Orta Dəhliz, sülh prosesi və “TRIPP” layihəsi fonunda Azərbaycanın rolu
Münxen Təhlükəsizlik Konfransı çərçivəsində keçirilən panel müzakirəsində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin çıxışı regionda formalaşmaqda olan yeni geosiyasi və iqtisadi reallıqların konturlarını açıq şəkildə ortaya qoydu. Son üç ildə Cənubi Qafqaz yalnız münaqişədən sonrakı bərpa mərhələsinə keçməklə kifayətlənməyib, eyni zamanda Avropa ilə Asiya arasında strateji tranzit mərkəzinə çevrilmək istiqamətində sürətli transformasiya yaşayır. Prezident Əliyevin təqdim etdiyi rəqəmlər Azərbaycanın logistika potensialının artıq nəzəri deyil, real iqtisadi faktora çevrildiyini göstərir. 2024-cü ildə Azərbaycan ərazisindən daşınan yüklər üzrə 100 mindən artıq nəqliyyat vahidi qeydə alınıb ki, bu da ölkə tarixində rekord göstəricidir. Rəsmi proqnozlara görə, yaxın illərdə bu rəqəm 200-300 min vahidə, uzunmüddətli perspektivdə isə 500 min nəqliyyat vahidinə çatdırılmalıdır. Bu artım təsadüfi deyil. Son onillikdə Azərbaycan Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanını inşa edib və genişləndirir, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunu istifadəyə verib, magistral avtomobil və hava nəqliyyatı şəbəkəsini yeniləyib, Xəzər dənizi boyunca multimodal logistika sistemini formalaşdırıb. Prezidentin vurğuladığı kimi, coğrafi mövqe yalnız infrastrukturla birlikdə üstünlüyə çevrilir. Azərbaycan məhz bu mərhələni artıq geridə qoyduğunu nümayiş etdirir.
Rəqəmsal İpək yolu: Xəzərin dibi ilə fiber-optik kabel
Paneldə diqqət çəkən məqamlardan biri yalnız fiziki nəqliyyat deyil, rəqəmsal bağlantı layihələrinin də gündəmə gətirilməsi oldu. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri arasında Xəzər dənizinin dibi ilə fiber-optik kabelin çəkilməsi layihəsi 2026-cı ildə tamamlanmalıdır. Bu təşəbbüs Avropa ilə Asiya arasında məlumat ötürülməsi marşrutlarını diversifikasiya etməklə enerji və logistika ilə yanaşı rəqəmsal təhlükəsizlik məsələlərini də əhatə edir. Beləliklə, Orta Dəhliz təkcə yük daşımaları deyil, gələcəkdə data və texnologiya axınlarının da əsas xəttinə çevrilə bilər.
Prezident Əliyevin çıxışında ən mühüm siyasi mesaj Ermənistanla münasibətlərə aid idi. Onun sözlərinə görə, 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda ABŞ prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə paraflanmış sənəd faktiki olaraq sülhün əldə olunduğunu göstərir. Avqustdan sonra sərhəddə atəşkəs pozuntuları qeydə alınmayıb, ölən və yaralanan olmayıb, tərəflər arasında iqtisadi əməkdaşlıq başlayıb.
Azərbaycan artıq Ermənistan üçün neft məhsullarının təchizatına start verib və tranzit məhdudiyyətlərini aradan qaldırıb. Bu, regionda ilk dəfə olaraq iqtisadi əməkdaşlığın siyasi razılaşmadan əvvəl formalaşması nümunəsi kimi təqdim olunur.
Rəsmi Bakının mövqeyinə görə, sülh müqaviləsinin imzalanması üçün əsas şərt Ermənistan konstitusiyasında Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının aradan qaldırılmasıdır. Prezident bu addım atılacağı halda sənədin “növbəti gün” imzalana biləcəyini bildirib.
Müzakirənin əsas mövzularından biri “Trump International Route for Peace and Prosperity (TRIPP)” layihəsi oldu. Layihə Çindən başlamaqla Çin - Mərkəzi Asiya - Xəzər regionu - Azərbaycan - Ermənistan - Naxçıvan - Türkiyə - Avropa marşrutunu əhatə edir. Bu marşrutun əsas xüsusiyyəti yalnız logistika deyil, siyasi inteqrasiyadır. Əliyevin fikrincə, qarşılıqlı iqtisadi asılılıq regionda uzunmüddətli sülhün əsas təminatına çevrilə bilər. Maraqlı detal isə ABŞ şirkətlərinin layihədə mümkün iştirakı ilə bağlıdır. Açıq mənbələrə istinadən bildirilib ki, infrastrukturu idarə edəcək şirkətdə pay bölgüsü ilkin mərhələdə 76 faiz ABŞ, 24 faiz Ermənistan şəklində nəzərdə tutulur və layihənin hüquqi çərçivəsi təxminən 100 illik perspektiv üçün planlaşdırılır.
Prezident İlham Əliyev qeyd edib ki, Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi və Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu kimi iri layihələr ABŞ-ın birbaşa iştirakı olmadan həyata keçirilib. Lakin Tramp administrasiyası dövründə Vaşinqtonun Orta Dəhlizə artan marağı yeni investisiya imkanları yarada bilər. Bu, ABŞ-ın Avrasiya nəqliyyat xəritəsində yenidən fəallaşmasının göstəricisi kimi qiymətləndirilir.
Tranzit xəritəsinin görünməyən gücü: Çin-Mərkəzi Asiya oxu
Çindən Avropaya yük daşımalarının mümkünlüyü Mərkəzi Asiya olmadan real deyil. Çin hazırda Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan-Türkmənistan-Xəzər xətti üzrə yeni dəmir yolu layihəsini maliyyələşdirir. Bu xəttin də Xəzər üzərindən Azərbaycana çıxması planlaşdırılır. 2024-cü ilin noyabrında Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Məşvərət formatına qoşulması isə regionlararası inteqrasiyanın yeni mərhələsi kimi qiymətləndirilir - Cənubi Qafqaz ölkəsinin ilk dəfə bu platformaya daxil olması diplomatik presedent sayılır.
Çıxışda diqqət çəkən digər məsələ Ukraynada Azərbaycan obyektlərinə edilən hücumlarla bağlı idi. Prezident bildirdi ki, Azərbaycanın Ukraynadakı səfirliyi üç dəfə hücuma məruz qalıb, enerji obyektlərinə zərbələr endirilib, Moskvaya diplomatik kanallar vasitəsilə etiraz notaları təqdim olunub. Bakı bu məsələdə yalnız diplomatik mexanizmlərdən istifadə etdiyini vurğulasa da, hadisələr “dostyana addım” kimi qiymətləndirilməyib.
Müzakirələrin ümumi mənzərəsi göstərir ki, Cənubi Qafqazda formalaşan model klassik geosiyasi rəqabətdən daha çox iqtisadi inteqrasiya üzərində qurulur. Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan arasında mümkün üçtərəfli əməkdaşlıq regionu uzun illər davam edən qarşıdurma məkanından Avrasiya tranzit qovşağına çevirə bilər. Prezident Əliyevin əsas mesajını isə belə ümumiləşdirmək olar: sənədlər sülhün başlanğıcıdır, lakin real sülh yollar, dəmir yolları, enerji xətləri və qarşılıqlı iqtisadi asılılıq üzərində qurulur. Əgər planlaşdırılan layihələr həyata keçərsə, XXI əsrin yeni İpək Yolunun əsas düyün nöqtələrindən biri məhz Cənubi Qafqaz olacaq.
Kəramət QƏNBƏROV,
Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert
