Ailədaxili münasibətlər uşaqların psixoloji və emosional inkişafında ən əsas təsir faktorlarından biridir. Valideynlər arasında yaranan münaqişələr yalnız böyüklərin deyil, həm də uşaqların gündəlik həyatına və psixoloji rifahına ciddi təsir göstərə bilər. Davamlı stress, anlaşılmazlıq və konflikt uşaqların özünü ifadə etmə, emosiyalarını idarə etmə və sosial bacarıqlarını inkişaf etdirmə qabiliyyətini əngəlləyə bilər.
Bu xüsusda “Loqos” Psixoloji və Nitq İnkişaf Mərkəzinin rəhbəri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru, həmçinin “Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi” İctimai Birliyinin sədri Təranə Paşayevanın “İki sahil”ə müsahibəsində uşaqların psixoloji rifahını qorumaq, valideyn-uşaq münasibətlərini gücləndirmək və ailədaxili münaqişələrin mənfi təsirlərini azaltmaq yollarından söhbət açılır.
-Ailədaxili münaqişələr uşaqların psixologiyasına necə təsir edir?
-Ailədaxili münaqişələr uşaqların psixoloji inkişafına ciddi və çoxşaxəli təsir göstərir. Davamlı gərginlik və konflikt mühiti uşaqlarda qorxu, narahatlıq, özünə inamsızlıq və emosional qeyri-sabitlik yarada bilər. Bu cür şəraitdə böyüyən uşaqlarda davranış pozuntuları, aqressiya və ya özünəqapanma halları daha tez-tez müşahidə olunur. Eyni zamanda, ailədaxili münasibətlər uşağın gələcəkdə insanlarla ünsiyyət qurma tərzinə və konfliktləri həll etmə bacarığına birbaşa təsir edir. Sağlam ailə mühiti isə uşağın psixoloji dayanıqlığının və emosional təhlükəsizlik hissinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
-Hansı yaş qrupları bu cür münaqişələrə daha həssas olur?
-Ailədaxili münaqişələrə ən həssas olan yaş qrupları əsasən erkən uşaqlıq və yeniyetməlik dövrünə təsadüf edir. Erkən yaşlarda uşaqlar baş verən hadisələri düzgün dərk edə bilmədikləri üçün gərgin mühiti öz günahları kimi qavraya bilər. Bu da onlarda güvən hissinin zəifləməsinə gətirib çıxara bilər. Yeniyetməlik dövründə isə emosional dəyişkənlik və şəxsiyyətin formalaşması prosesi münaqişələrin təsirini daha da gücləndirir. Bu mərhələdə ailədaxili konfliktlər depressiya, aqressiv davranışlar və riskli seçimlərlə nəticələnə bilər. Ümumilikdə isə hər bir yaş dövrü müəyyən risklər daşısa da, bu iki mərhələ xüsusi diqqət tələb edir. Əgər daha spesifik yanaşsaq, ailədaxili münaqişələrə həssaslıq yaş mərhələlərinə görə fərqli şəkildə özünü göstərir:
0–3 yaş: Bu dövrdə uşaqlar verbal olaraq vəziyyəti anlamasalar da, emosional gərginliyi birbaşa hiss edirlər. Davamlı münaqişə təhlükəsizlik hissinin formalaşmasına mane olur və bu, gələcəkdə bağlanma problemlərinə səbəb ola bilər.
3–6 yaş: Uşaqlar münaqişələrin səbəbini özləri ilə əlaqələndirməyə meyilli olurlar. Nəticədə günahkarlıq hissi, qorxular, gecə qorxuları və regresiv davranışlar (yenidən altını islatma, ana-ata asılılığı) yarana bilər.
7–11 yaş: Bu yaş qrupunda uşaqlar artıq situasiyanı qismən dərk edir, lakin emosiyalarını idarə etməkdə çətinlik çəkirlər. Dərsə marağın azalması, diqqət dağınıqlığı və sosial münasibətlərdə çətinliklər daha çox müşahidə olunur.
12–18 yaş (yeniyetməlik): Ən riskli mərhələlərdən biridir. Münaqişələr bu dövrdə aqressiya, üsyankar davranış, depressiv hallar və ailədən emosional uzaqlaşma ilə nəticələnə bilər. Eyni zamanda, gələcək ailə modeli ilə bağlı mənfi təsəvvürlər formalaşa bilər.
Bu səbəbdən ailədaxili münaqişələrin idarə olunmasında uşağın yaş xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması olduqca vacibdir.
-Valideynlər uşağın psixoloji sağlamlığını qorumaq üçün gündəlik nələr edə bilərlər?
-Valideynlər uşağın psixoloji sağlamlığını qorumaq üçün gündəlik davranışlarında bir neçə əsas məqama diqqət yetirməlidirlər. İlk növbədə, uşaqla açıq və yaşına uyğun ünsiyyət qurmaq, onun hiss və düşüncələrini sərbəst ifadə etməsinə şərait yaratmaq vacibdir. Evdə emosional cəhətdən təhlükəsiz mühit formalaşdırmaq, münaqişələri uşağın yanında aqressiv şəkildə yaşamamaq mühüm amildir. Eyni zamanda, uşağın gündəlik rutinlərinə — yuxu, oyun, dərs və istirahət balansına nəzarət edilməsi onun emosional sabitliyini gücləndirir. Valideynin diqqəti, dəstəyi və müsbət nümunə davranışı uşağın özünə inamının və psixoloji dayanıqlığının formalaşmasına birbaşa təsir göstərir.
-Uşaqların stresini azaltmaq üçün valideynlər gündəlik hansı üsulları tətbiq edə bilərlər?
-Valideynlər uşaqların stresini azaltmaq üçün gündəlik həyatlarında sabit və proqnozlaşdırılan mühit yaratmağa çalışmalıdırlar. Uşağın gün ərzində yaşadığı hissləri bölüşə bilməsi üçün onu dinləmək, mühakimə etmədən qəbul etmək vacibdir. Fiziki aktivlik, oyun və ailə ilə keyfiyyətli vaxt keçirmək stresin azalmasına müsbət təsir göstərir. Eyni zamanda, yuxu rejiminə və ekran vaxtına nəzarət uşağın emosional balansını qorumağa kömək edir. Valideynin sakit və dəstəkləyici davranışı uşağa özünü təhlükəsiz hiss etdirməklə stress səviyyəsini aşağı salır.
-Uşaqlara həm emosional dəstək vermək, həm də müstəqil problem həll etmə bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün hansı strategiyalar tövsiyə olunur?
-Bu balansı qorumaq üçün valideynlər əvvəlcə uşağın emosiyalarını tanımalı və qəbul etməlidirlər. “Səni başa düşürəm” mesajı verildikdən sonra uşağın problemi özü həll etməsinə şərait yaratmaq daha effektivdir. Valideynlər birbaşa hazır həll yolu verməkdənsə, yönləndirici suallar verməklə uşağın düşünmə və qərarvermə bacarıqlarını inkişaf etdirə bilərlər. Kiçik uğurların təşviq edilməsi uşağın özünə inamını artırır və müstəqilliyini gücləndirir. Belə yanaşma uşağın həm emosional cəhətdən güvənli, həm də çətinliklərlə sağlam şəkildə mübarizə aparan şəxsiyyət kimi formalaşmasına şərait yaradır.
Yaqut Ağaşahqızı, “İki sahil”
