"Xocalı faciəsi 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində baş vermiş və müasir tariximizin ən ağır humanitar faciələrindən biri kimi yadda qalmış hadisədir. Bu hadisə yalnız bir şəhərin işğalı və mülki əhalinin kütləvi qətli ilə məhdudlaşmır; o, həm də regionda etnik münaqişələrin hansı mərhələyə qədər dərinləşə biləcəyinin acı nümunəsidir". Bu sözləri SİA-ya açıqlamasında politoloq Polad Mehdiyev deyib.
Onun sözlərinə görə, Xocalı faciəsi Azərbaycan cəmiyyətinin kollektiv yaddaşında travmatik bir dönüş nöqtəsi olmaqla yanaşı, dövlətin sonrakı siyasi strategiyasının formalaşmasına da ciddi təsir göstərmişdir: "Əvvəla, dövlətçilik baxımından Xocalı hadisəsi milli həmrəyliyin və təhlükəsizlik konsepsiyasının yenidən düşünülməsinə səbəb oldu. Müstəqilliyinin ilk illərində ciddi siyasi və hərbi çətinliklərlə üzləşən Azərbaycan üçün Xocalı faciəsi təhlükəsizlik institutlarının gücləndirilməsinin zəruriliyini ortaya qoydu. Sonrakı illərdə ordu quruculuğunun prioritetə çevrilməsi, beynəlxalq tərəfdaşlıqların genişləndirilməsi və informasiya siyasətinin sistemli şəkildə qurulması məhz bu kimi faciələrin təkrarlanmaması məqsədinə xidmət edirdi. Xocalı faciəsi beynəlxalq hüquq və humanitar hüquq kontekstində qiymətləndirildikdə, mülki əhaliyə qarşı törədilmiş zorakılıq aktı kimi xarakterizə olunur. Azərbaycan dövləti uzun illərdir ki, bu hadisənin beynəlxalq səviyyədə soyqırımı və ya insanlığa qarşı cinayət kimi tanınması istiqamətində diplomatik fəaliyyət göstərir. Müxtəlif ölkələrin parlamentləri və beynəlxalq təşkilatları tərəfindən qəbul edilən sənədlər bu istiqamətdə mühüm addımlar hesab olunur. Bu proses təkcə tarixi ədalətin bərpası deyil, həm də beynəlxalq hüququn aliliyinin təmin olunması baxımından əhəmiyyətlidir. Regional təhlükəsizlik arxitekturası baxımından Xocalı faciəsi Cənubi Qafqazda uzunmüddətli qarşıdurma mühitinin formalaşmasına təsir göstərmişdir. Münaqişə nəticəsində yaranmış etimadsızlıq mühiti, humanitar itkilər və məcburi köçkün problemi regionda davamlı sülhün əldə olunmasını çətinləşdirən əsas amillərdən biri olmuşdur. 2020-ci ildə baş vermiş İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra regionda yeni geosiyasi reallıqlar formalaşsa da, Xocalı kimi faciələrin xatirəsi sülh prosesinin emosional və psixoloji fonunu müəyyənləşdirən mühüm faktordur.
Bununla yanaşı, Xocalı faciəsi milli yaddaş siyasətinin əsas sütunlarından birinə çevrilmişdir. Hər il fevral ayında keçirilən anım mərasimləri, beynəlxalq konfranslar və informasiya kampaniyaları hadisənin unudulmamasına və gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edir. Bu kontekstdə dövlət və vətəndaş cəmiyyəti institutları paralel fəaliyyət göstərərək həm daxili həmrəyliyi möhkəmləndirir, həm də beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini məsələyə yönəldir. Xocalı faciəsi təkcə tarixi hadisə deyil, həm də Azərbaycan dövlətinin təhlükəsizlik strategiyasını, xarici siyasət prioritetlərini və milli kimlik diskursunu formalaşdıran əsas amillərdən biridir. Bu hadisənin beynəlxalq hüquq çərçivəsində obyektiv qiymətləndirilməsi və regionda davamlı sülhün qurulması gələcək sabitliyin əsas şərtlərindən biri kimi qalır".
