırsa, o zaman çox vaxt "diaspor tədbiri" səviyyəsində təqdim olunur. Sanki söhbət insan faciəsindən yox, keçmişin fərqli versiyalarını müdafiə edən iki icmanın lokal mübahisəsindən gedir.
Əsas disbalans məhz buradadır.
Dinc insanların faciəsi empatiya qazanmaq üçün əvvəlcə siyasi rahatlıq filtrindən keçməməlidir. Lakin Xocalı ümumavropa yaddaşına zəif inteqrasiya olunduqda və faktiki olaraq "yad mövzu" nişinə sıxışdırıldıqda məhz bu baş verir. Nəticədə, nəzakətli susqunluq formalaşır.
Bu susqunluq aqressiv görünmür. O, sivil, korrekt və prosedur çərçivəsində təsir bağışlayır. Lakin təsir baxımından açıq düşmənçilikdən az dağıdıcı deyil. Çünki qurbanlara və onların varislərinə aydın mesaj ötürür: sizin ağrınız formal olaraq qəbul olunur, amma bizim ümumi mənəvi mərkəzimizin bir hissəsi deyil.
Avropa qurbanlardan danışmağı sevir, ta ki bu, rahat sxemlərin yenidən baxılmasını tələb etməyənədək
Avropa selektivliyinin ən həssas xətti məhz buradan keçir.
Məsələ təkcə informasiya çatışmazlığında deyil. Bu, rahat izahdır, amma kifayət deyil. Problem ondadır ki, Xocalının tam mənəvi-siyasi miqyasda tanınması Avropa isteblişmentinin bir hissəsindən münaqişə ilə bağlı formalaşmış təsəvvürləri, tərəflərin rolları barədə köhnə qəlibləri və adət olunmuş mənəvi aksentləri yenidən gözdən keçirməyi tələb edir.
Halbuki vərdiş olunmuş sxemləri yenidən qurmaq heç vaxt rahat olmur.
İnstitutlar, media strukturları və ekspert dairələri hər bir mürəkkəb sistem kimi artıq mənimsənilmiş interpretasiya modellərini təkrar istehsal etməyə meyllidir. Yeni faktura və ya "narahat" humanitar süjet bu modellərin korreksiyasını tələb edəndə isə müdafiə reaksiyası işə düşür. Bu, mütləq şüurlu olmaya bilər. Amma realdır.
Ona görə daha asandır:
"hər iki tərəf" barədə şəxsiyyətsiz və abstrakt danışmaq;
məsuliyyəti konkretləşdirmədən ümumi pasifist ritorikaya sığınmaq;
dinc əhaliyə qarşı cinayətlər haqqında dəqiq ifadələrdən yayınmaq;
mövzunu ədalət və məsuliyyət məsələsi kimi deyil, "həssas tarixi yaddaş" çərçivəsində təqdim etmək.
Bu mərhələdə hüquq dili tədricən diplomatik komfort dili ilə əvəzlənir.
Diplomatik ehtiyatlılıq özlüyündə pislik deyil. Danışıqlarda, deeskalasiyada, vasitəçilik proseslərində o, yerinə düşə bilər. Amma dinc əhalinin qurbanları ilə bağlı məsələdə diplomatik komfort humanitar aydınlığı sıxışdırmağa başlayanda mənəvi deformasiya yaranır. Və normativ liderlik iddiasında olan cəmiyyətlərdə bu deformasiya daha qabarıq görünür.
Avropa standart daşıyıcısı kimi çıxış etməyi sevir. Deməli, ardıcıllıq tələbi də bir o qədər yüksəkdir.
Görməməzliyə vurmağın çətin olduğu faktura
Xocalı haqqında ciddi söhbət faktlarsız və mənbəsiz mümkün deyil. Məhz burada selektiv yanaşmanın ən rahat müdafiə arqumentlərindən biri dağılır. Guya söhbət sırf siyasiləşdirilmiş qarşılıqlı ittihamlardan gedir və bunun beynəlxalq hüquq müdafiə dayağı yoxdur.
Reallıq fərqlidir.
Məsələn, Human Rights Watch təşkilatının 1997-ci ildə yaydığı məktubda Qarabağ erməni qüvvələrinin dinc sakinlərin həlak olmasına görə birbaşa məsuliyyət daşıdığı açıq şəkildə qeyd olunurdu. Eyni zamanda, Azərbaycan tərəfinin qaçan öz vətəndaşlarını atəşə tutduğu iddiasını təsdiqləyən sübutların təşkilatın materiallarında olmadığı ayrıca vurğulanırdı.
Bu məqam iki səbəbə görə prinsipialdır.
Birincisi, söhbət daxili siyasi bəyanatdan və ya münaqişə tərəflərindən birinin ritorikasından getmir. Söhbət beynəlxalq hüquq müdafiə təşkilatının mövqeyindən gedir. Deməli, Avropa və beynəlxalq ictimai məkanda faciə haqqında təbliğat polemikasından kənar, hüquq müdafiə fakturasına söykənən ciddi müzakirə üçün əsas mövcuddur.
İkincisi, belə qiymətləndirmələrin mövcudluğu Xocalı mövzusunu "interpretasiyaların həllolunmaz mübahisəsi" zonasına sürükləməyin neytrallıq yox, yayınma forması olduğunu göstərir. Əgər beynəlxalq mənbələr, şahidliklər və hüquq müdafiə sənədləri varsa, mənəvi universallıq iddiasında olan ictimai məkan daimi qeyri-müəyyənlik komfortuna sığınmamalıdır.
Məhz burada Avropa selektivliyi daha qabarıq görünür: faktura mövcuddur, amma mövzunun siyasi-media inteqrasiyası məhdud qalır.
İkili standart harada formalaşır
"Hamı üçün yaddaş" hamı üçün işləmir. Avropa yaddaş mədəniyyəti haqqında danışmağı sevir. Üstəlik, yaddaş Avropa siyasi özünüdərkinin əsas elementlərindən birinə çevrilib. Təhsil siyasəti, ictimai rituallar, muzey məkanları, memorial praktika, antidiskriminasiya normaları, vətəndaş tərbiyəsi bu xətt üzərində qurulur.
Amma praktikada yaddaşın iyerarxiyası mövcuddur.
Bəzi qurbanlar ümumavropa mənəvi kanonunun bir hissəsinə çevrilir. Onların faciəsi dil qazanır, simvol qazanır, institusional dəstək və təhsil təmsilçiliyi əldə edir, media müşayiəti ilə geniş yayılır.
Digərləri periferiya zonasında qalır. Onların xatirəsi formal olaraq tanınır, amma ümumi Avropa söhbətinə daxil edilmir.
Üçüncü qrup isə əsasən icmaların öz gücü ilə, ildönümlərində, lokal aksiyalar formatında xatırlanır və diaspor mühitindən kənarda ciddi rezonans doğurmur.
Haaqada Xocalı ilə bağlı keçirilən aksiya məhz bu uçurumu göstərir. Əgər Avropa dəyərlər sistemi həqiqətən universaldırsa, dinc sakinlərin faciəsi siyasi simpatiyalar prizmasından deyil, faktlar, şahidliklər, hüquq və humanitar etika prizmasından qəbul edilməlidir.
Əks halda "yaddaş mədəniyyəti" yaddaşın seleksiyası texnologiyasına çevrilir.
Bu isə artıq dəyər deyil, qurban statusunun simvolik bölgüsüdür.
İfadə azadlığı var, amma qeyri-rəsmi qəbul filtrləri də var. Formal baxımdan Avropa ifadə və toplaşmaq azadlığının güclü hüquqi müdafiəsinə malikdir. Aksiyalar, memorial tədbirlər, ictimai kampaniyalar keçirilə bilir və bu, işlək institutların göstəricisidir.
Lakin ictimai reallığın ikinci, qeyri-rəsmi qatı mövcuddur.
Məhz burada qəbul çərçivələri formalaşır. Redaksiya filtrləri işləyir. Ekspert şəbəkələri aktivləşir. Aktivist dairələr mövqe tutur. Reputasiya etiketləri yapışdırılır. "HansI mövzular gündəliyimizi gücləndirir, hansılar narahat suallar doğurur" məntiqi işə düşür.
Nəticədə Xocalı aksiyası keçirilə bilər, amma:
geniş işıqlandırma almaz;
dərin ictimai müzakirəyə səbəb olmaz;
müqayisəli empatiya doğurmaz;
dinc əhalinin müdafiəsi haqqında ümumi Avropa diskursuna daxil edilməz.
Bu, yumşaq kənarlaşdırma formasıdır. Qadağa yox, marjinallaşdırma.
Müasir liberal mühit üçün bu, birbaşa basqıdan daha rahat mexanizmdir. Formal hüquq pozulmur. Heç kim susdurulmur. Amma simvolik effekt minimuma endirilir. Mövzu periferiya zonasında saxlanılır və "özəl məsələ" kimi çərçivələnir.
Ona görə də ikili standart müzakirəsi "aksiyaya icazə verildi ya yox" sualına endirilməməlidir. Əsas sual budur: faciə bərabər ictimai əhəmiyyət qazandımı. Ümumi humanitar refleksiyanın bir hissəsinə çevrildimi. Dinc qurbanların hekayəsi kimi eşidildimi, yoxsa etnik iddia kimi təqdim olundu.
Bəyanatlarda hüquqi maksimalizm, həssas hallarda hüquqi minimalizm. Avropa selektivliyinin daha bir xarakterik cəhəti ritorika ilə formulasiya praktikası arasındakı uçurumdur.
Avropa siyasətçiləri və strukturları beynəlxalq humanitar hüquq məsələlərində yüksək mənəvi ritorika nümayiş etdirir. Bəyanatlarda zorakılığın yolverilməzliyi, məsuliyyətin vacibliyi, mülki şəxslərin qorunması, cəzasızlığa qarşı mübarizə kimi güclü ifadələr səslənir.
Amma məsələ siyasi baxımdan narahat "digər" icmanın əzabını tanımağa gəldikdə, ehtiyatlılıq, evfemizm, balanslaşdırma və qeyri-müəyyənlik ön plana keçir.
Paradoks yaranır:
bəyannamələrdə aydınlıq tələb olunur;
narahat hallarda isə duman seçilir.
Bu, sadəcə üslub xüsusiyyəti deyil. Bu, siyasi-mənəvi simptomdur. Çünki hüquq dili dəyərini məhz hadisəni dəqiq adlandırmaq qabiliyyətindən alır, siyasi məsafə komfortunu qorumaqdan yox.
Haaqa bu baxımdan xüsusilə simvolikdir. Beynəlxalq hüquq və məsuliyyət simvolu olan şəhərdə Xocalı qurbanları üçün ədalət məsələsi daha çox aşağıdan, diaspor və vətəndaş cəmiyyətindən qalxır, yuxarıdan, böyük Avropa institutlarından yox.
Bu artıq diaqnozdur. Cəmiyyət sistemə onun öz prinsiplərini xatırladırsa və sistem buna periferik reaksiyayla cavab verirsə, deməli problem dəyərlərin yoxluğunda deyil, onların tətbiqindəki seçicilikdədir.
Bu, təkcə eşidilməyənlərin problemi deyil
İkili standart mövzusu çox vaxt "incimiş tərəfə" mənəvi simpatiya çərçivəsində müzakirə olunur. Halbuki strateji baxımdan məsələ daha dərindir. Humanitar selektivlik təkcə ağrısı görməzliyə vurulanların etimadını sarsıtmır. O, Avropanın öz normativ konstruksiyasını aşındırır.
Avropa mənəvi dilinə inam sarsılır. Hər prinsip yalnız ardıcıl tətbiq olunduğu müddətdə prinsip olaraq qalır. Eyni normativ meyar seçici işlədikdə, o, artıq meyar yox, alət təsiri bağışlayır.
Prinsip alətə çevriləndə isə mənəvi gücünü itirir.
Belə olduqda insan hüquqları, yaddaş, qurbanların ləyaqəti və humanitar məsuliyyət haqqında sözlər siyasi menecmentin elementi kimi qəbul edilir, universal norma kimi yox. Seçici empatiya ilə üzləşən cəmiyyətlər deklarasiya ilə praktika arasındakı fərqi çox tez oxuyur.
Nəticədə Avropa təkcə simpatiya itirmir. O, normativ avtoritetini də itirir.
Onilliklər boyu beynəlxalq rolunu dəyərlər aktoru kimi qurmuş məkan üçün bu, strateji riskdir. Çünki bu gün geosiyasi təsir yalnız iqtisadiyyat və institutlara yox, həm də mənəvi dilə olan etimada söykənir. Etimad zəiflədikcə, Avropanın sərhədlərindən kənarda standart müəyyən etmək qabiliyyəti də zəifləyir.
Hüquq müdafiə ritorikasına inamsızlıq dərinləşir. İnsanlar görür ki, insan hüquqları haqqında danışıq siyasi konyunkturadan asılı olaraq işə salınır və ya söndürülür, o zaman tam məntiqli reaksiya yaranır: hüquq müdafiə dili universal etik və hüquqi standart kimi yox, təzyiq texnologiyası kimi qəbul edilməyə başlayır.
Bu, təkcə siyasət üçün yox, hüquq müdafiə institutlarının özü üçün də dağıdıcıdır. Çünki real insan hüquqları müdafiəsi ictimai etimada söykənir. Əgər cəmiyyət hesab edirsə ki, hüquq müdafiə dili selektivdir, istənilən müraciət şübhə ilə qarşılanacaq.
Belə mühitdə hamı uduzur. Ağrısı eşidilməyənlər də, sabah həqiqətən beynəlxalq həmrəyliyə ehtiyac duyacaq olanlar da. Bu günün selektivliyi sabahın etimad defisitinə çevrilir.
İctimai yaddaş radikallaşır. Avropa diskussiyasında çox vaxt lazımi qədər qiymətləndirilməyən başqa bir risk də var: sistemli görməzliyə vurmanın kollektiv yaddaş üzərində nəticələri.
Əgər həqiqəti çatdırmağın qanuni və dinc formaları, yəni aksiyalar, memorial tədbirlər, ictimai kampaniyalar, vətəndaş müraciətləri davamlı şəkildə marjinallaşdırılırsa, tarixi ədalətsizlik hissi güclənir. İnsanlarda ictimai məkanın səmimi dialoq üçün qapalı olduğu təsəvvürü yaranır. Elə bir hiss formalaşır ki, fakt və hüquq dili işləmir, deməli geriyə yalnız emosional yığım və siyasi sərtləşmə qalır.
Bu isə barışıq üçün münbit zəmin deyil.
Həqiqi barışıq unudulma üzərində qurulmur. O, ağrının iyerarxiyası üzərində də qurulmur. O, əzabların tanınması, formulə etmədə dürüstlük və eyni humanitar meyar üzərində qurulur. Bu olmadıqda yaddaş yox olmur. O, daha sərt, daha şübhəli və daha konfliktli xarakter alır.
Əgər Avropa elitaları həqiqətən dayanıqlı sülhdə maraqlıdırsa, təkcə komfortlu ritorikada yox, o zaman anlamalıdır ki, yaddaşın selektivliyi gərginliyi azaltmır. O, onu daha təhlükəli formaya salaraq ertələyir.
Haaqadakı aksiyanı siyasi baxımdan əhəmiyyətli edən nədir
Belə aksiyalar təkcə anım mərasimi deyil. Onların siyasi çəkisi səthi baxışda göründüyündən daha geniş və dərindir.
Birincisi, onlar dinc əhali qurbanları mövzusunu yenidən ictimai məkanın mərkəzinə qaytarır. İnformasiya rəqabəti və mənəvi seleksiya şəraitində beynəlxalq hüququn simvolik mərkəzində faciəni xatırlatmaq imkanının özü böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu, institusional amneziyaya qarşı vətəndaş israrıdır.
İkincisi, bu aksiyalar Avropaya öz dəyərlərini xatırladır. Şüar şəklində yox, praktik sual kimi: əgər prinsipləriniz universaldırsa, onları burada və indi, şərtsiz, filtrsiz və geosiyasi arifmetikasız tətbiq etməyə hazırsınızmı.
Üçüncüsü, onlar insan hüquqları ritorikası ilə başqasının ağrısının real tanınması arasındakı məsafəni üzə çıxarır. Məhz buna görə Avropa məkanında Xocalıya reaksiya regional süjet yox, Avropanın mənəvi ardıcıllığının göstəricisinə çevrilir.
Sadə dillə desək, Haaqada təkcə Xocalı yaddaşı yoxlanılmır. Haaqada Avropanın öz dilinə sadiqliyi yoxlanılır.
Niyə Xocalı mövzusu "diaspor məsələsi" kimi qalmalı deyil
Avropa qavrayışında tez-tez səsləndirilməsə də mövcud olan problemli bir formula var: belə aksiyalar "diaspor mövzusu" kimi çərçivələnir. Xaricdən bu, neytral, hətta hörmətli görünə bilər. Amma mahiyyət etibarilə bu çərçivə baş verənin miqyasını daraldır.
Dinc sakinlərin faciəsi "diaspor məsələsi" kateqoriyasına salındıqda bir neçə proses eyni anda baş verir.
Süjetin universallığı azalır. O, insan hüquqları və beynəlxalq humanitar etika haqqında ümumi diskussiyanın bir hissəsi kimi yox, lokal yaddaş aktı kimi qəbul edilir.
Şahidliyin siyasi çəkisi azalır. O, ictimai əhəmiyyətli xəbərdarlıq kimi yox, "öz icmasının təbii yaddaşı" kimi şərh olunur.
Reaksiya borcu azalır. Əgər bu "onların yaddaşıdırsa", "bizim" iştirakımız guya vacib deyil.
Haaqadakı aksiya məhz bu məntiqə qarşı çıxır. O göstərir ki, söhbət etnik emosiyadan yox, Avropa ictimai məkanında vətəndaş iştirakından gedir. İnsanlar təkcə "özlərini" xatırlamaq üçün çıxmır. Onlar tələb edirlər ki, ümumi Avropa standartları həqiqətən ümumi olsun.
Bu, fundamental fərqdir. Çünki diasporun demokratik məkanda iştirakı problem deyil. Bu, Avropa vətəndaş həyatının normal hissəsidir. Sual başqadır: Avropa mühiti bu aksiyaları hüquq, yaddaş və qurban ləyaqəti haqqında ümumavropa diskussiyasına tamhüquqlu töhfə kimi qəbul edirmi.
Əgər etmirsə, bu artıq "diaspor inteqrasiyası" məsələsi deyil. Bu, ictimai sferanın selektiv memarlığı məsələsidir.
Diplomatik komfort və mənəvi aydınlıq
Avropa siyasi mədəniyyəti çox vaxt öz mürəkkəbliyi, nüanslılığı və kəskin ifadələrdən qaçmaq bacarığı ilə fəxr edir. Beynəlxalq diplomatiyada bu, üstünlük ola bilər. Amma dinc əhali qurbanlarının yaddaşı məsələsində həddən artıq ehtiyatlılıq bəzən öz narahatlığı qarşısında mənəvi kapitulyasiyaya çevrilir.
Mənəvi aydınlıq diplomatiyadan imtina demək deyil. O, əzabı əzab kimi, dinc sakinlərə qarşı cinayəti dinc sakinlərə qarşı cinayət kimi, yaddaş hüququnu yaddaş hüququ kimi adlandırmaq bacarığıdır. Mövcud sxemlərin rahatlığına baxmadan.
Xocalıya Avropa reaksiyasının problemi ondadır ki, çox vaxt hüquqi dəqiqlik və humanitar ardıcıllıq yox, diplomatik komfort qalib gəlir. Sözlər elə seçilir ki, heç nə yenidən qiymətləndirilməsin, heç kim narazı qalmasın, köhnə narrativlər sarsılmasın.
Qısa müddətdə bu rasional görünə bilər. Uzun müddətdə isə dağıdıcıdır.
Çünki hər belə ehtiyatlılıq etimad defisitini artırır. Hər qeyri-müəyyən formulə narahat faciəyə tətbiq olunanda eyni formulənin başqa hallarda gücünü azaldır. Hər selektiv pauza növbəti universal çağırışı daha az inandırıcı edir.
Başqa sözlə, bugünkü diplomatik komfort sabahın mənəvi inflyasiyası hesabına əldə olunur.
Haaqa Avropa mənəvi ardıcıllığının güzgüsü kimi
Bu kontekstdə Haaqanın simvolik gücü ondadır ki, o, "növbəti aksiya" kimi gündəlik formulanın arxasında gizlənməyə imkan vermir. Haaqada hər belə tədbir beynəlxalq ədalət ideyası ilə dialoqa girir.
Və bu dialoqda Avropanın qarşısında sadə sual dayanır: onun dəyərlər dili həqiqətən universaldırmı, yoxsa empatiyanın siyasi bölgüsü sxemi üzrə işləyir.
Əgər universaldırsa, Xocalıda dinc sakinlərin ağrısı ümumi humanitar standart çərçivəsində eşidilməli və tanınmalıdır.
Əgər yoxdursa, insan hüquqları, yaddaş və qurban ləyaqəti haqqında danışıq getdikcə daha çox seçici mənəviyyat aləti kimi qəbul ediləcək.
Avropa elitaları üçün bu, təkcə reputasiya məsələsi deyil. Bu, strateji dayanıqlılıq məsələsidir. Normativ avtoritet təkcə bəyannamələrlə qorunmur. O, ardıcıllıq üzərində dayanır. Ardıcıllıq isə məhz narahat hallarda yoxlanılır.
Xocalı Avropa üçün məhz belə haldır.
Media baxımından ən sərfəli mövzu deyil. Adət olunmuş intellektual sxemlərə asan yerləşmir. Asan mənəvi komfort vəd etmir. Amma məhz buna görə real testdir.
Nəticə: regional mübahisə yox, Avropa selektivliyinin diaqnozu
Haaqada Xocalı aksiyası təkcə 1992-ci ilin faciə yaddaşı deyil. Bu, Avropa üçün imtahandır.
İmtahan ondan ibarətdir ki, o, "narahat" mövzu ilə üzləşəndə öz dəyərlər dilinə sadiq qala bilirmi.
İmtahan ondan ibarətdir ki, onun humanitar standartı vahiddirmi, yoxsa geosiyasi vərdişdən asılıdır.
İmtahan ondan ibarətdir ki, diaspor vətəndaş fəallığını Avropa ictimai məkanının tamhüquqlu hissəsi kimi qəbul edirmi, yoxsa onu periferiya səsi kimi görür.
Universallıq bəyanatı ilə selektiv tanıma praktikası arasında uçurum qalarsa, Avropanın ikili standartları haqqında danışıq publisistik şişirtmə yox, dəqiq diaqnoz olaraq qalacaq.
Bu diaqnoz təkcə keçmişə, təkcə Xocalı qurbanlarının yaddaşına və təkcə bir Avropa şəhərinə aid deyil.
Bu, Avropanın öz gələcəyinə aiddir.
Siyasi sistem ziddiyyətlərlə uzun müddət yaşaya bilər. Media sistemi diqqət asimmetriyası ilə uzun müddət mövcud ola bilər. Diplomatik sistem evfemizmlərlə uzun müddət yol gedə bilər. Amma dəyərlər sistemi selektivliklə sonsuz yaşaya bilməz. Çünki o zaman öz təməlini aşındırır.
Əgər Avropa doğrudan da hüququn siyasi komfortdan üstün olduğu, qurbanların yaddaşının konyunkturadan asılı olmadığı məkan kimi qalmaq istəyirsə, o zaman Xocalı çağırışına susqun periferizasiya ilə yox, dürüst, ardıcıl və bərabər humanitar optika ilə cavab verməlidir.
Əks halda Haaqa hüququn simvolu olaraq yalnız memarlıq və rituallar səviyyəsində qalacaq, mənəvi praktikada yox.
Bu isə Avropa üçün ən ağır və ən təhlükəli məğlubiyyət forması olardı.
Milli.Az
Daha ətraflı məlumat və yeniliklər üçün ain.az saytını izləyin.
