Bakı.Trend:
Avropa siyasi və media məkanında bir mövzu var ki, onu pafosla,təntənəli şəkildə və demək olar etirazsız dilləndirmək adətəçevrilib. Bu, insan hüquqlarının universallığıdır. Qurbanlarınləyaqətidir. Etnik zorakılığın yolverilməzliyidir. Yaddaş haqqıdır.Sivil cəmiyyətin ağrını eşitmək və insan faciələrini əsas və ikincidərəcəli kateqoriyalara bölməmək borcudur.
Bəyanatlar səviyyəsində hər şey ahəngdar görünür. İnstitusionalmüstəvidə isə bu tezislər hüquqi konvensiyalar, məhkəməpresedentləri, humanitar diskurs, akademik araşdırmalar, parlamentqətnamələri və hüquq müdafiəçisi leksikası ilə möhkəmləndirilir.Avropa çoxdan dəyərlər haqqında danışmağı öz siyasi kimliyininnormativ karkası kimi təqdim etməyi öyrənib.
Məhz buna görə həmin karkasın hər konkret sınağı xüsusilədiqqətçəkici olur.
Haaqada Xocalı ilə bağlı keçirilən aksiya bir xoşagəlməz, lakinprinsipial məqamı açıq şəkildə üzə çıxarır: Avropa siyasi və mediamühiti insan hüquqlarının universallığından, qurbanlarınxatirəsindən və etnik zorakılığın yolverilməzliyindən həvəslədanışsa da, praktikada bu prinsipləri çox zaman seçici qaydada işəsalır.
İkili standartların mahiyyəti məhz bundan ibarətdir.
Burada söhbət publisistik fiqurdan, emosional reaksiyadan və yatəzyiq cəhdindən getmir. Söhbət Avropanın mənəvi norma kimi elanetdiyi prinsiplərlə onun ictimai məkanında diqqətin, empatiyanın,legitimliyin və yaddaşın real bölüşdürülməsi arasındakı sistemliuyğunsuzluqdan gedir.
Niderlanddakı tədbirlərlə bağlı yayılan məlumatlara görə,2025-ci ildə Haaqada Xocalı faciəsinin 33-cü ildönümü münasibətilədiaspor təşkilatlarının və ictimaiyyət nümayəndələrinin iştirakıilə memorial mərasim keçirilib. 2026-cı ilin fevralında isəNiderlandda, Amsterdamda “Xocalıya ədalət” şüarı altında aksiyatəşkil olunub, iştirakçılar dinc əhali arasında qurbanlarıxatırladaraq faciəyə ədalətli qiymət verilməsini tələb ediblər.
İlk baxışdan bu, Avropa həyatında müxtəlif icmaların özfaciələrinin xatirəsini yaşatdığı saysız-hesabsız memorialtədbirlərdən biri kimi görünə bilər. Lakin əsas sualı məhz bu baxışpərdələyir. Çünki burada təkcə aksiyanın özü deyil, onunkeçirildiyi məkan və düşdüyü kontekst həlledici əhəmiyyətdaşıyır.
Niyə məhz Haaqa mövzunu kəskinləşdirir
Haaqa artıq çoxdan Avropa və qlobal siyasi şüur üçün adi şəhərolmaqdan çıxıb. Bu, simvoldur. Beynəlxalq hüququn simvolu. Məhkəməsözünün simvolu. Məsuliyyət dilinin simvolu. Hüquqi yaddaşınsimvolu. Ədalətin təkcə emosional deyil, institusional kateqoriyakimi təqdim olunduğu ideyanın simvolu.
Kütləvi qavrayışda Haaqa coğrafiyadan daha artıq məna daşıyır.Bu, mənəvi-hüquqi çərçivə deməkdir. Burada hüquq sadəcəxatırladılmır, universal hakim roluna iddia edir. Burada qurbanlar,cinayətlər, məsuliyyət və tarixi yaddaş haqqında müzakirə avtomatikolaraq lokal icma gündəliyindən yuxarı mərhələyə qalxır.
Elə buna görə də Haaqada Xocalı ilə bağlı istənilən aksiyaAvropa üçün siyasi-mənəvi imtahana çevrilir.
Bu, bir ölkənin və ya bir bələdiyyənin imtahanı deyil. Bu,bütövlükdə Avropa dəyərlər sisteminin sınağıdır. Avropa elitalarımüxtəlif xalqların ağrısını eyni səviyyədə eşitməyə hazırdırmı.Eyni mənəvi standartı müxtəlif münaqişələrə tətbiq etməyəqadirdirmi. Qurbanların hüquqlarını geosiyasi simpatiyalardan vəköhnə siyasi şablonlardan ayırmağı bacarırmı.
Bu suallara cavablar ardıcıl olmadıqda, qarşımızda təsadüfikommunikasiya xətası yox, açıq-aydın ikili standart dayanır.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, humanitar məsələlərdəikili standart nadir hallarda açıq qadağa və ya birbaşa inkarformasında təzahür edir. Müasir Avropada o, daha incə mexanizmlərləişləyir. Diqqətin dozalanması ilə. Simvolik çəkisininbölüşdürülməsi ilə. Bir faciəyə aydın və konkret dil verildiyihalda, digərinə qeyri-müəyyən ifadələr ayrılması ilə. Bəziqurbanların ümumi mənəvi kanona sürətlə daxil edilməsi,digərlərinin isə uzun müddət periferiya yaddaşında saxlanılmasıilə.
Məhz buna görə Haaqa Xocalı kontekstində sadəcə aksiya məkanıdeyil. O, güzgüyə çevrilir. Avropa institutları, mediastrukturları, ekspert çevrələri və hüquq müdafiəçisi ritorikasıüçün güzgü.
İkili standart təsadüf yox, struktur kimi
İkili standartlar haqqında çox vaxt emosional tonda danışılır:ədalətsizlik, inciklik, qərəz kimi. Lakin məsələyə analitikyanaşdıqda, mexanizmdən söz açmaq lazımdır.
İkili standart sadəcə müxtəlif hadisələrə fərqli qiymət verməkdeyil. Bu, elan olunan universal prinsip ilə onun tətbiq praktikasıarasında sistemli uyğunsuzluqdur. Avropa siyasi və media mühitindəbu mexanizm artıq sabit formaya düşüb.
Formal olaraq insan hüquqlarının universal dili işləyir. Formalolaraq qurbanların bərabərliyi təsdiqlənir. Formal olaraq dincəhaliyə qarşı hər zorakılıq humanitar və hüquqi prizmadanqiymətləndirilməlidir. Formal olaraq yaddaş və ictimai yas hüququhamı üçün tanınır.
Amma reallıqda ikinci mərhələ işə düşür, seleksiya mərhələsi.Burada mədəni vərdişlər, siyasi simpatiyalar, kök salmış münaqişəinterpretasiyaları, redaksiya inertliyi, ekspert şəbəkələri vəreputasiya filtrləri rol oynayır. Və məhz bu mərhələdə qəraraalınır ki, hansı faciə ümumbəşəri kimi təqdim olunacaq, hansı isə“mübahisəli regional süjet” kimi kənara itələnəcək.
Xocalı məsələsi Avropa məkanında bu mexanizmi bütün çılpaqlığıilə göstərir.
İnsan hüquqlarının universal dili və seçici emosionalreaksiya
Avropa institutları və hüquqi diskurs daim söz azadlığının,yaddaş haqqının, dinc etiraz hüququnun, ayrı-seçkiliyinyolverilməzliyinin və insan ləyaqətinin vacibliyini vurğulayır. Buprinsiplər Avropa normativ mədəniyyətinin toxumasına hopub. Onlarməhkəmə arqumentlərində, hüquq müdafiəçilərinin bəyanatlarında,siyasi çıxışlarda və akademik məqalələrdə təkrar-təkrarsəslənir.
Lakin real ictimai sferada bütün faciələr eyni görünürlükqazanmır.
Söhbət təkcə nəşrlərin sayından getmir. Söhbət ictimaireaksiyanın keyfiyyətindən gedir. Əgər faciə Qərb auditoriyası üçüntanış siyasi narrativə uyğun gəlirsə, o, sürətlə media diqqəti,ekspert şərhi, mənəvi legitimlik və ictimai anım ritualı qazanır.Onun üçün söz tapılır, format tapılır, platforma tapılır, şərhçitapılır, konfrans və dəyirmi masa təşkil olunur, sərgi açılır,sənədli çərçivə qurulur. O, ümumi söhbətin bir hissəsinəçevrilir.
Əgər faciə bu narrativdən kənarda qalırsa, o zaman çox vaxt“diaspor tədbiri” səviyyəsində təqdim olunur. Sanki söhbət insanfaciəsindən yox, keçmişin fərqli versiyalarını müdafiə edən ikiicmanın lokal mübahisəsindən gedir.
Əsas disbalans məhz buradadır.
Dinc insanların faciəsi empatiya qazanmaq üçün əvvəlcə siyasirahatlıq filtrindən keçməməlidir. Lakin Xocalı ümumavropa yaddaşınazəif inteqrasiya olunduqda və faktiki olaraq “yad mövzu” nişinəsıxışdırıldıqda məhz bu baş verir. Nəticədə, nəzakətli susqunluqformalaşır.
Bu susqunluq aqressiv görünmür. O, sivil, korrekt və prosedurçərçivəsində təsir bağışlayır. Lakin təsir baxımından açıqdüşmənçilikdən az dağıdıcı deyil. Çünki qurbanlara və onlarınvarislərinə aydın mesaj ötürür: sizin ağrınız formal olaraq qəbulolunur, amma bizim ümumi mənəvi mərkəzimizin bir hissəsi deyil.
Avropa qurbanlardan danışmağı sevir, ta ki bu, rahat sxemlərinyenidən baxılmasını tələb etməyənədək
Avropa selektivliyinin ən həssas xətti məhz buradan keçir.
Məsələ təkcə informasiya çatışmazlığında deyil. Bu, rahatizahdır, amma kifayət deyil. Problem ondadır ki, Xocalının tammənəvi-siyasi miqyasda tanınması Avropa isteblişmentinin birhissəsindən münaqişə ilə bağlı formalaşmış təsəvvürləri, tərəflərinrolları barədə köhnə qəlibləri və adət olunmuş mənəvi aksentləriyenidən gözdən keçirməyi tələb edir.
Halbuki vərdiş olunmuş sxemləri yenidən qurmaq heç vaxt rahatolmur.
İnstitutlar, media strukturları və ekspert dairələri hər birmürəkkəb sistem kimi artıq mənimsənilmiş interpretasiya modellərinitəkrar istehsal etməyə meyllidir. Yeni faktura və ya “narahat”humanitar süjet bu modellərin korreksiyasını tələb edəndə isəmüdafiə reaksiyası işə düşür. Bu, mütləq şüurlu olmaya bilər. Ammarealdır.
Ona görə daha asandır:
“hər iki tərəf” barədə şəxsiyyətsiz və abstrakt danışmaq;
məsuliyyəti konkretləşdirmədən ümumi pasifist ritorikayasığınmaq;
dinc əhaliyə qarşı cinayətlər haqqında dəqiq ifadələrdənyayınmaq;
mövzunu ədalət və məsuliyyət məsələsi kimi deyil, “həssas tarixiyaddaş” çərçivəsində təqdim etmək.
Bu mərhələdə hüquq dili tədricən diplomatik komfort dili iləəvəzlənir.
Diplomatik ehtiyatlılıq özlüyündə pislik deyil. Danışıqlarda,deeskalasiyada, vasitəçilik proseslərində o, yerinə düşə bilər.Amma dinc əhalinin qurbanları ilə bağlı məsələdə diplomatik komforthumanitar aydınlığı sıxışdırmağa başlayanda mənəvi deformasiyayaranır. Və normativ liderlik iddiasında olan cəmiyyətlərdə budeformasiya daha qabarıq görünür.
Avropa standart daşıyıcısı kimi çıxış etməyi sevir. Deməli,ardıcıllıq tələbi də bir o qədər yüksəkdir.
Görməməzliyə vurmağın çətin olduğu faktura
Xocalı haqqında ciddi söhbət faktlarsız və mənbəsiz mümkündeyil. Məhz burada selektiv yanaşmanın ən rahat müdafiəarqumentlərindən biri dağılır. Guya söhbət sırf siyasiləşdirilmişqarşılıqlı ittihamlardan gedir və bunun beynəlxalq hüquq müdafiədayağı yoxdur.
Reallıq fərqlidir.
Məsələn, Human Rights Watch təşkilatının 1997-ci ildə yaydığıməktubda Qarabağ erməni qüvvələrinin dinc sakinlərin həlak olmasınagörə birbaşa məsuliyyət daşıdığı açıq şəkildə qeyd olunurdu. Eynizamanda, Azərbaycan tərəfinin qaçan öz vətəndaşlarını atəşə tutduğuiddiasını təsdiqləyən sübutların təşkilatın materiallarındaolmadığı ayrıca vurğulanırdı.
Bu məqam iki səbəbə görə prinsipialdır.
Birincisi, söhbət daxili siyasi bəyanatdan və ya münaqişətərəflərindən birinin ritorikasından getmir. Söhbət beynəlxalqhüquq müdafiə təşkilatının mövqeyindən gedir. Deməli, Avropa vəbeynəlxalq ictimai məkanda faciə haqqında təbliğat polemikasındankənar, hüquq müdafiə fakturasına söykənən ciddi müzakirə üçün əsasmövcuddur.
İkincisi, belə qiymətləndirmələrin mövcudluğu Xocalı mövzusunu“interpretasiyaların həllolunmaz mübahisəsi” zonasına sürükləməyinneytrallıq yox, yayınma forması olduğunu göstərir. Əgər beynəlxalqmənbələr, şahidliklər və hüquq müdafiə sənədləri varsa, mənəviuniversallıq iddiasında olan ictimai məkan daimi qeyri-müəyyənlikkomfortuna sığınmamalıdır.
Məhz burada Avropa selektivliyi daha qabarıq görünür: fakturamövcuddur, amma mövzunun siyasi-media inteqrasiyası məhdudqalır.
İkili standart harada formalaşır
“Hamı üçün yaddaş” hamı üçün işləmir. Avropa yaddaş mədəniyyətihaqqında danışmağı sevir. Üstəlik, yaddaş Avropa siyasiözünüdərkinin əsas elementlərindən birinə çevrilib. Təhsilsiyasəti, ictimai rituallar, muzey məkanları, memorial praktika,antidiskriminasiya normaları, vətəndaş tərbiyəsi bu xətt üzərindəqurulur.
Amma praktikada yaddaşın iyerarxiyası mövcuddur.
Bəzi qurbanlar ümumavropa mənəvi kanonunun bir hissəsinəçevrilir. Onların faciəsi dil qazanır, simvol qazanır,institusional dəstək və təhsil təmsilçiliyi əldə edir, mediamüşayiəti ilə geniş yayılır.
Digərləri periferiya zonasında qalır. Onların xatirəsi formalolaraq tanınır, amma ümumi Avropa söhbətinə daxil edilmir.
Üçüncü qrup isə əsasən icmaların öz gücü ilə, ildönümlərində,lokal aksiyalar formatında xatırlanır və diaspor mühitindən kənardaciddi rezonans doğurmur.
Haaqada Xocalı ilə bağlı keçirilən aksiya məhz bu uçurumugöstərir. Əgər Avropa dəyərlər sistemi həqiqətən universaldırsa,dinc sakinlərin faciəsi siyasi simpatiyalar prizmasından deyil,faktlar, şahidliklər, hüquq və humanitar etika prizmasından qəbuledilməlidir.
Əks halda “yaddaş mədəniyyəti” yaddaşın seleksiyasıtexnologiyasına çevrilir.
Bu isə artıq dəyər deyil, qurban statusunun simvolikbölgüsüdür.
İfadə azadlığı var, amma qeyri-rəsmi qəbul filtrləri də var.Formal baxımdan Avropa ifadə və toplaşmaq azadlığının güclü hüquqimüdafiəsinə malikdir. Aksiyalar, memorial tədbirlər, ictimaikampaniyalar keçirilə bilir və bu, işlək institutlarıngöstəricisidir.
Lakin ictimai reallığın ikinci, qeyri-rəsmi qatı mövcuddur.
Məhz burada qəbul çərçivələri formalaşır. Redaksiya filtrləriişləyir. Ekspert şəbəkələri aktivləşir. Aktivist dairələr mövqetutur. Reputasiya etiketləri yapışdırılır. “HansI mövzulargündəliyimizi gücləndirir, hansılar narahat suallar doğurur”məntiqi işə düşür.
Nəticədə Xocalı aksiyası keçirilə bilər, amma:
geniş işıqlandırma almaz;
dərin ictimai müzakirəyə səbəb olmaz;
müqayisəli empatiya doğurmaz;
dinc əhalinin müdafiəsi haqqında ümumi Avropa diskursuna daxiledilməz.
Bu, yumşaq kənarlaşdırma formasıdır. Qadağa yox,marjinallaşdırma.
Müasir liberal mühit üçün bu, birbaşa basqıdan daha rahatmexanizmdir. Formal hüquq pozulmur. Heç kim susdurulmur. Ammasimvolik effekt minimuma endirilir. Mövzu periferiya zonasındasaxlanılır və “özəl məsələ” kimi çərçivələnir.
Ona görə də ikili standart müzakirəsi “aksiyaya icazə verildi yayox” sualına endirilməməlidir. Əsas sual budur: faciə bərabərictimai əhəmiyyət qazandımı. Ümumi humanitar refleksiyanın birhissəsinə çevrildimi. Dinc qurbanların hekayəsi kimi eşidildimi,yoxsa etnik iddia kimi təqdim olundu.
Bəyanatlarda hüquqi maksimalizm, həssas hallarda hüquqiminimalizm. Avropa selektivliyinin daha bir xarakterik cəhətiritorika ilə formulasiya praktikası arasındakı uçurumdur.
Avropa siyasətçiləri və strukturları beynəlxalq humanitar hüquqməsələlərində yüksək mənəvi ritorika nümayiş etdirir. Bəyanatlardazorakılığın yolverilməzliyi, məsuliyyətin vacibliyi, mülkişəxslərin qorunması, cəzasızlığa qarşı mübarizə kimi güclü ifadələrsəslənir.
Amma məsələ siyasi baxımdan narahat “digər” icmanın əzabınıtanımağa gəldikdə, ehtiyatlılıq, evfemizm, balanslaşdırma vəqeyri-müəyyənlik ön plana keçir.
Paradoks yaranır:
bəyannamələrdə aydınlıq tələb olunur;
narahat hallarda isə duman seçilir.
Bu, sadəcə üslub xüsusiyyəti deyil. Bu, siyasi-mənəvisimptomdur. Çünki hüquq dili dəyərini məhz hadisəni dəqiqadlandırmaq qabiliyyətindən alır, siyasi məsafə komfortunuqorumaqdan yox.
Haaqa bu baxımdan xüsusilə simvolikdir. Beynəlxalq hüquq vəməsuliyyət simvolu olan şəhərdə Xocalı qurbanları üçün ədalətməsələsi daha çox aşağıdan, diaspor və vətəndaş cəmiyyətindənqalxır, yuxarıdan, böyük Avropa institutlarından yox.
Bu artıq diaqnozdur. Cəmiyyət sistemə onun öz prinsiplərinixatırladırsa və sistem buna periferik reaksiyayla cavab verirsə,deməli problem dəyərlərin yoxluğunda deyil, onların tətbiqindəkiseçicilikdədir.
Bu, təkcə eşidilməyənlərin problemi deyil
İkili standart mövzusu çox vaxt “incimiş tərəfə” mənəvisimpatiya çərçivəsində müzakirə olunur. Halbuki strateji baxımdanməsələ daha dərindir. Humanitar selektivlik təkcə ağrısı görməzliyəvurulanların etimadını sarsıtmır. O, Avropanın öz normativkonstruksiyasını aşındırır.
Avropa mənəvi dilinə inam sarsılır. Hər prinsip yalnız ardıcıltətbiq olunduğu müddətdə prinsip olaraq qalır. Eyni normativ meyarseçici işlədikdə, o, artıq meyar yox, alət təsiri bağışlayır.
Prinsip alətə çevriləndə isə mənəvi gücünü itirir.
Belə olduqda insan hüquqları, yaddaş, qurbanların ləyaqəti vəhumanitar məsuliyyət haqqında sözlər siyasi menecmentin elementikimi qəbul edilir, universal norma kimi yox. Seçici empatiya iləüzləşən cəmiyyətlər deklarasiya ilə praktika arasındakı fərqi çoxtez oxuyur.
Nəticədə Avropa təkcə simpatiya itirmir. O, normativavtoritetini də itirir.
Onilliklər boyu beynəlxalq rolunu dəyərlər aktoru kimi qurmuşməkan üçün bu, strateji riskdir. Çünki bu gün geosiyasi təsiryalnız iqtisadiyyat və institutlara yox, həm də mənəvi dilə olanetimada söykənir. Etimad zəiflədikcə, Avropanın sərhədlərindənkənarda standart müəyyən etmək qabiliyyəti də zəifləyir.
Hüquq müdafiə ritorikasına inamsızlıq dərinləşir. İnsanlar görürki, insan hüquqları haqqında danışıq siyasi konyunkturadan asılıolaraq işə salınır və ya söndürülür, o zaman tam məntiqli reaksiyayaranır: hüquq müdafiə dili universal etik və hüquqi standart kimiyox, təzyiq texnologiyası kimi qəbul edilməyə başlayır.
Bu, təkcə siyasət üçün yox, hüquq müdafiə institutlarının özüüçün də dağıdıcıdır. Çünki real insan hüquqları müdafiəsi ictimaietimada söykənir. Əgər cəmiyyət hesab edirsə ki, hüquq müdafiə diliselektivdir, istənilən müraciət şübhə ilə qarşılanacaq.
Belə mühitdə hamı uduzur. Ağrısı eşidilməyənlər də, sabahhəqiqətən beynəlxalq həmrəyliyə ehtiyac duyacaq olanlar da. Bugünün selektivliyi sabahın etimad defisitinə çevrilir.
İctimai yaddaş radikallaşır. Avropa diskussiyasında çox vaxtlazımi qədər qiymətləndirilməyən başqa bir risk də var: sistemligörməzliyə vurmanın kollektiv yaddaş üzərində nəticələri.
Əgər həqiqəti çatdırmağın qanuni və dinc formaları, yəniaksiyalar, memorial tədbirlər, ictimai kampaniyalar, vətəndaşmüraciətləri davamlı şəkildə marjinallaşdırılırsa, tarixiədalətsizlik hissi güclənir. İnsanlarda ictimai məkanın səmimidialoq üçün qapalı olduğu təsəvvürü yaranır. Elə bir hissformalaşır ki, fakt və hüquq dili işləmir, deməli geriyə yalnızemosional yığım və siyasi sərtləşmə qalır.
Bu isə barışıq üçün münbit zəmin deyil.
Həqiqi barışıq unudulma üzərində qurulmur. O, ağrınıniyerarxiyası üzərində də qurulmur. O, əzabların tanınması, formuləetmədə dürüstlük və eyni humanitar meyar üzərində qurulur. Buolmadıqda yaddaş yox olmur. O, daha sərt, daha şübhəli və dahakonfliktli xarakter alır.
Əgər Avropa elitaları həqiqətən dayanıqlı sülhdə maraqlıdırsa,təkcə komfortlu ritorikada yox, o zaman anlamalıdır ki, yaddaşınselektivliyi gərginliyi azaltmır. O, onu daha təhlükəli formayasalaraq ertələyir.
Haaqadakı aksiyanı siyasi baxımdan əhəmiyyətli edən nədir
Belə aksiyalar təkcə anım mərasimi deyil. Onların siyasi çəkisisəthi baxışda göründüyündən daha geniş və dərindir.
Birincisi, onlar dinc əhali qurbanları mövzusunu yenidən ictimaiməkanın mərkəzinə qaytarır. İnformasiya rəqabəti və mənəviseleksiya şəraitində beynəlxalq hüququn simvolik mərkəzində faciənixatırlatmaq imkanının özü böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu,institusional amneziyaya qarşı vətəndaş israrıdır.
İkincisi, bu aksiyalar Avropaya öz dəyərlərini xatırladır. Şüarşəklində yox, praktik sual kimi: əgər prinsiplərinizuniversaldırsa, onları burada və indi, şərtsiz, filtrsiz vəgeosiyasi arifmetikasız tətbiq etməyə hazırsınızmı.
Üçüncüsü, onlar insan hüquqları ritorikası ilə başqasınınağrısının real tanınması arasındakı məsafəni üzə çıxarır. Məhz bunagörə Avropa məkanında Xocalıya reaksiya regional süjet yox,Avropanın mənəvi ardıcıllığının göstəricisinə çevrilir.
Sadə dillə desək, Haaqada təkcə Xocalı yaddaşı yoxlanılmır.Haaqada Avropanın öz dilinə sadiqliyi yoxlanılır.
Niyə Xocalı mövzusu “diaspor məsələsi” kimi qalmalı deyil
Avropa qavrayışında tez-tez səsləndirilməsə də mövcud olanproblemli bir formula var: belə aksiyalar “diaspor mövzusu” kimiçərçivələnir. Xaricdən bu, neytral, hətta hörmətli görünə bilər.Amma mahiyyət etibarilə bu çərçivə baş verənin miqyasınıdaraldır.
Dinc sakinlərin faciəsi “diaspor məsələsi” kateqoriyasınasalındıqda bir neçə proses eyni anda baş verir.
Süjetin universallığı azalır. O, insan hüquqları və beynəlxalqhumanitar etika haqqında ümumi diskussiyanın bir hissəsi kimi yox,lokal yaddaş aktı kimi qəbul edilir.
Şahidliyin siyasi çəkisi azalır. O, ictimai əhəmiyyətlixəbərdarlıq kimi yox, “öz icmasının təbii yaddaşı” kimi şərholunur.
Reaksiya borcu azalır. Əgər bu “onların yaddaşıdırsa”, “bizim”iştirakımız guya vacib deyil.
Haaqadakı aksiya məhz bu məntiqə qarşı çıxır. O göstərir ki,söhbət etnik emosiyadan yox, Avropa ictimai məkanında vətəndaşiştirakından gedir. İnsanlar təkcə “özlərini” xatırlamaq üçünçıxmır. Onlar tələb edirlər ki, ümumi Avropa standartları həqiqətənümumi olsun.
Bu, fundamental fərqdir. Çünki diasporun demokratik məkandaiştirakı problem deyil. Bu, Avropa vətəndaş həyatının normalhissəsidir. Sual başqadır: Avropa mühiti bu aksiyaları hüquq,yaddaş və qurban ləyaqəti haqqında ümumavropa diskussiyasınatamhüquqlu töhfə kimi qəbul edirmi.
Əgər etmirsə, bu artıq “diaspor inteqrasiyası” məsələsi deyil.Bu, ictimai sferanın selektiv memarlığı məsələsidir.
Diplomatik komfort və mənəvi aydınlıq
Avropa siyasi mədəniyyəti çox vaxt öz mürəkkəbliyi, nüanslılığıvə kəskin ifadələrdən qaçmaq bacarığı ilə fəxr edir. Beynəlxalqdiplomatiyada bu, üstünlük ola bilər. Amma dinc əhali qurbanlarınınyaddaşı məsələsində həddən artıq ehtiyatlılıq bəzən öz narahatlığıqarşısında mənəvi kapitulyasiyaya çevrilir.
Mənəvi aydınlıq diplomatiyadan imtina demək deyil. O, əzabı əzabkimi, dinc sakinlərə qarşı cinayəti dinc sakinlərə qarşı cinayətkimi, yaddaş hüququnu yaddaş hüququ kimi adlandırmaq bacarığıdır.Mövcud sxemlərin rahatlığına baxmadan.
Xocalıya Avropa reaksiyasının problemi ondadır ki, çox vaxthüquqi dəqiqlik və humanitar ardıcıllıq yox, diplomatik komfortqalib gəlir. Sözlər elə seçilir ki, heç nə yenidənqiymətləndirilməsin, heç kim narazı qalmasın, köhnə narrativlərsarsılmasın.
Qısa müddətdə bu rasional görünə bilər. Uzun müddətdə isədağıdıcıdır.
Çünki hər belə ehtiyatlılıq etimad defisitini artırır. Hərqeyri-müəyyən formulə narahat faciəyə tətbiq olunanda eyniformulənin başqa hallarda gücünü azaldır. Hər selektiv pauzanövbəti universal çağırışı daha az inandırıcı edir.
Başqa sözlə, bugünkü diplomatik komfort sabahın mənəviinflyasiyası hesabına əldə olunur.
Haaqa Avropa mənəvi ardıcıllığının güzgüsü kimi
Bu kontekstdə Haaqanın simvolik gücü ondadır ki, o, “növbətiaksiya” kimi gündəlik formulanın arxasında gizlənməyə imkan vermir.Haaqada hər belə tədbir beynəlxalq ədalət ideyası ilə dialoqagirir.
Və bu dialoqda Avropanın qarşısında sadə sual dayanır: onundəyərlər dili həqiqətən universaldırmı, yoxsa empatiyanın siyasibölgüsü sxemi üzrə işləyir.
Əgər universaldırsa, Xocalıda dinc sakinlərin ağrısı ümumihumanitar standart çərçivəsində eşidilməli və tanınmalıdır.
Əgər yoxdursa, insan hüquqları, yaddaş və qurban ləyaqətihaqqında danışıq getdikcə daha çox seçici mənəviyyat aləti kimiqəbul ediləcək.
Avropa elitaları üçün bu, təkcə reputasiya məsələsi deyil. Bu,strateji dayanıqlılıq məsələsidir. Normativ avtoritet təkcəbəyannamələrlə qorunmur. O, ardıcıllıq üzərində dayanır. Ardıcıllıqisə məhz narahat hallarda yoxlanılır.
Xocalı Avropa üçün məhz belə haldır.
Media baxımından ən sərfəli mövzu deyil. Adət olunmuşintellektual sxemlərə asan yerləşmir. Asan mənəvi komfort vədetmir. Amma məhz buna görə real testdir.
Nəticə: regional mübahisə yox, Avropa selektivliyinindiaqnozu
Haaqada Xocalı aksiyası təkcə 1992-ci ilin faciə yaddaşı deyil.Bu, Avropa üçün imtahandır.
İmtahan ondan ibarətdir ki, o, “narahat” mövzu ilə üzləşəndə özdəyərlər dilinə sadiq qala bilirmi.
İmtahan ondan ibarətdir ki, onun humanitar standartı vahiddirmi,yoxsa geosiyasi vərdişdən asılıdır.
İmtahan ondan ibarətdir ki, diaspor vətəndaş fəallığını Avropaictimai məkanının tamhüquqlu hissəsi kimi qəbul edirmi, yoxsa onuperiferiya səsi kimi görür.
Universallıq bəyanatı ilə selektiv tanıma praktikası arasındauçurum qalarsa, Avropanın ikili standartları haqqında danışıqpublisistik şişirtmə yox, dəqiq diaqnoz olaraq qalacaq.
Bu diaqnoz təkcə keçmişə, təkcə Xocalı qurbanlarının yaddaşınavə təkcə bir Avropa şəhərinə aid deyil.
Bu, Avropanın öz gələcəyinə aiddir.
Siyasi sistem ziddiyyətlərlə uzun müddət yaşaya bilər. Mediasistemi diqqət asimmetriyası ilə uzun müddət mövcud ola bilər.Diplomatik sistem evfemizmlərlə uzun müddət yol gedə bilər. Ammadəyərlər sistemi selektivliklə sonsuz yaşaya bilməz. Çünki o zamanöz təməlini aşındırır.
Əgər Avropa doğrudan da hüququn siyasi komfortdan üstün olduğu,qurbanların yaddaşının konyunkturadan asılı olmadığı məkan kimiqalmaq istəyirsə, o zaman Xocalı çağırışına susqun periferizasiyailə yox, dürüst, ardıcıl və bərabər humanitar optika ilə cavabverməlidir.
Əks halda Haaqa hüququn simvolu olaraq yalnız memarlıq vərituallar səviyyəsində qalacaq, mənəvi praktikada yox.
Bu isə Avropa üçün ən ağır və ən təhlükəli məğlubiyyət formasıolardı.
