Kulis.az saytından alınan məlumata görə, ain.az bildirir.
Bu gün məşhur ərəb səyyahı İbn Bətutənin doğum günüdür.
Kulis.az İbrahim Azizin "İbn Bətutə: Orta əsrlər dünyasının canlı portreti" yazısını təqdim edir.
Adı çəkiləndə yaddaşlarda adətən sadəcə uzun bir səyahətə çıxmış tarixi şəxsiyyət canlansa da, onun həyatının dərinliklərində cild-cild kitablara sığmayan, bəzən diqqətdən kənarda qalmış heyrətamiz məqamlar gizlənir. İyirmi bir yaşında, ilk baxışda yalnız dini bir vəzifəni yerinə yetirmək, yəni Məkkəyə həcc ziyarətinə getmək məqsədilə evini tərk edən bu gənc, özü də bilmədən təxminən otuz il davam edəcək və bəşər tarixinin ən böyük səyahətlərindən birinə çevriləcək bir macəraya atılmışdı. O, qlobal miqyasda bəlkə də Marko Polo kimi digər məşhur səyyahlar qədər tanıdılmayıb, lakin İbn Bətutənin qət etdiyi təxminən yüz on yeddi min kilometrlik məsafə öz dövrü üçün ağlasığmaz bir rekord idi və bu əzəmətli səyahət müasir xəritədəki qırx dörd fərqli ölkənin ərazisini əhatə edirdi.Bütün bu dayanmaq bilməyən kəşflərin arxasında isə onu hərəkətə gətirən sadəcə bir xəyal deyil, həm də Misirin İsgəndəriyyə şəhərində gördüyü və oradakı yerli sufi alimi tərəfindən yozulan sirli bir yuxu dayanırdı. Həmin yuxuda o, nəhəng bir quşun qanadlarında əvvəlcə cənuba, sonra isə uzaq Şərqə uçduğunu görmüş, din xadimi isə ona bu yuxunun ardınca gedərək Hindistan və Çinə çatacağını, orada öz qardaşları ilə görüşəcəyini müjdələmişdi. Həmin an bəlkə də gənc səyyah bunun həqiqətən də on illərlə davam edəcək əzablı, lakin eyni zamanda misilsiz bir reallığa çevriləcəyini təsəvvür belə edə bilməzdi.
Səyahətləri ərzində İbn Bətutəni digər tədqiqatçı və səyyahlardan fərqləndirən əsas cəhət onun sadəcə bir tacir və ya macərapərəst deyil, yüksək təhsilli bir şəriət hakimi (qazı) olması idi. Bu dini-hüquqi status onun üçün bütün İslam dünyasında keçərli olan ən etibarlı “pasport” rolunu oynayırdı.
Getdiyi hər yerdə – həm uzaq Dehli sultanlığında, həm də Sakit okeanın cənubundakı Maldiv adalarında olsun – hökmdarların dövlət idarəçiliyi, əhalinin şikayətlərinin həlli və İslam hüququnun tətbiqi üçün onun kimi savadlı mütəxəssislərə böyük ehtiyacı var idi.
O, səfərləri ərzində dəfələrlə silahlı quldurların amansız hücumuna məruz qalmış, Hind okeanında dəniz quldurları tərəfindən əsir götürülərək əlində olan hər şeyi itirmiş, mindiyi nəhəng gəmilərin tufanlarda parçalanıb sulara qərq olmasının canlı şahidi olmuşdur. Hindistan sahillərində baş verən və az qala həyatına son qoyacaq dəhşətli bir hadisə zamanı o, yerli qiyamçılar tərəfindən kilometrlərlə təqib edilmiş, paltarları və silahları əlindən alınmış, günlərlə cəngəllikdə tək-tənha qalaraq yalnız ağac yarpaqları və yabanı bitki kökləri ilə qidalanmış, təsadüf nəticəsində sağ qalmağı bacarmışdı.Üstəlik, bütün bu hərbi və coğrafi təhlükələrlə yanaşı, o, bəşər tarixinin ən dəhşətli pandemiyalarından biri hesab edilən və milyonlarla insanın həyatına son qoyan "Qara ölüm" (taun xəstəliyi) adlı bəla ilə də üz-üzə gəlmişdi. Dəməşq şəhərində olarkən gündə minlərlə insanın bu dəhşətli xəstəlikdən necə kütləvi şəkildə həlak olduğunu öz gözləri ilə görmüş, meyit karvanlarının ardı-arası kəsilmədiyi, şəhərin qəbiristanlığa çevrildiyi o cəhənnəm günlərindən sağ çıxaraq yoluna davam etmək iradəsi göstərmişdir.
İbn Bətutənin həyatının elmi mənbələrdə az diqqət çəkən, lakin ən ziddiyyətli və maraqlı tərəflərindən biri də onun mürəkkəb ailə həyatı və qurduğu şəxsi münasibətlərdir. Təxminən otuz il davam edən, onu Asiya, Afrika və Avropa qitələrinə aparan bu bitib-tükənməyən yolçuluğu zamanı o, getdiyi bölgələrin yerli adət-ənənələrinə və dövrün cəmiyyət qaydalarına uyğun olaraq on dəfəyə yaxın rəsmi nikaha daxil olmuşdu.
Məsələn, Hind okeanındakı cənnəti xatırladan Maldiv adalarında uzun müddət qaldığı vaxtlarda o, həm adanın baş qazısı vəzifəsini icra edir, həm də yerli kral ailəsinin qadınları ilə qohumluq əlaqələri quraraq dövlətin ən nüfuzlu, sözü sayılan şəxslərindən birinə çevrilmişdir.
Onun Maldivdəki siyasi gücü və mühakimə səlahiyyəti o qədər artmışdı ki, yerli əyanlar bu qətiyyətdən çəkinməyə, hətta qorxmağa başlamışdılar; yaranmış dərin siyasi gərginlik səbəbindən o, ailəsini qoyub adanı tələsik tərk etmək məcburiyyətində qalmışdı. Bu qısamüddətli evliliklərdən müxtəlif ölkələrdə xeyli sayda övladı dünyaya gəlmişdi, lakin İbn Bətutənin ruhunun dərinliklərində yatan və əsla sönmək bilməyən yeni torpaqlar kəşf etmək ehtirası hər dəfə ailə bağlılığına üstün gəlmiş, gözüyaşlı həyat yoldaşlarını və uşaqlarını arxada qoyaraq yenidən təhlükəli yollara düşməsinə səbəb olmuşdu.
Səyyahın Dehli sultanı Məhəmməd bin Tuğluqun mürəkkəb intriqalarla dolu sarayında keçirdiyi illər əsl psixoloji sınaq və həyatda qalmaq mübarizəsi idi. Hindistanın böyük bir hissəsinə hökmranlıq edən sultan sonsuz səxavəti və elm adamlarına verdiyi qiymətlə bərabər, həm də hədsiz qəddarlığı, dəyişkən xarakteri ilə bütün Şərqdə tanınırdı. İbn Bətutə bu möhtəşəm, lakin təhlükəli sarayda baş qazı kimi fəaliyyət göstərdiyi müddət ərzində hər gününü dərin bir qorxu və təşviş içində keçirirdi.Bir gün sultan tərəfindən xəzinə dolusu qızıl sikkələr və ən bahalı mülklərlə mükafatlandırıldığı halda, növbəti gün kiçik bir şübhə, böhtan və ya saray daxilindəki qısqanclıq səbəbindən boynunun vurulması təhlükəsinə düçar ola bilərdi. Həqiqətən də, bir dəfə sultanın səbəbsiz qəzəbinə tuş gələrək öz mülkündə dustaq edilmiş və ölüm hökmünün icrasını gözləyərkən, o vaxta qədər yığdığı bütün sərvəti yoxsullara paylayaraq günlərini yalnız oruc tutmaq və ibadətlə keçirmişdi.
Lakin gözlənilmədən hökmdarın qərarı və əhvalı dəyişmiş, o, nəinki edamdan xilas edilərək bağışlanmış, hətta sultanın xüsusi diplomatik elçisi kimi imperatorun sarayına – Çinə göndərilmək kimi çox şərəfli, eyni zamanda həyatını xilas edən bir vəzifəyə təyin edilmişdi. Amma onun böyük ümidlərlə yola çıxdığı Çin səfəri də rəvan başlamadı. Diplomatik missiya üçün xüsusi nəzərdə tutulan, içərisi imperatora çatdırılacaq qiymətli hədiyyələrlə və yüzlərlə adamla dolu gəmilər yola düşməzdən əvvəl limanda dəhşətli qasırğaya düşərək sulara qərq oldu.Bütün heyətin boğulmasını sahildən çarəsizcəsinə izləyən İbn Bətutə hər şeyin məhv olduğuna şahidlik etmişdi. Qəzəbli Dehli sultanının yanına əliboş qayıtmağın şübhəsiz ki, ağır işgəncə və ölüm demək olduğunu dərk edən İbn Bətutə bir daha geriyə dönməmək qərarına gəlmiş; tamamilə öz iradəsi ilə, gizli yollarla Şərqə doğru səyahətini davam etdirərək canını qurtarmışdı.
Onun bu uzun Şərq səfərindəki dayanacaqlarından biri də füsunkar təbiəti ilə seçilən Seylon (indiki Şri-Lanka) adası olmuşdu. Burada o, sadəcə təbiətin cənnətmisallı gözəlliklərini seyr etməklə kifayətlənməmiş, fərqli dinlərin nümayəndələri üçün müqəddəs sayılan, sıldırım dağ zirvəsindəki "Adəm zirvəsi"nə (bəşəriyyətin ilk peyğəmbəri sayılan Həzrəti Adəmin nəhəng ayaq izinin olduğuna inanılan məkana) çətin bir ziyarət etmişdi.Bu dağlıq və təhlükəli yollarda irəliləyərkən ağaclardan tökülən zəli sürülərindən və vəhşi heyvanlardan qorunmaq üçün zəhərli limon suyu və digər vasitələrdən necə istifadə etdiyini xatirələrində böyük ustalıqla, detallı şəkildə təsvir etmişdir. Şərqə doğru dəniz səyahətinə davam edərək Sumatra adasının sahillərində də lövbər salmış və buradakı müsəlman sultanlığında olduqca yüksək, dövlət başçılarına layiq bir ehtiramla qarşılanmışdı. Sumatra sultanının da eynilə İbn Bətutə kimi İslamın Şafii məzhəbinə mənsub olması, Mərakeşdən bu qədər uzaqlaşmış səyyahın özünü uzaq və yad Asiya cəngəlliklərində deyil, sanki illərdir həsrətini çəkdiyi doğma yurdunda hiss etməsinə, rahatlıq tapmasına imkan vermişdi.
Nəhayət, illərlə davam edən məşəqqətlərdən sonra o, Çinin dərinliklərinə (o dövrkü Pekin şəhərinə qədər) çatdıqda, bəlkə də həyatının ən böyük mənəvi və mədəni sarsıntısını yaşadı. Özünü hər zaman İslam mədəniyyətinin hakim olduğu, məscidlərin ucaldığı və ortaq dini dəyərlərin hökm sürdüyü cəmiyyətlərdə olduqca rahat və təhlükəsizlikdə hiss edən səyyah, Çində tamamilə fərqli, dərk etməkdə çətinlik çəkdiyi nəhəng bir dünya ilə qarşılaşdı.O, ticarətdə istifadə olunan kağız pullara, sənayenin inkişafına, xüsusən də dənizlərdə üzən nəhəng sərnişin və yük gəmilərinə, həmçinin sənət əsəri sayılan incə çini qablara valeh olsa da, çinlilərin fərqli həyat tərzi, onun üçün qəbulolunmaz sayılan qidalanma vərdişləri və dini inancları onda dərin bir yadlıq, hətta təcridolunma hissi yaradırdı. Bu qəriblik duyğusu o qədər güclü idi ki, İbn Bətutə Çində qaldığı müddətdə çox vaxt mənzilindən bayıra çıxmaqdan imtina etmiş, izdihamlı küçələrdən qaçmış və yalnız zəruri hallarda həmin bölgədə yaşayan kiçik müsəlman tacir icmaları ilə ünsiyyət qurmaqla daxili sarsıntısını sakitləşdirməyə səy göstərmişdi.
Səyyahın Avrasiya materikinin ucsuz-bucaqsız çöllərində, qüdrətli Qızıl Orda dövlətinin ərazisindəki müşahidələri də eyni dərəcədə, hətta bəlkə də daha çox heyrətamizdir. O, dövlətin qüdrətli hökmdarı Özbək xanın möhtəşəm çadırlarla bəzədilmiş qərargahında qonaq olarkən, türk və monqol mənşəli qadınların cəmiyyətdə tutduğu yüksək mövqeyə heyran qalmış və bu mənzərəni böyük bir təəccüblə qələmə almışdı. İslam dünyasının digər ənənəvi bölgələrində, xüsusən də Şimali Afrika və Yaxın Şərqdə görməyə adət etdiyi, cəmiyyətdən daha çox təcrid olunmuş və qapalı qadın obrazından fərqli olaraq, burada əsilzadə qadınların tam sərbəst şəkildə at çapması, ticarət karvanlarına rəhbərlik etməsi, cəmiyyət içində üzlərini örtməməsi və kişilərlə bərabərhüquqlu şəkildə dövlət məclislərində iştirak edərək qərarlar verməsi onun üçün tamamilə qeyri-adi, heç vaxt təsəvvür edə bilməyəcəyi bir hal idi. Bu sərbəstlik və sosial bərabərlik onun xatirələrində qadınların cəmiyyətdəki rolu ilə bağlı ən diqqətçəkici müşahidələrdən biri kimi xüsusi rəğbətlə qeyd edilmişdir.
Bundan əlavə, Kiçik Asiya (Anadolu) ərazisindən keçərkən də fərqli bir sosial strukturla qarşılaşmışdı. O, Anadoluda “Əxi təşkilatları” adlanan və yerli sənətkarlar, tacirlər, ziyalılar tərəfindən qurulmuş dini-sosial qardaşlıq cəmiyyətlərinin qonaqpərvərliyindən olduqca vəcdə gəlmişdi. İbn Bətutə öz unikal xatirələrində Anadolunu dünyanın yaşamaq üçün ən gözəl məmləkətlərindən biri kimi təsvir etmiş, orada hər yerdə yoxsulların və uzaqdan gələn qonaqların necə böyük coşqu, qayğı ilə qarşılandığını vurğulamışdı. Gənc əxilərin axşamlar bir araya gələrək yoldan ötən səyyahlara sığınacaq, ləziz yemək və mütləq qoruma təmin etmək üçün öz aralarında mərdi-mərdanə hətta mübahisə etdiklərini, onları qonaq aparmaq üçün yarışdıqlarını heyrətlə və dərin minnətdarlıq hissi ilə qələmə almışdır.
Onun kəşflərlə dolu səyahətlərinin son və fiziki cəhətdən ən ağır mərhələlərindən biri də dözülməz istisi və qum fırtınaları ilə məşhur olan nəhəng Saxara səhrasını bələdçilərin köməyi ilə aşaraq, Afrika qitəsinin dərinliklərinə, qızıl ehtiyatları ilə tanınan Mali imperiyasına etdiyi səfər oldu. Burada bütün Afrika qitəsinin ən güclü və zəngin hökmdarlarından sayılan Mansa Süleyman (məşhur Mansa Musanın qardaşı) ilə rəsmi görüşündə o, adəti üzrə qızıl dağları və böyük sərvətlər gözləyirdi. Lakin sultan tərəfindən ona xoşgəldin hədiyyəsi olaraq sadəcə bir az ət, çörək və qatıq kimi adi qidalar təqdim edildikdə, o, bu qarşılanmanı öz şəxsinə qarşı hörmətsizlik kimi qəbul etmiş və dərindən məyus olmuşdu.Buna baxmayaraq, Malidə keçirdiyi uzun aylar ərzində təbiətin tamam başqa möcüzələri ilə tanış oldu. Həyatında ilk dəfə Nil və ya Niger çayı hövzəsində yaşayan begemotlarla məhz bu səfəri zamanı qarşılaşmış, bu qorxunc, nəhəng heyvanların gecələr sudan çıxıb sahilə otlamağa gəldiyini görərək onları öz qeydlərində maraqlı bir bənzətmə ilə "çay filləri" adlandırmışdı.
Təxminən otuz ilə yaxın davam edən sonsuz yollardan sonra, nəhayət qocalmış, saçlarına dən düşmüş və fiziki cəhətdən tükənmiş bir halda qərbə, doğma Mərakeş torpağına qayıtdıqda, İbn Bətutə öz ölkəsində tamamilə unudulmuş bir qəribə çevrildiyini başa düşdü. Onu sevən valideynləri o hələ uzaq Şərqdə olarkən vəfat etmiş, gənclik dostlarından və köhnə tanışlarından isə nişanə belə qalmamışdı. Lakin onun bu misilsiz həyat hekayəsi Mərakeş dövlətinin yuxarı dairələrinin diqqətindən qaçmadı. Mərakeşin o dövrdəki sultanı Əbu İnan Faris səyyahın illərlə topladığı heyrətamiz sərgüzəştlərindən və uzaq ellər barədə topladığı məlumatlardan xəbərdar olduqda dərhal xüsusi fərman verdi.Sultan bu xatirələrin həm gələcək nəsillər üçün qorunub saxlanılmasını, həm də dövlətin coğrafi biliklərini zənginləşdirmək məqsədilə mütləq yazıya alınaraq kitab halına gətirilməsini əmr etdi. Lakin tarix elmi üçün ən diqqətçəkici və bəlkə də qəribə fakt odur ki, İbn Bətutə on illərlə davam edən bu səyahət barədə şəxsən bircə cümlə belə yazmamış, öz əli ilə heç bir xəritə cızmamışdır.
O, ömrünün bu parlaq və qaranlıq detallarını, minlərlə insanın adını, ziyarət etdiyi saysız-hesabsız məkanları və orada baş verən qəliz siyasi hadisələri sadəcə və sadəcə fövqəladə xatirə yaddaşına arxalanaraq sultanın xüsusi saray katibi, əndəlüslü gənc və istedadlı alim İbn Cüzeyə günlərlə, aylarla şifahi şəkildə diktə etmişdir. Məhz bu səbəbdən, yəni məlumatların heç bir yazılı gündəliyə deyil, sırf insan yaddaşına əsaslandığı üçün və katib İbn Cüzeyin bəzən unudulmuş məkan təsvirlərini doldurmaq və fəsilləri daha bədii etmək məqsədilə digər ərəb səyyahlarının əvvəlki əsərlərindən statlar gətirməsi səbəbindən, müasir elm adamları və tarixçilər arasında onun Çin və Rusiya kimi uzaq ölkələrə etdiyi bəzi səfərlərin doğruluğu barədə qızğın elmi mübahisələr bu gün də aktiv şəkildə davam edir.Bütün bu elmi tənqidlərə və bəzi faktoloji uyğunsuzluqlara rəğmən, onun bu gün "Səyahətnamə" ("Rihlə") adı ilə tanıdığımız o nəhəng həcmli əsəri sadəcə xəritələr üzərindəki quru bir coğrafiya kitabı deyil, həm də orta əsrlər insanının psixologiyasını, heyrətamiz dözümünü, fərqli sivilizasiyaların bir-biri ilə kəsişmə nöqtələrini və dini-mədəni müxtəlifliyi əks etdirən möhtəşəm bir ədəbi-tarixi abidədir.
O, dünyanı və fərqli mədəniyyətləri tanımaq eşqi ilə coğrafi, hətta zehni sərhədləri adlayan bir insanın, öz daxili və xarici qorxularına dəfələrlə qalib gələn bir səyyahın və kəşf etdiyi hər yeni, yad diyarı öz zəngin elmi dünyagörüşü ilə sintez edərək şərh edən əsl ziyalının epik hekayəsidir.
Əksəriyyət üçün İbn Bətutə dünyanın ilk səyyahıdır (sadəcə orta əsrlərin ilk səyyahı olduğunu iddia edənlər də az deyil).
Venesiya Karnavalının builki mövzusu qədim Olimpdir
İncəsənət Kollecinin direktoru: "Dövlət rəssamın bütün işlərini alıb onu arxayınlaşdırmamalıdır" - Müsahibə
Azərbaycan əsgəri ağlaya bilərmi? - Hamını qəzəbləndirən "Kuklalar"
Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün ain.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
